|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 03 - Qanunvericilik (aq) |
|
MÜLKİ MÜHAKİMƏ İCRAATINDA İŞTİRAK EDƏN ŞƏXSLƏR
İBRAHİM BABAYEV Mənbə: "Məşvərət", N18, 1999 Mülki işlərə məhkəmələrdə baxılarkən məhkəmə və prosesin digər iştirakçıları arasında müəyyən ictimai münasibətlər yaranır. Həmin münasibətlər mülki-prosessual hüquq normaları ilə tənzimləndiyindən mülki-prosessual hüquq münasibətləri kimi qiymətləndirilir. Mülki-prosessual hüquq sahəsində hüquq münasibətlərinin tədqiqi prosessual normaların tənzimlədiyi ictimai münasibətlərə tə’sir mexanizminin, hüquqi reallığın dərk edilməsidir. Hüquq münasibətləri ictimai münasibətlərin hüquq normaları ilə nizamlanan bir növüdürsə mülki mühakimə icraatı ilə əlaqədar yaranan münasibətlər hüquq münasibətlərinin, ən əsası isə mülki-prosessual hüquq münasibətlərinin bir növüdür. Mə’lumdur ki, hər bir münasibət, o cümlədən də hüquq münasibətləri obyekt, subyekt və münasibətlərin məzmununu təşkil edən tərkiblə səciyyələnir. Digər hüquq münasibətləri kimi, mülki-prosessual hüquq münasibətləri də konkret şəxslər arasında hüquq normaları əsasında yaranır, iştirakçıların qarşılıqlı davranışlarını təsbit edir. Beləliklə, mülki prosessual hüquq münasibətləri mülki prosessual hüquq normaları ilə tənzimlənən, məhkəmə və prosesin digər iştirakçıları arasında yaranan və mülki mühakimə icraatının məqsədinə nail olmağa yönəldilmiş münasibətlər kimi müəyyən edilə bilər. Mülki-prosessual hüquq münasibətlərinin iki növ obyekti: hər bir konkret mülki iş üzrə prosessual münasibətlərin ümumi və ayrı-ayrılıqda hər bir prosessual münasibətlərin xüsusi obyekti mövcuddur. Məsələn, iddia icraatı işləri üzrə ümumi obyekt prosessual münasibətlər hüdudundan kənarda qalan, maddi hüquq münasibətlərinin iştirakçıları arasında yaranan və məhkəmə prosesində həll edilməli olan mübahisədir. Məhkəmə ilə nümayəndə arasında prosessual münasibətlərin xüsusi obyektini nümayəndənin müdafiə etməli olduğu şəxsin hüquq və qanuni mənafeləri təşkil edir. Mülki-prosessual münasibətlərin məzmununa gəldikdə isə qeyd etmək lazımdır ki, həmin məsələ kifayət qədər mübahisəlidir. Belə ki, bə’zi alimlər hesab edirlər ki, mülki-prosessual münasibətlərin məzmununu iştirakçıların hüquq və vəzifələri təşkil edir. Digər tədqiqatçıların fikrincə isə mülki-prosessual hüquq münasibətlərinin məzmunu onun subyektlərinin hüquq və vəzifələrinə müvafiq olaraq həyata keçirilən prosessual hərəkətlərdən ibarətdir. Fikrimcə, mülki-prosessual hüquq münasibətlərinin məzmununu yalnız subyektlərin hüquq və vəzifələri deyil, həm də onların prosessual hərəkətləri təşkil edir. Ona görə ki, proses iştirakçıları öz hüquq və vəzifələrini yalnız müəyyən prosessual hərəkət etməklə gerçəkləşdirilir. Lakin bu o demək deyil ki, hər bir hüquq münasibətinin məzmunu onun subyektlərinin hüquq və vəzifələrindən ibarət olması yanlış fikirdir. Prosessual münasibətlərdə subyektlərin hüquq və vəzifələri onlar tərəfindən qanunla nəzərdə tutulmuş hərəkətlər həyata keçirildikdə gerçəkləşir. Bizi maraqlandıran əsas məsələ isə mülki-prosessual münasibətlərin, daha dəqiq desək, mülki mühakimə üsulunun subyektləridir. Mülki mühakimə üsulunun subyektləri üç əsas qrupa bölünür:
1) ədalət mühakiməsini həyata keçirənlər; Bu bölgünün əsasında bu və ya digər subyektin ədalət mühakiməsindəki rolu və vəzifələri durur. Ona görə də birinci qrupa haqlı olaraq məhkəmələr aid edilir. Onların rolu ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsindən ibarətdir. Lakin bə’zi alimlərin fikrincə, məhkəmə orqanlarının səlahiyyətlərini hakimlər, ədliyyə polisi işçiləri, məhkəmə iclasının katibi həyata keçirir. (M. Mövsümov, F. Cabbarlı: “Azərbaycan Respublikasının mülki prosessual hüququ”, Bakı, Qanun, 1998, 56-cı səh.). Fikrimcə, məhkəmə hakimiyyətinin ədalət mühakiməsi yolu ilə yalnız məhkəmələr tərəfindən həyata keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 125-ci maddəsinin birinci bəndinə, Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 5-ci maddəsinə istinad edilməsi qeyd olunan fikrin əsassız olduğunu əyani şəkildə sübut edir. Beləliklə də, qeyd etmək olar ki, ədalət mühakiməsini həyata keçirən subyektlərə məhkəmələr və hakimlər aiddir. Fikrimcə, “hakimlər” sözünün əlavə edilməsini qanunvericilik baxımından əsaslandırmaq olar. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 6-cı maddəsinə uyğun olaraq, bütün birinci instansiya məhkəmələrində mülki işlərə hakim tərəfindən təkbaşına və ya hakimdən və iki xalq iclasçısından ibarət tərkibdə baxılır. “Məhkəmələr və hakimlər haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanununa görə isə, birinci instansiya məhkəməsində mülki işlərə kollegial, yaxud təkbaşına baxılır. İşə kollegial baxılması üç hakimdən (sədr və iki hakim) ibarət tərkibdə həyata keçirilir. Apellyasiya qaydasında işlərə baxılması üç məhkəmə üzvü, kassasiya qaydasında baxılması isə ən azı üç məhkəmə üzvündən ibarət tərkibdə həyata keçirilir. Mübahisə doğuran isə həmin subyektlərin ikinci və üçüncü qruplarıdır. Belə ki, mülki-prosessual hüquq nəzəriyyəsində və qüvvədə olan mülki-prosessual qanunvericilikdə ikinci qrup subyektlər, yəni mülki mühakimə icraatında iştirak edən şəxslərin dairəsi eyni qaydada əks etdirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 29-cu maddəsinə əsasən tərəflər, üçüncü şəxslər, prokuror, Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 4 və 41-ci maddələrində göstərilən əsaslar üzrə prosesdə iştirak edən dövlət orqanları, müəssisələr, idarələr, təşkilatlar, onların birlikləri, siyasi partiyalar, həmkarlar ittifaqı, ictimai birliklər və ya ayrı-ayrı vətəndaşlar, Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual məcəlləsinin 235 və 249-cu maddələrində göstərilən işlər üzrə ərizəçilər və marağı olan vətəndaşlar, dövlət idarə orqanları, dövlət müəssisələri, idarələri, təşkilatları, kolxozlar və sair kooperativ təşkilatlar, onların birlikləri, digər ictimai təşkilatlar işdə iştirak edən şəxslər hesab olunurlar. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 4-cü maddəsində mülki işə başlamanın əsasları, 41-ci maddəsində isə başqa şəxslərin hüquqlarını müdafiə edən dövlət orqanlarının, müəssisələrin, idarələrin, təşkilatların, onların birliklərinin, siyasi partiyaların, həmkarlar ittifaqlarının, ictimai birliklərin və ayrı-ayrı vətəndaşların prosesdə iştirakı qaydası əks etdirilmişdir. Bundan əlavə, Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 235 və 249-cu maddələrində müvafiq olaraq inzibati-hüquq münasibətlərindən törəyən işlər üzrə icraatdan və xüsusi icraatdan bəhs edilir. Və, nəhayət, üçüncü qrupa şahid, ekspert, tərcüməçi, əmək kollektivinin və ya ictmaiyyətin nümayəndəsi daxil edilmişdir. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, mübahisə doğuran əsas məsələ mülki mühakimə icraatında iştirak edən şəxslərin dairəsi ilə əlaqədardır. Göründüyü kimi, mülki mühakimə icraatının subyektləri işin həllində olan maraqlarına uyğun olaraq bu və ya digər qrupa aid edilmişdir. Başqa sözlə desək, mülki mühakimə icraatı subyektlərinin bölünməsi əsasını onların hər birinin işdə olan maraqları təşkil edir. Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 29-cu maddəsində də həmin şəxslər işdə olan maraqlarına uyğun olan ardıcıllıqla sadalanmışdır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, işdə olan maraqlar da müxtəlif ola bilər. Belə ki, iddia icraatı işləri üzrə tərəflər və üçüncü şəxslərin, inzibati-hüquq münasibətlərindən törəyən işlər üzrə və xüsusi icraat işləri üzrə ərizəçilər və marağı olan vətəndaşların həm maddi hüquqi, həm də prosessual hüquqi maraqları var. Həmin maddədə sadalanan digər şəxslər: prokuror, dövlət orqanları, müəssisələr, idarələr, təşkilatlar, onların birlikləri, siyasi partiyalar, həmkarlar ittifaqları, ictimai birliklər və ya ayrı-ayrı vətəndaşlar yalnız prosessual maraqların olması ilə səciyyələnir. Fikrimcə, əgər işdə iştirak edən şəxslər digər subyektlərdən işin həllində olan maraqları ilə seçilirsə həmin qrup daxilində də maddi və ya prosessual marağı olan şəxsləri fərqləndirmək mümkün olardı. Düzdür, bunların arasında elə subyekt var ki, onların həm maddi, həm hüquqi, prosessual maraqları var. Göstərmək lazımdır ki, əgər işdə iştirak edən şəxsin işin həllində maddi marağı varsa onun hüquqi, prosessual marağı olmaya bilməz, yəni maddi maraq prosessual marağın yaranması üçün əsas ola bilər. Lakin prosessual maraq maddi marağın yaranması üçün əsas ola bilməz. Bu halda işdə iştirak edən şəxsləri iki qrupa: işdə maddi marağı olan və işdə prosessual marağı olan şəxslərə bölmək olar və bu bölgü məntiqlə uzlaşan təsnifat kimi qəbul edilə bilər. İşdə yalnız maddi marağı olan olan şəxslərə iddia icraatı işləri üzrə tərəflər və mübahisə predmetinə dair müstəqil tələblər irəli sürən üçüncü şəxslər aid edilə bilər. Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 29-cu maddəsində sadalanan digər şəxslər yalnız işdə posessual və ya hüquqi marağı olan şəxslər dairəsinə daxil edilməlidir. Mülki mühakimə icraatında özünəməxsus yeri və rolu olan nümayəndələrin prosessual vəziyyətini aydınlaşdırmağa ehtiyac duyulur. Belə ki, bə’zi nümayəndələr (əmək kollektivlərinin və ictimayyətin nümayəndələri) mülki işlər üzrə ədalət mühakiməsinə yardım göstərən şəxslərin dairəsinə aid edilmiş, digər nümayəndələr isə (qanuni nümayəndələr, vəkillər və s.) hər hansı nümayəndələr qrupuna daxil edilməmişdir. Fikrimcə, əvvəla, nümayəndələri fərqləndirmədən eyni qrupa daxil etmək məntiqə daha uyğun olardı. Beləliklə də, bütün nümayəndələr mülki işdə iştirak edən şəxslərin və ya mülki işlər üzrə ədalət mühakiməsinə yardım göstərən şəxslərin dairəsinə daxil edilmiş olardı. O ki qaldı nümayəndələrin konkret olaraq bu iki qrupdan birinə daxil edilməsinə, fikrimcə, onları işdə iştirak edən şəxslər hesab etsək yanılmarıq. Bu mövqeyin lehinə kifayət qədər tutarqalar var. Tutarqalardan biri ondan ibarətdir ki, nümayəndələr işin yekun həllində posessual marağa malik olan şəxslərdir. Onlardan bə’ziləri isə (məsələn, vəkillər) maddi maraq da güdməmiş deyillər. Onların prosessual marağı isə işin vaxtında və obyektiv araşdırılması, qanuni qərar çıxarılmasından ibarətdir. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən belə nəticəyə gəlmək olar ki, nümayəndələr mülki prosessual hüququn subyektlərinin ikinci qrupu üçün xas olan əlamətlərlə səciyyələnir. Belə ki, nümayəndələr mülki işin nəticəsində ən azı prosessual maraq daşıyıcısı olmaqla, hüquqların və qanuni mənafelərin müdafiəsi məqsədilə iş üzrə bütün maddi-hüquqi və prosessual-hüquqi məsələlərin məhkəmə tərəfindən araşdırılmasında iştirak etmək imkanına malikdir. Qüvvədə olan qanunvericilikdə və M. Mövsümov və F. Cabbarlının “Azərbaycan Respublikasının mülki-prosessual hüququ” adlı kitabında nümayəndələr işdə iştirak edən şəxslər dairəsinə aid edilməmişlər. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası mülki-prosessual Məcəlləsinin 29-cu maddəsində “tərəflər” sözündən sonra “tərəflərin nümayəndələri” sözlərinin əlavə edilməsi məqsədəuyğun olardı. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft