|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 03 - Qanunvericilik (aq) |
|
QANUNUN ZAMANA GÖRƏ QÜVVƏSİ
İBRAHİM
BABAYEV Mənbə: "Məşvərət", N14, 1999 SSRİ dövründə bütün sosialist ölkələrində olduğu kimi Azərbaycan SSR- də də mülkiyyət anlayışı xeyli dərəcədə təhrif edilmişdir. Belə ki, mülkiyyət dövlət, ictimai və vətəndaşların şəxsi mülkiyyətinə bölünürdü. Dövlət mülkiyyəti ümumxalq mülkiyyəti kimi təsnif edilirdi. Və bu səbəbdən də ümumxalq mülkiyyətinə “hamının” mülkiyyəti kimi münasibət bəslənilirdi ki, hamının olan mülkiyyət isə nəticə etibarı ilə heç kimin mülkiyyəti olmurdu və ola da bilməzdi. Yalnız 80-ci illərin ortalarında mülkiyyətə münasibətin köklü dəyişdirilməsinə çağırışlar səslənməyə başlamışdır. Həmin çağırışların əsas səbəbi isə bundan ibarət idi ki, hər kəs özünün əmlakını lazımi qaydada saxlaya və onu mühafizə edə bilər. Lakin hamının olan əmlaka görə heç kəs məsuliyyət daşımırdı və həmin əmlak, sözsüz ki, lazımınca mühafizə oluna bilməzdi. Mülkiyyətə münasibətin dəyişdirilməsinin əsas istiqaməti onun özünküləşdirilməsindən ibarət idi. Həmin dövrdə hətta “xüsusi mülkiyyət” terminindən belə istifadə edilmirdi. Azərbaycan SSR-in və SSRİ məkanında olan digər dövlətlərin Cinayət Məcəlləsində “xüsusi mülkiyyət” “şəxsi mülkiyyət” anlayışı istifadə edilirdi. Yalnız 27 yanvar 1993-cü il tarixdə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə “xüsusi mülkiyyət” anlayışı tətbiq edilmişdir. Lakin xüsusi mülkiyyətin tanınması ilə yanaşı, müxtəlif mülkiyyət formalarına qeyri-bərabər münasibət həmin dövrü səciyyələndirən əsas amillərdən biri kimi qalmaqda davam edirdi. Belə münasibəti Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində dövlət mülkiyyəti əleyhinə olan cinayətlərin sanksiyasının xüsusi mülkiyyət əleyhinə olan cinayətlərin sanksiyası ilə müqayisədə daha sərt olması təsdiq edirdi. Məsələn, əgər 07 aprel 1998-ci il tarixli 463-QD saylı Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edilənədək dövlət əmlakının oğurlanması (Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 83-cü maddəsinin birinci hissəsi) üç ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılırdısa, xüsusi mülkiyyətdə olan əmlakın oğurlanması (Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 143-cü maddəsinin birinci hissəsi) iki ilədək müddətə azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılırdı. Göründüyü kimi, dövlət mülkiyyəti xüsusi mülkiyyətdən üstün tutulurdu ki, onların mühafizəsinə də fərqli yanaşma özünü göstərirdi. Lakin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında bütün mülkiyyət formalarının bərabərliyi prinsipi təsbit edilmişdir. Konstitusiyanın 13-cü maddəsinə əsasən mülkiyyət dövlət mülkiyyəti, xüsusi mülkiyyət və bələdiyyə mülkiyyəti növündə ola bilər. Konstitusiyanın 29-cu maddəsinə görə isə mülkiyyətin heç bir növünə üstünlük verilmir və mülkiyyət hüququ, o cümlədən xüsusi mülkiyyət hüququ qanunla qorunur. Konstitusiyanın göstərilən müddəalarından göründüyü kimi, mülkiyyətin bütün formaları bərabər statusa olmaqla qanunla eyni qaydada qorunur. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında təsbit olunmasına baxmayaraq, mülkiyyətin müxtəlif növlərinə qeyri-bərabər münasibət 1998-ci ilin aprel ayının 7-nə kimi davam etmişdir. Nəhayət, 07 aprel 1998-ci ildə qəbul edilmiş (“Qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə və digər məcəllələrinə dəyişikliklər və əlavələr edilməsi haqqında”) qanunla bu ədalətsizlik aradan qaldırılmışdır. Adı çəkilən Qanunun əsas mahiyyəti mülkiyyət növlərinin bərabərliyi prinsipinin Azərbaycan Respublikasının cinayət və digər qanunvericiliyində təsbit etməkdən ibarət olmuşdur. Həmin qanunla Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin ikinci və beşinci (müvafiq olaraq “dövlət mülkiyyətinin əleyhinə olan cinayətlər” və “xüsusi mülkiyyət əleyhinə olan cinayətlər” adlandırılan) fəsilləri çıxarılmış və yeni “Mülkiyyət əleyhinə olan cinayətlər” adlandırılan fəsil əlavə edilmişdir ki, artıq həmin fəsildə verilən cinayətlər mülkiyyətin müxtəlif növlərinə uyğun olaraq fərqləndirilmir. Başqa sözlə desək, həmin fəsildə sadalanan cinayətlər dövlət, xüsusi və bələdiyyə mülkiyyətinə qarşı törədildiyi halda eyni cür cəzalandırılır. Beləliklə də, həmin dövrədək mövcud olan mülkiyyətin müxtəlif növlərinə ədalətsiz münasibət aradan qaldırılmışdır. Lakin adı çəkilən qanunun qəbul edilməsi heç də bütün problemləri aradan qaldırmamışdır. Qanunun qəbul edilməsi ilə yaranmış və bu günə kimi qalmaqda davam edən çətinliklərdən biri də həmin qanunun tətbiqi ilə əlaqədardır. Əvvəlcədən qeyd etmək istərdim ki, Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 6-cı maddəsinin ikinci hissəsinin (əməlin cinayət və cəzalanmalı olmasını aradan qaldıran, cəzanı yüngülləşdirən, yaxud cinayət etmiş şəxsin vəziyyətini başqa cür yaxşılaşdıran qanunun geriyə qüvvəsi vardır) mövcudluğu qanunun tətbiqi ilə əlaqədar meydana çıxan bir çox məsələləri həll etmiş olurdu. 7 aprel 1998-ci il tarixli Qanuna görə oğurluq, dələduzluq, mənimsəmə və ya israfetmə yolu ilə özgəsinin əmlakının talanması kimi cinayət tərkiblərinin yaranması üçün qəsd edilən əmlakın miqdarı minimum əmək haqqı məbləğinin on mislindən yüz mislinədək olmalıdır. Qəsd olunan əmlakın dəyəri minimum əmək haqqı məbləğinin on mislindən aşağı olduqda həmin əməl cinayət deyil, inzibati hüquqpozma hesab edilir və müvafiq qaydada cəzalandırılır. Deməli, 7 aprel 1998-ci il tarixə kimi minimum əmək haqqı məbləğinin on mislinədək miqdarda dəyəri olan əmlakı oğurluq, dələduzluq, mənimsəmə, israfetmə yolu ilə talamış şəxs həmin qanun qüvvəyə mindikdən sonra cinayət cəzasını çəkməkdən azad edilməlidir. Qeyd edilən məsələ ilə əlaqədar müxtəlif mövqelər mövcuddur. Məlum olan mövqeləri şərti olaraq iki qrupa bölmək olar. Bir qrup hüquqşünasların fikrincə, qeyd olunan Qanunun tətbiqi ilə bağlı qanunvericilikdə hər hansı dəyişikliyin edilməsinə ehtiyac yoxdur. İkinci qrup hüquqşünaslar meydana çıxan məsələni qanunvericilikdə yaranmış boşluq kimi qiymətləndirməklə yanaşı, qanunun tətbiqi mexanizminin olmamasını əsas tutur və hesab edirlər ki, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin səkkizinci hissəsi və Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 6-cı maddəsinin ikinci hissəsi 7 aprel 1998-ci il tarixli Qanunun tətbiqi ilə əlaqədar heç də bütün məsələləri həll etmir. Bu fikrin müəllifləri hesab edirlər ki, tətbiqi ilə bağlı həmin qanuna əlavə və dəyişikliklər edilməlidir. Əlavə təxminən bundan ibarət olmalıdır ki, Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 6-cı maddəsinə əsasən əməlin cinayət və cəzalanmalı olmasını aradan qaldıran, cəzanı yüngülləşdirən, yaxud cinayət etmiş şəxsin vəziyyətini başqa cür yüngülləşdirən qanunun geriyə qüvvəsinin olması ilə əlaqədar olaraq 1998-ci ilin aprel ayının 1-nə qədər baxılmış işlərə yenidən baxılsın. Həmin işlərin yenidən baxılmasını məhkumların cəza çəkdikləri yer üzrə məhkəmələr və ya ittiham hökmü çıxarmış məhkəmələr həyata keçirsinlər. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə hökmlərinə nəzarət qaydasında baxılma yeni açılmış hallar üzrə həyata keçirilir. Yuxarıda qeyd olunan təklifin son hissəsi, yəni işlərə hökmü çıxarmış və ya məhkumun cəza çəkdiyi yer üzrə məhkəmənin baxması cinayət işlərinə nəzarət qaydasında baxılma mexanizminə uyğun gəlmir. Çünki nəzarət qaydası cinayət işlərinə hökmü çıxarmış və ya məhkumun cəza çəkdiyi yer üzrə məhkəmənin deyil, ali məhkəmə orqanının baxmasını nəzərdə tutur. Digər tərəfdən, hökmü çıxarmış məhkəmə yeni açılmış hallar üzrə işlərin yenidən baxılmasını həyata keçirir. Lakin əməlin cinayət və cəzalanmalı olmasını aradan qaldıran, cəzanı yüngülləşdirən, yaxud cinayət etmiş şəxsin vəziyyətini başqa cür yaxşılaşdıran qanunun qəbul edilməsi halını yeni açılmış hal hesab etmək olmaz. Ona görə ki, bu və ya digər hal yeni açılmış hesab edilmək üçün həmin hal bəzi şərt və tələblərə cavab verməlidir. Belə ki, yeni açılmış hal məhkəmənin işə baxdığı dövrdə mövcud olmalı, lakin məhkəməyə və işdə iştirak edən şəxslərə məlum olmamalıdır. 1998-ci il 7 aprel tarixli qanun isə, bildiyimiz kimi, bu cinayətlərə görə məhkum olunmuş şəxslərin işlərinə baxılması zamanı məlum deyildi və məlum ola bilməzdi. Bundan əlavə, Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 415-ci maddəsində yeni açılmış hallar sadalanır ki, haqqında söhbət gedən hal da həmin siyahıya daxil edilməmişdir və yuxarıda qeyd olunan səbəblərə görə daxil edilə bilməzdi. Cinayət-Prosessual qanunvericiliyində öz əksini tapmış yeni açılmış halların siyahısı tamdır. Beləliklə, bu nəticəyə gəlmək olar ki, əməlin cinayət və cəzalanmalı olmasını aradan qaldıran, cəzanı yüngülləşdirən, yaxud cinayət etmiş şəxsin vəziyyətini başqa cür yaxşılaşdıran qanunun qəbul edilməsi yeni açılmış deyil, sadəcə yeni hal kimi qəbul edilməlidir. Yəqin ki, bu barədə iki müxtəlif fikir müəllifləri arasında fərq yoxdur. Hər iki qrup hüquqşünaslar bunu belə də qəbul edirlər. Lakin fərqli yanaşma qanunun geriyə qüvvəsinin tətbiqetmə mexanizminə aiddir. Birinci mövqenin tərəfdarları 7 aprel 1998-ci il tarixli qanunun qəbul və tətbiq edilməsi ilə əlaqədar qanunvericilikdə hər hansı dəyişiklik və əlavənin edilməsinə ehtiyac duyulmadığını bildirirlər və öz mövqelərini bununla izah edirlər ki, yeni qəbul edilmiş qanunun hansı hallarda geriyə qüvvəyə malik olduğu Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci və Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 6-cı maddəsində kifayət qədər tənzimlənmişdir. Digər tərəfdən də prokurorluğun əsas vəzifəsi qanunçuluğa nəzarət, qanunların eyni cür və dürüst icra və tətbiq edilməsi üzərində nəzarətdən ibarət olduğu üçün yeni qəbul edilmiş qanunların eyni cür və dürüst icrasını təmin etmək prokurorluğun üzərinə düşür. İkinci mövqe tərəfdarları isə yuxarıda qeyd olunduğu kimi 7 aprel 1998-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiqi ilə əlaqədar qanun layihəsi hazırlanmasını və həmin layihənin 7 aprel 1998-ci il tarixədək məhkum olunmuş şəxslərin işlərinə hökm çıxarmış və ya məhkumun cəza çəkdiyi yerin məhkəmələr tərəfindən baxılmasını təmin etməyi təklif edirlər. Bu təklif iki hissəyə bölünür. Birinci hissə qeyd olunan, yəni 1998-ci il tarixədək baxılmış işlərin yenidən baxılmasını, ikinci hissə isə həmin yenidənbaxmanı hökm çıxarmış və ya məhkumun cəza çəkdiyi yer üzrə məhkəmə tərəfindən həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. İşlərin yenidən baxılmasına gəldikdə qeyd etmək lazımdır ki, iki mövqe arasında bu məsələdə heç bir fərq nəzər çarpmır. Əsas fərq yenidənbaxılmanın mexanizminə aiddir. Belə ki, 7 aprel 1998-ci il tarixli Qanunun tətbiqi ilə əlaqədar əlavə və dəyişikliklərin həmin Qanuna və ya Cinayət Məcəlləsinə deyil, Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsinə edilməsi daha məqsədəuyğun olardı. Özü də həmin əlavə Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 357-ci maddəsinə (hökmün ləğv edilməsi və ya dəyişdirilməsinin əsasları) edilməlidir. Bildiyimiz kimi, Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə edilən əlavə və dəyişikliklər sırasında 7 aprel 1998-ci il tarixli Qanun yeganə və sonuncu qanun deyil və hər dəfə yeni qəbul edilmiş hər bir əlavə və dəyişikliklə əlaqədar xüsusi bir müddəanın həmin qanunda, yaxud Cinayət Məcəlləsində əks etdirilməsi qanunvericilik texnikası baxımından da düzgün olmazdı. Lakin həmin əlavənin Cinayət-Prosessual Məcəlləsinə əlavə edilməsi universal xarakterə malik olmaqla Cinayət Məcəlləsinə edilən hər hansı bir əlavə və dəyişikliklə əlaqədar qanunun geriyə qüvvəsi məsələsinin həllində heç bir çətinlik yaratmayacaq. Həmin işlərin hansı məhkəmələr tərəfindən baxılmasına gəldikdə qeyd etmək lazımdır ki, işə hansı məhkəmə tərəfindən baxılması Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 402-ci maddəsinə müvafiq olaraq protestin hansı vəzifəli şəxs tərəfindən verilməsindən asılıdır. Fikrimizcə, belə olan halda Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə edilən hər hansı əlavə və dəyişikliklər haqqında qanunun tətbiqi, onun qüvvəsinin geriyə şamil olduğu hallarda əvvəl baxılmış cinayət işlərinin və məhkumların taleyi heç bir çətinlik yaratmayacaq. Beləliklə də, əməlin cinayət və cəzalanmalı olmasını aradan qaldıran, cəzanı yüngülləşdirən, yaxud cinayət etmiş şəxsin vəziyyətini başqa cür yaxşılaşdıran qanunun qəbul edilməsini hökmün ləğv edilməsi və ya dəyişdirilməsi üçün əsas kimi qəbul etməklə nəzarət qaydasında icraata aid edilməsi daha məqsədəuyğun olardı. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft