|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 12 - Beynəlxalq qanunlar (bq) |
|
BEYNƏLXALQ MƏHKƏMƏ RASIM MUSABƏYOV Mənbə: "Məşvərət", N19-21, 1999
1945-ci ildə BMT-nin Nizamnaməsinə uyğun
olaraq yeni məhkəmə orqanı - Beynəlxalq Məhkəmə yaradıldı. BMT
Nizamnaməsinin 92-ci maddəsinə görə, Beynəlxalq Məhkəmə Birləşmiş Millətlər
Təşkilatının ali məhkəmə orqanıdır. Onun təsis edilməsi BMT Beynəlxalq Məhkəmə vətəndaşlıqlarından asılı olmayaraq yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik olan şəxslərdən seçilmiş və müstəqil hakimlər kollegiyasını təşkil edən on beş nəfərdən ibarətdir. Onlar ya öz ölkələrində yüksək məhkəmə vəzifələrinə təyinat tələblərini ödəyən şəxslərdir, ya da beynəlxalq hüquq sahəsində tanınmış nüfuzlu hüquqşünaslardır (statutun 2 və 3-cü maddələri). Məhkəmə üzvlüyünə namizədlər hər bir dövlətdə münsiflər məhkəməsinin daimi palatasının üzvlərindən ibarət «milli qruplar» adlandırılanlar tərəfindən irəli sürülürlər. Əgər bu və ya digər dövlət palatada iştirak etmirsə o, Beynəlxalq Məhkəmənin üzvlüyünə namizəd irəli sürmək üçün xüsusi olaraq milli qrup təşkil edir. Məhkəmənin üzvləri münsiflər məhkəməsinin daimi palatasının milli qruplarının təklifi ilə siyahıya salınmış şəxslərdən Baş Assambleya və Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən seçilirlər. Məhkəmə yenidən seçilmək hüququ ilə sədri və vitse-sədri üç illiyə seçir. Seçkilər gizli səsvermə yoluyla mütləq çoxluq prinsipi əsasında həyata keçirilir. Məhkəmə yenidən seçilmək hüququ ilə mütləq səs çoxluğu və gizli səsvermə yoluyla yeddi il müddətinə öz katibini seçir. Bu qayda ilə də katibin müavini seçilir. Məhkəmə katibinin funksiyaları çox genişdir və məhkəmənin statut və reqlamentində müfəssəl təsbit olunub. Məhkəmənin katibliyinin fəaliyyəti dörd sahədə həyata keçirilir: · məhkəmə işi, məsələn, müxtəlif məhkəmə və tarixi ilk olaylara aid sənədlərin, qanunvericilik və saziş mətnlərinin və eləcə də hüquqşünasların rəylərinin yığılması; · diplomatik iş, o sıradan məhkəmənin adından müxtəlif xəbərlərin hazırlanması; · inzibati və maliyyə işi (məsələn, işçi heyətə, otaqlara, büdcənin hazırlanmasına və s. aid məsələlər); · dilçilik işi - müxtəlif sənədlərin redaktəsi və tərcüməsi üzrə işlərin icrası. Məhkəmə Haaqada yerləşir, lakin bu ona öz vəzifələrini istənilən başqa yerdə icra etməyə mane olmur. Statutun 23-cü maddəsinin 1-ci bəndinə uyğun olaraq məhkəmə özü tərəfindən tarixi və müddəti müəyyən edilmiş məhkəmə vakasiyaları istisna olmaqla daima iclaslarını keçirir. Məhkəmədə iş fransız, yaxud ingilis dillərində aparılır, halbuki hər tərəf iş zamanı nitqləri və sənədləri bu iki rəsmi dildən birinə tərcümə edərək digər dildən istifadə edə bilər. Hər iş, bir qayda olaraq, iki mərhələdən - yazılı və şifahi mərhələdən keçir. Yazılı mərhələ adətən bir neçə ay davam edir, çünki hər tərəfdən uyğun yazılı izahatların - memorandumların təqdimatı tələb olunur. Bir qayda olaraq, iş iki dövlətin razılığının (məhkəmədə işin araşdırılması haqqında barışığın) məhkəməyə verilməsi ilə başlanır. Əgər dövlət məhkəmənin səlahiyyətinə tabe olacağı barədə öz üzərinə öhdəlik götürübsə iddiaçı dövlət tərəfindən birtərəfli yazılı müraciət ilə ona qarşı iş qaldırıla bilər. İş məhkəmədə dinlənilməyə hazır olduqda şifahi təhqiqat başlanılır. Bu mərhələ adətən bir neçə gün (nadir hallarda bir neçə həftə) çəkir. Tərəflər nümayəndələri vasitəsilə çıxış edirlər və qəyyumların və vəkillərin köməyindən istifadə edə bilərlər. Belə təhqiqatdan sonra məhkəmənin bağlı iclası keçirilir. Açıq iclasda isə ancaq məhkəmənin qərarı elan edilir. Qərar hakimlərin sadə səs çoxluğu ilə qəbul olunur, səslər bərabər olarsa sədr həlledici səsə malikdir. Dövlətlər Beynəlxalq Məhkəmənin yurisdiksiyasını tanımaya bilərlər, amma onlar BMT Nizamnaməsinin 94-cü maddəsinə uyğun olaraq konkret iş üzrə onu qəbul edirlərsə onda bu iş üzrə məhkəmənin qərarını icra etməlidirlər. Məhkəmə tərəfindən qəti və sonuncu qərar çıxarıldıqdan sonra tərəflər ancaq qərarın aydınlaşdırılması xahişi ilə məhkəməyə müraciət edə bilərlər (qərarın özünün mənası , yaxud fəaliyyət dairəsi barədə mübahisə qalxarsa). Ya da onlar məhkəmə qərarı çıxardığı zaman nə məhkəməyə, nə də işə yenidən baxılmasına vəsatət qaldırmış tərəfə əvvəlcədən məlum olmayan yenicə aşkarlanmış şərtlərin əsasında işə yenidən baxılması xahişi ilə müraciət edə bilərlər. 94-cü maddənin 2-ci bəndində Beynəlxalq Məhkəmənin qərarının icrasının təmin edilməsi üsulu nəzərə alınmışdır. Belə ki, tərəflərdən hər hansı biri məhkəmə tərəfindən onun üzərinə qoyulmuş öhdəlikləri yerinə yetirmirsə digər tərəf Təhlükəsizlik Şurasına müraciət edə bilər. TŞ lazım bilərsə qərarın icrası üçün tədbirlərin görülməsi haqqında rəy verə,yaxud qərar qəbul edə bilər. Beynəlxalq Məhkəmənin səlahiyyəti məhkəmənin statutunun II fəslində (34-38-ci maddələr) və eləcə də IV fəslində (65-68-ci maddələr) təsbit olunmuşdur. Statutun bu fəsilləri Beynəlxalq Məhkəmənin səlahiyyətlərinin sərhədlərini müəyyən edir. Birincisi, məhkəmənin səlahiyyətləri ancaq dövlətlər arasındakı mübahisələrə aiddir. Məhkəmə adi şəxslərlə dövlət arasındakı və əlbəttə, adi şəxslər arasındakı mübahisələrə baxa bilməz. Və hətta dövlətlər arasındakı mübahisələrə də bütün tərəflərin razılığı ilə baxıla bilər. Beləliklə, məhkəmənin səlahiyyəti dövlət üçün məcburi yox, ancaq fakültətivdir. Məhkəməyə fakültətiv səlahiyyətin verilməsi qərarı San-Fransiskodakı konfransın 4-cü komissiyasının birinci komitəsində məhkəmə üçün məcburi səlahiyyətin çoxsaylı tərəfdarları ilə olduqca gərgin mübarizədən sonra səs çoxluğu ilə (31-ə qarşı 14) qəbul edilmişdir. Dövlətlərin mübahisələri məhkəməyə fakültətiv xarakterli həll üçün vermələri xüsusi olaraq özünü onda biruzə verir ki, Beynəlxalq Məhkəmənin statutunun 36-cı maddəsinin 1-ci bəndinə müvafiq olaraq «tərəflərin məhkəməyə təqdim etdikləri bütün işlər onun səlahiyyətinə aiddir…». Fəqət statutun üzvü olan dövlətlər işlərin müəyyən kateqoriyaları üzrə məhkəmənin səlahiyyətini özləri üçün qəbul edə bilərlər. Beynəlxalq Məhkəmənin statutunda onun məcburi yurisdiksiyasının tanınması üçün bir neçə variant təsbit edilib. Belə ki, dövlət məcburi yurisdiksiya barədə maddələr olan müvafiq bəyanatla çıxış edə bilər, yaxud ikitərəfli beynəlxalq sazişin iştirakçısı ola bilər. Belə sazişlərə sülhməramlı sazişlər, sülh və əməkdaşlıq haqqında, təbii ehtiyatların müştərək istismarı haqqında, dəniz hövzələrinin bölüşdürülməsi haqqında və digər sazişlər aiddir. Beynəlxalq Məhkəmənin məcburi yurisdiksiyası barədə klauzula çoxtərəfli sazişlərin və ən əvvəl universal beynəlxalq sazişlərin çoxsaylı qruplarının da tərkibində vardır. Bir çox dövlətlər bu sazişlərin iştirakçılarıdır. Beləliklə, Beynəlxalq Məhkəmənin məcburi yurisdiksiyası saziş layihəsində dövlət tərəfindən ya tamamilə, ya hər hansı bir şərtlə, ya da beynəlxalq mübahisələrin konkret kateqoriyaları üzrə qəbul edilir. Beynəlxalq Məhkəmənin məcburi yurisdiksiyasının tanınmasında şərtlərin geniş tətbiq edilməsi onun fəaliyyət dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə daraldır. Beynəlxalq Məhkəmənin məcburi yurisdiksiyası dövlətlərin bəyanatları ilə yanaşı, beynəlxalq münasibətlərin bəzi spesifik sahələrini tənzimləyən bir sıra beynəlxalq konvensiyalarda da nəzərdə tutulmuşdur. Bir qayda olaraq, onlarda bu konvensiyaların şərhinə və tətbiqinə aid olan mübahisələrin təhqiqat üçün məhkəməyə verilmə qaydları və şərtləri çox ciddi qeyd olunur. Misal kimi 1961-ci il diplomatik əlaqələr haqqındakı Vyana konvensiyasına mübahisələrin məcburi həlli barədəki fakültətiv protokola müraciət etmək olar. Protokolun I maddəsində deyilir: «Konvensiyanın şərhi və ya tətbiqi üzrə mübahisələr Beynəlxalq Məhkəmənin məcburi yurisdiksiyasına aiddir və bu protokolun iştirakçısı olan hər bir dövlətin mübahisəyə aid ərizəsi üzrə müvafiq olaraq bu məhkəməyə təqdim oluna bilərlər». Beləliklə, BMT-nin Beynəlxalq Məhkəməsinin məcburi yurisdiksiyasının tanınmasının aşağı səviyyədə olmasına baxmayaraq bir sıra hallarda ona kifayət qədər geniş səlahiyyətlər verilir ki, bu da məhkəmənin dövlətlərarası mübahisələrin həllində böyük potensial imkanlara malik olduğuna dəlalət edir. Ümumən, qəbul edilmiş bir qaydaya müvafiq olaraq iddiaçı dövlət təqdim olunmuş mübahisənin mahiyyəti üzrə baxılması üçün məhkəmənin səlahiyyətini əsaslandırmalıdır. Bundan əlavə, mübahisənin mövcudluğu faktının və onun hüquqi təbiətinin sübuta yetirilməsi öhdəliyi də elə bu dövlətin üzərinə qoyulur. Bu maddənin pozulması iddianı mənasızlaşdırır və beləliklə də, BMT-nin Beynəlxalq Məhkəməsinin yurisdiksiyasının tətbiqini mümkünsüz edir. Məhkəmə özünün məhkəmə funksiyalarından əlavə ixtiyari təşkilatın (belə sorğuları etmək üçün BMT-nin Nizamnaməsi ilə və ya ona müvafiq olaraq müvəkkil təyin olunmuş) sorğusu üzrə ixtiyari hüquqi məsələ üzrə məsləhət arayışı vermək hüququndadır. Beynəlxalq Məhkəmənin məsləhət arayışı ancaq beynəlxalq hakimlərin beynəlxalq hüququn bu və yaxud digər məsələsi üzrə rəylərinin ifadəsidir. Bu məcburi xarakter daşımır və Beynalxalq Məhkəməyə məsləhət arayışı üçün müraciət etmiş orqanı heç cürə məhdudlaşdırmır. Çoxlu sayda konvensiya və sazişlər mövcuddur ki, onlara müvafiq olaraq dövlətlər gələcəkdə məhkəmənin yurisdiksiyasını tanıyacaqlarını öhdələrinə götürürlər. Bunlara aiddir: iki dövlət arasında yaranacaq mübahisələrin hamısına və ya bəzi kateqoriyalarına aid olan ikitərəfli sazişlər, mübahisələrin bir və ya daha çox kateqoriyalarına aid olan çoxtərəfli konvensiyalar və sair (statutun 36-cı maddəsinin 1-ci bəndi və 37-ci maddəsi). Beynəlxalq Məhkəmə bəzi məhdudiyyətlərlə eləcə də beynəlxalq təşkilatların qərarlarının qanuniliyi üzərində dolayısı nəzarəti həyata keçirə bilər, apelyasiya instansiyası rolunda çıxış edə bilər və beynəlxalq inzibati tribunalların qərarlarının yenidən baxılması üzrə arayış çıxara bilər. Statutun 38-ci maddəsinə müvafiq olaraq Beynəlxalq Məhkəmə öz qərarlarında aşağıdakılara əsaslanır: a) beynəlxalq konvensiyalar və sazişlərə; b) beynəlxalq ənənəyə; v) hüququn mədəni millətlər tərəfindən qəbul edilmiş ümumi prinsiplərinə; q) hüquq normalarını müəyyənləşdirmək üçün yardımçı vəsait kimi məhkəmə qərarları və ən görkəmli mütəxəssislərin doktrinalarına. Bundan əlavə tərəflərin razılığı olarsa məhkəmə işi formal qanun üzrə yox, ədalətlilik prinsiplərinə uyğun (yəni ex aequo et bono) həll edə bilər. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft