|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 14 - Dinlər haqqında (dh) |
|
İSLAMIN DÜNYA MODELİNDƏ MƏŞVƏRƏT FƏRİD AYDIN Mənbə: "Məşvərət", N14, 1999 Miladi 625-ci ildə ( Hicrətin 3-cü ili) Hz.Peyğəmbərin əsas düşmənləri olan Məkkə idarəçiləri böyük bir ordu toplayaraq Cənabi Rəsulullahın və İslamın ilk paytaxtı olan Mədinə civarlarına gəlib müsəlmanları təhdid eləməyə başladılar. Məkkədən təqribən üç min nəfərlik düşmən ordusunun gəldiyini xəbər alınca Hz. Peyğəmbər cəld hərbi şurasını topladı. Müzakirə edilən məsələlərin ən mühümlərindən biri Mədinənin daxilindəmi, yoxsa xaricindəmi vuruşmalı məsələsiydi. Hz. Peyğəmbər röyasında (peyğəmbərlərin röyaları hər vaxt doğru olub, onların Allahdan xəbər alma yollarından biridir) vuruşmanın çox şiddətli olub müsəlmanlardan və öz qohumlarından bəzi mühüm şəxsiyyətlərin şəhid olacağını görmüşdü. Həm bu səbəbdən, həm məkkəlilərin hücumunun gözlənilməzliyi və müsəlmanların hazırlıqsızlığı, həm də düşmənin 3000-lik atlı-dəvəli və zirehli ordusuna qarşı müsəlman ordusunun 900-1000 civarında olub əsgərlərin böyük əksəriyyətinin atsız və zirehsiz olduğu üçün, Hz. Peyğəmbər şəhərin küçə və evlərində vuruşmağı məsləhət gördü. Fəqət şura heyətinin gənc üzvlərininin əksəriyyəti düşmən qüvvələriylə şəhər xaricində qarşılaşıb vuruşmaq fikrindəydi. Hz. Peyğəmbər əksəriyyətin fikrini dinləyib qəbul etdi və vuruşmağa hazırlaşmaq üçün məclisi tərk etdi. Bundan sonra Onun fikrini qəbul edən şura hey’ətinin üzvləri digər üzvlərini Onun məsləhətini qəbul etmədiklərinə görə qınadılar. Peşman olan şura üzvləri Hz. Rəsulullahdan üzr istəmək və Onun məsləhətini qəbul elədiklərini söyləmək üçün yanına getdiklərində zirehini geyib qılıncını götürən Hz. Peyğəmbər məclisin verdiyi qərarın dəyişdirilməsinin mümkün olmayacağına işarə edərək dedi ki, bir peyqəmbər zirehini geydikdən sonra savaşmadan və ya Allahdan əmr gəlmədən zirehini çıxartmaz... İyirminci əsrin məşhur İslam alimi, təfsirçi-ictimaiyyətçı misirli Seyyid Qütb bu hadisəni İslamın məşvərətə və şuraya verdiyi əhəmiyyətə misal olaraq qeyd etmişdir. Hz. Peyqəmbər Məhəmməd Əleyhissəlam peyqəmbər olub Allahdan xəbər almasına və röyada bir çox məsələnin həllini görməsinə baxmayaraq, (haqqında Allahdan qəti əmr aldığı məsələləri çıxxmaqla) sirdaşlarıyla məşvərət eləyib çox vaxt əksəriyyətə tabe olardı. Ühüd dağı vuruşmasında müsəlmanlar ciddi müqavimət, fədakarlıq və qəhrəmanlığa baxmayaraq məğlub olub 70-90 nəfər şəhid vermişdi. Şəhidlərin arasında Hz. Həmzə (komandan), Müsab bin Ümeyr (İslamı bütün Mədinədə yayqınlaşdıran və vuruşma əsnasında özünü Hz. Peyğəmbər kimi göstərib sui qəsdçiləri yayındıran cavan), Enes bin Nadr kimi böyük şəxsiyyətlər var idi. Bu vuruşmada Hz. Peyğəmbərin özü də yaralanıb, sui-qəsdə məruz qalmışdı. Bu dəhşətli vuruşmadan sonra Allah-Taala ayə göndərdi: “Allahın rəhmətinin səbəbiylə Sən onlara (hey’ət üzvlərinə) mülayim davrandın. Kobud və daşürəkli olsaydın ətrafından dağılışıb gedərdilər. Əfv et onları, Allahın onları bağışlaması üçün dua elə, onlarla məsləhətləş (yəni məğlubiyyətə baxmayaraq məşvərəti davam etdir). Bir qərara gəldinmi, Allaha etimad et. Şübhəsiz ki, Allah Ona etimad edənləri sevər”. (Ali İmran, 159-cu ayə). İslam dini aləmşümul dindir. Yəni ki, bütün dünyadakı millət və mədəniyyətlərin hər cür problemini həll edə bilmək üçün kafi zənginliyə sahibdir. Eyni zamanda İslam dindir. Yəni insanların maddi məsələlərindən çox ruhi-mənəvi məsələləriylə əlaqədardır. Bu iki səbəbdən dolayı İslamda üsuli-idarəyə (idarə tərzi) dair təfərrüatlı bir sistem göstərilib məcburi olmamışdı. Ancaq İslam hüququ kitablarında ümumiyyətlə İmamət (liderlik, idarəetmə prinsipləri) qismində İslamın üsuli-idarəyə baxışının təməlini təşkil eləyən əsaslar göstərilmişdir. Buna məşhur müasir alimlərdən professor Vəhbə Züheylinin İslam Hüququ Ensiklopediyasında “İslamda üsuli-İdarə” bölümünün “İmamət” qismindəki “İmamın səlahiyyətlərinin hüdudları və İslamda idarə sisteminin qaydaları” bəhsini misal göstərə bilərik: 1 - şura 2 - ədalət 3 - qanun qabağında bərabərlik 4 - İnsanın şərəf və heysiyyətinin qorunması 5 - hürriyyət 6 – ümmətin (bütün müsəlmanların) dövlət mexanizmlərinin işinə nəzarət etməsi və idarəçinin məsuliyyəti. Mövzumuz əsasən məşvərət olduğu üçün gəlin birinci bənd olan şura məsələsinə baxaq. Onu da qeyd etməliyik ki, 1-dən 6-yadək sıralama təsadüfi deyil və bu tərtib islamın idarə fəlsəfəsinin əxlaqi dəyərlərini əks etdirir. Vəhbə Züheyli şuranın məşruluğuna (qanuniliyinə) dair Qurandan iki dəlil gətirməktədir: 1 - ...iş xüsusunda onlarla (ümmətlə) müşavirə apar...(Ali İmran, 159-cu ayə) 2 - ...onlar (müsəlmanlar) öz işlərini müşavirə ilə həll eyləyirlər (Şura, 38.) Sonra müəllif Hz. Peyğəmbərin buyruqlarından misal gətirməkdədir : 1 - “İşlərinizi həll eyləyə bilmək üçün məşvərətdən istifadə edin” 2 - “Bir topluluq məşvərət eləyəndə mütləq ən doğru olana meyl edər” 3 - “Özüylə müşavirə aparılan insan özünə etimad edilən insandır” (yəni- belə bir insan bu etimaddan sui-istifadə etməməlidir və ya etimaddan sui-istifadə eləyən insanlarla müşavirə aparmayın) 4 - Əbu Hüreyrə isə deyir ki, “Heç kimsə Hz. Rəsulullah kimi çox müşavirə aparmadı”. Bu dəlillərdən sonra Vəhbə Züheyli Hz. Rəsulullahın öz həyatından misallar verir: 1 - Bədr vuruşmasından qabaq, müsəlman ordusunun mövqeyini müəyyənləşdirmə əsnasında Hübab bin Münzirin təklifini öz fikrindən üstünn tutması. 2 - Bədrdən sonra əsirlərin aqibəti (öldürülmə və ya sərbəst buraxılma) mövzusunda Əbu Bəkr, Sad bin Müazz və Ömər bin Xəttab həzrətləriylə müşavirə aparması. 3 - Ühüd vuruşması astanasındakı müşavirə. 4 - Hz. Peyğəmbərin xanımı Hz. Aişəyə iftira atılanda (iftiranın əsassız olduğunu bilməsinə baxmayaraq) 5 - Xəndək vuruşmasında bəzi düşmən müttəfiqlərinə Mədinənin bir illik xurma məhsulunun 1\3-ni verib cəbhədən çəkilmələrini təklif etməsi (şura üzvləri tərəfindən qəbul edilmədi, Hz. Peyğəmbər də vaz keçdi). Bu misallardan sonra ilk dörd xəlifənin həyatından misallar verərək müəllif məşvərətə necə əhəmiyyət verdiklərini göstərməktədir. Şuraya dair, ilk – qanunilik məsələsindən sonra Vəhbə Züheyli ikinci mövzu olan “İstişarə (məşvərət) sahəsi”ni nəzərdən keçirir. O qeyd edir ki, idarəçilərə aid olan mütləq müşavirə əmri (mütləq əmr təfərrüatla ifadə edilməyən, ümumi xarakter daşıyan göstərişdir) istər dini, istər dünyəvi bütün məsələləri (siyasi, ictimai, iqtisadi, mədəniyyət sahələrinin nizama qoyulmasını) əhatə etməlidir. Yəni haqqlarında dəlillər açıq olan (haqqlarında dəlil olması şübhəsiz olan), hüquqi xarakter daşıyan bir nassın (Qurandakı və ya Hz. Peyğəmbərə aid qəti əmr) olmadığı bütün məsələlər məşvərət sahəsinin daxilindədir. Lakin məşvərət yolu ilə verilən qərarın Quran və Hz. Peyğəmbərin ənənəsinə zidd olmaması şərti vardır. Sonra “Şura heyəti” qismində müəllif qeyd edir : “İlk dörd xəlifə dövründə hər xəlifə öz şura heyətini özü qurarmış. Bu şura hey’əti üzvlərinin seçilməsində əsas prinsip onların elmi, təcrübi və əxlaqi ləyaqəti idi. Dövrümüzdə isə hey’ət üzvlərinin seçilmə, təyin, səlahiyyətlərini hüdudlaşdırma və b. məsələlərin həlli idarəçi ilə ümmətin böyükləri arasındakı konsensusla mümkündür”. “Şuranın hökmü (əhəmiyyət və məcburiyyət dərəcəsi)” bölümündə isə Vəhbə Züheyli: “Şura idarəçi üçün məcburidirmi, özü qərar verə bilərmi? Şuradan çıxan qərarın idarəçi tərəfindən qəbul edilməsi məcburidir mi?” məsələlərini müzakirə edir. Bir qrup hüquqçuya görə, haqqında ayə olmayan məsələlərin həllinə dair şuranın verdiyi qərara tabe olmaq, ya da olmamakda idarəçi sərbəstdir. Başqa bir qrup isə Quranın əmrləri ilə hərəkət etmə məsələsində idarəçi məşvərət apardığı mütəxəssislərin əksəriyyətinin qərarına tabe olmağa məcburdur. Bütün idarəçilər üçün şura vacib və məcburidir (buradakı “vacib” sözü hüquqi məfhumdur, mütləq məcburiyyətə yaxın məcburiyyət dərəcəsi və Hz. Peyğəmbərin öz əmri deməkdir), onnlaro məşvərətin nəticələrini də qəbul etməyə məcburdurlar. Beləliklə, işlər, idarəçilik fəaliyyəti şəxsi fikrin istibdad (diktə) səviyyəsinə çıxmasına mane olacaq şəkildə hikmət və faydaya müvafiq bir istiqamətə girəcək. Çünki İslam idarəsi şura əsası üzərində yüksələr və bu onun (İslam idarəsinin) ayırdedici xüsusiyyətidir. Ancaq əgər idarəçi şura hey’ətini öz görüşünün üstünlüyünə inandıra bilməzsə hey’ət üzvləri o fikri qəbul edənə qədər israr edə bilər. Hz. Rəsulullah isə Allahdan vəhiy (yəni Peyğəmbərlərə aid bir xüsusiyyət olaraq ya mələk Cəbrail ya da bilavasitə Allah -Taaladan ayə, əmr və hər cür bilik və xəbər almağa deyilir) aldığı üçün şuraya haqqlı olaraq ehtiyac hiss etməzdi. Bununla bərabər, O həm sirdaşlarını məmnun etmək üçün, həm də özündən sonra gələn nəsillərə öyrətmək məqsədi ilə öz sirdaşlarıyla məşvərət edərdi. Rəvayətə görə, Hz. Peyğəmbərin elm cəhəti ilə ən böyük tələbələrindən və ilk İslam alimlərindən biri olan (Hz. Peyğəmbərin əmisi Hz. Abbasın oğlu) Abdullah bin Abbas demişdir: “ Onu bilin ki, Allah da, Onun Peyğəmbəri də məşvərətə möhtac deyildir. Fəqət Allah məşvərəti müsəlmanlar üçün çox xeyirli bir müəssisə olaraq lütf etmişdir. Onlardan (müsəlmanlardan) kim məşvərət aparsa həqiqəti tapmaqdan məhrum edilməz. Onu (məşvərəti) tərk edən xətadan uzaq qalmaz”. Başqa görkəmli alimlər də bu məsələyə aid oxşar fikirlər söyləmişlər. Bunlardan İbn-Atiyyəni və İbn Əbu Hüveyziməndadı misal gətirmək olar. Beləki İbni-Atiyyə demişdir: “Şura şəriətin təməllərindən biridir və qərarları əzmkarlıqla yerinə yetirilməlidir. Elm və din əhli ilə müşavirə aparmayan vəzifədən alınmalıdır. Bu məsələdə hər kəs (bütün alimlər) eyni fikirdədir”. İbn Əbu Hüveyziməndadı isə demişdir: “İdarəçilərin bilmədikləri mövzularda və həll edə bilmədikləri dini məsələlərdə alimlərlə məsləhətləşmələri, savaşla əlaqəli mövzularda ordu komandanları ilə, insanlar üçün faydalı olanı axtarıb tapmaqda insanların ağsaqqalları ilə, ölkənin məsələləri haqqında katiblər, nazirlər və valilərlə müşavirə aparmaları lazımdır”. Bu, uzun və bəlkə də bir qədər yorucu misallardan gördüyümüz kimi, yuxarıda qeyd edilən əsaslar adətən bir skelet təşkil edir, onu “dolduran” təfərrüat isə çox vaxt zaman və məkanın şərtlərinə görə dəyşə biləcəyi üçün tamamilə məcburi sayılmamışdır. Bu, İslamın nöqsanı deyil, əksinə, onun hər yerdə və hər cür şəraitdə tətbiq edilə bilmə xüsusiyyətinin bir təzahürüdür. Kollektiv şüurun İslamda dəyər və əhəmiyyətini göstərən Hz. Peyğəmbərimizə aid sözü (hədisi) gəlin heç unutmayaq: “...bir arşın miqdarı camaatdan ayrılan, dönənə qədər İslamdan ayrılmışdır.” |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft