POPPER
RASİONALİZM HAQQINDA
və bundan Milli Məclis diskussiyaları üçün mümkün olan nəticələr
NİYAZİ MEHDİ
Mənbə:
"Məşvərət", N1-2, 1997
Milli Məclisdə
qanun yaradıcılığı, cəmiyyətin müxtəlif çətinlikləri ilə bağlı gedən
müzakiralərin rolu yaxşı bəllidir. Sovet dövründə də marksist fəlsəfənin
dialektika metodu əsasında diskussiyaların önəmi xüsusi qeyd olunurdu.
Marksist dialektika qədim Yunanıstanın fəlsəfi fikrində, Hegeldə olan
dialektikanı təkrar edərək göstərirdi ki, həqiqət mübahisələrdən doğur,
fikir yeniliyi ziddiyyətlərin mübarizəsindən ortaya çıxır.
Dialektikanın bu "həqiqət"inə
görə də Sovet dövründə iclaslar çağırılırdı, müşavirələr keçirilirdi. Ancaq
bu müşavirə və iclaslarda çox nadir hallarda demokratik ölkələrdə mümkün
olan dərin, dramatik fikir toqquşmaları, axtarışları olurdu.
Buna səbəblər çox idi. Ən
əsas səbəblərdən biri isə o idi ki, fikir müxtəlifliyinə yalnız bir
ideologiya, bir dünyagərüşü çərçivəsində icazə verilirdi.
Beləliklə, diskussiyaların
dialektika baxımından gərəkliyini hamı bilir və bu dialektika ilə parlament
diskussiyalarının əhəmiyyətini də sübut edir. Ancaq çoxumuz bilmirik ki,
parlament müzakirələrinin cəmiyyətdə rasionallığının artmasında da böyük
rolu var. Əksinə, problemə hazırlıqsız şüurla yanaşanlar müzakirə və
mübahisələrdə özünü tez-tez göstərən qızğınlıqlara baxıb hesab edirlər ki,
parlament mübahisələri cəmiyyətdə rasionallığa düşmən olan ehtirasları
coşdurur.
Diskussiyaların rasionallıq
üçün rolunu Karl Popperin fəlsəfəsi yaxşı açır. Popper Avstriya kökənli
İngiltərə filosofudur,
XX
əsrin fəlsəfi fikrində, az
qala bu əsrin özü qədər yaşayaraq gərkəmli yer tutub. O, dövrümüzün klassik
mənada axırıncı filosofu sayılır. Müharibə illərində bu filosofun yazdığı
"Açıt cəmiyyət və onun düşmənləri" kitabı insanlara demokratiyanı
öyrətməkdə çox təsirli işlər gərüb. Popperin tələbəsi olmuş Soros Fondunun
yaradıcısı Corc Soros dəfələrlə bildirib ki, o, müəlliminin fəlsəfəsindən
götürdüyü ideyaları həyatında tətbiq etməklə multimilyoner olub.
Popperəcən rasionallıq
fəlsəfədə ağlın anlayışlar (məfhumlar), məntiqi vasitələr, elmi qanunlar
əsasında həqiqəti tapmasına deyilirdi. "Ratio”
sözünün özü
latınca ağıl mənasını verir. Ənənəvi olaraq rasionalizm təcrübə vasitəsi ilə
əldə olunan biliyə qarşı qoyulurdu. Təcrübədən bilik qazanan şüura isə
"empirik şüur' deyilirdi.
Karl Popper rasionalizmin bu
ənənəvi anlamını inkar edib yeni yozum təklif etdi. Belə bir fikir irəli
sürdü ki, rasionalizm tənqidi iradları nəzərə alanda, təcrübədən nəticələr
çıxaranda mümkün olur. Popperin bu yozumundan belə çıxdı ki, təmiz fikrin
çərçivəsində qalıb həqiqət axtaranlar əslində rasional yox, irrasional
(qeyri-rasional) yolla gedirlər.
Rasionalizmi əsas götürən
Qərb ölkələrinin nailiyyətləri göz qabağındadır.
POPPERİN FALSİFİKASİYA
(YALANLAŞDIRMA) NƏZƏRİYYƏSİ
Karl Popperin bu nəzəriyyəsi
onun rasionallıq haqqında fikirlərini anlamağımıza kömək edir. Bu
nəzəriyyəyə baxaq. Biz hər hansı fikir zəncirini inkaredilməzliyinə, faktlar
qarşısında sınmazlığına görə elmi sayırıq. Popper isə tərsinə söyləyir.
Deyir ki, tutalım "A - V - S" düşüncə ardıcıllığında nəzəriyyə qurmusan.
Dünyanın heç bir faktının, ağlın heç bir fikrinin sənin nəzəriyyəni
dağıtmağa gücü çatmırsa, onu yalanlaya (falsifikasiya edə) bilmirsə, bu heç
də göstərmir ki, sənin nəzəriyyən elmidir. Əksinə, onu göstərir ki,
nəzəriyyən elmi deyil.
Popperə görə, elmilik
bildirir ki, fikir faktların filan tərəfi. filan sırası çərçivəsində nəsə
həqiqətləri söyləyir. Faktların başqa üzləri çevrilib görünəndə isə bu
üzlərlə bağlı o yalanlaşır. Ona görə də elmilik çərçivəsində qalmaq istəyən
adam qurduğu nəzəriyyənin yalanlaşmasına hazır olmalıdır və nəzəriyyəsini
yalanlaşdıran tənqidi dinləyib diskussiya aparmağı bacarmalıdır. Bax, bu
mənada rasionallıq ağlın məntiqə, təmiz düşüncə qaydalarına dəqiq əməl
etməsindən yaranmır. Rasionallıq diskussiyalar sayəsində alınır.
BUNDAN MİLLİ MƏCLİS ÜÇÜN
MÜMKÜN OLAN NƏTİCƏLƏR
Müasir cəmiyyətin əsas
problemlərindən biri irrasionallıq dalğalarında batmamaqdır. Parlament
diskussiyaları və eləcə də partiyalar arasında, TV-də, mətbuatda gedən
mübahisələr, müzakirələr əgər diskussiya mədəniyyətinin fikir mübadiləsi,
fikir toqquşdurmaları qaydalarına cavab verirsə, cəmiyyətdə, ölkədə
rasiohallığın payını çoxaldır.
Bəs rasionallığın payı çox
olan cəmiyyət necə olur, hansı üstünlüklərə malik olur? İrrasional
cəmiyyətlərdə qarşıda duran problemlərin öhdəsindən gəlmək üçün "gəlin
yaxşı olaq”, "möhkəm işləyək”, "qaçqınların qayqısına qalaq" kimi
çağırışlar, danışıqlar bütün mənəvi məkanı bürüyür. Rasionallıq payı böyük
olan cəmiyyət isə "nə problemimiz var? " sualını qoyub onun
öhdəsindən gəlməyin proqramını hazırlayır və işləri bu proqrama əsasən
yeridir. Məsələn, yuxarıdakı çağırışlardan bilinən problemləri həll etmək
üçün qanunlar, proqramlar, təşkilat strukturları vasitəsi ilə cəmiyyətdə elə
vəziyyətlər yaradır ki, pis işləmək, qaçqın yardımını mənimsəmək, yaramaz
adam olmaq sərfəli olmur.
Beləliklə, rasionallığı
yüksək olan cəmiyyətlərdə problemlərin "şəkli" xeyli aydın olur,
problemlər, necə deyərlər, yaxşı görünür və eləcə də bu problemlərin
öhdəsindən gəlməyən adamları itələmək üçün həyatda elə situasiyalar
yaradılır ki, mexanizm kimi məhz onlar adamları problemləri həll etməyə
həvəsləndirir.
|
