|
1918-1920-ci İLLƏR AZƏRBAYCAN
İCTİMAİ FİKRİNDƏ HÜQUQİ DÖVLƏT İDEYASI
MEHMAN DƏMİROV
Sankt-Peterburq Dövlət
Universiteti Bakı filialının hüquq fakultəsinin dekanı
Mənbə:
"Məşvərət", N1-2, 1997
Müstəqil Azərbaycan
dövlətinin baniləri 1918-1920-ci illərdəki ədalətli və demokratik dövlət
quruluşu axtarışlarında ikən nəinki o dövrdə cəmiyyət üçün mühüm olan, həm
də bu gün aktual səslənən məsələlərə cavab verməli olmuşlar. Bu mənada
demokratik dövlətdə hüququn roluna, hüquq və dövlətin əlaqəsinə, hüquqi
dövlətin əsaslarına, vətəndaşların əsas hüquq və azadlıqlarının təmininə
dair M. Ə. Rəsulzadənin, N. Yusifbəylinin, F. Xoyskinin, Y. V.
Çəmənzəminlinin fikirlərinə müraciət etmək faydalı görünür.
Göstərilən dövrün sadalanan
şəxslər tərəfindən təmsil edilən mütərəqqi siyasi-hüquqi fikri həmin dövrün
mövqeyindən çıxış edərək hüquqi dövlətin əsas parametrləri üzrə səciyyəsini
vermişdi. Bu baxımdan M. Ə. Rəsulzadənin səylədiyi «həqiqi demokrat üçün
yalnız bütün insanlara münasibətdə ümumi olan hüquq mövcud olmalıdır»(\)
fikri diqqətəlayiqdir. Aydındır ki, burada «insanlar» ifadəsi altında
cəmiyyətdə tutduğu mövqedən asılı olmayaraq hər bir kəs - hər bir vətəndaş,
tamın, yəni dövlətin bir hissəsini təcəssüm etdirən dövlət orqanlarının hər
bir vəzifəli şəxsi nəzərdə tutulur. Bu da bizə belə bir nəticə çıxarmağa
imkan verir ki, M. Ə. Rəsulzadə dövlətin də hüquqa tabeliyini məcburi hesab
edirdi. Məhz bu anlayış M. Ə. Rəsulzadənin dilində hamının qanuna tabe
olmasını və qanun qarşısında bərabərliyini ifadə edirdi.
Y.V.Çəmənzəminli də daxili
məsələlərdə dövlətin qanuna tabe olmasını, hamının qanun qarşısında
bərabərliyini zəruri hesab edirdi. hüquqi quruluşun qanunlarından bəhs
edərək Çəmənzəminli qeyd edirdi ki, hamı heç də hər cür qanun qarşısında
deyil, yalnız qərəzsiz qanun qarşısıida bərabər olmalıdır. O hesab edirdi
ki, belə qanunların ən başlıca əsasları azadlıq, bərabərlik və ədalətdir
(2).
Milli Azərbaycan dövləti
banilərinin fikrincə, hüququn üstünlüyünü qəbul edən və eyni zamanda onunla
məhdudlaşan dövlət hakimiyyəti mədəni demokratik dövlətçilik hesab edilirdi.
N. Yusifbəyli qeyd edirdi ki,
«əsas azadlıqlar - söz azadlığı, mətbuat azadlığı, yığıncaqlar,
ittifaqlar və tətil azadlıqı - hər bir mədəni demokratik ölkənin əsasıdır...
Hər bir kəs istədiyini yaza və deyə bilər, istədiyi yerdə yığışa bilər, bir
şərtlə ki, bu, Azərbaycan xalqının müqəddəs müstəqillik hüququna qarşı
yönəlməsin» (3).
Hakimiyyətlər bölgüsü
prinsipi hüquqi dövlətin əsası hesab olunur. Bununla əlaqədar parlament
iclasında «Deputat vəzifələri ilə dövlət qulluqunun bir araya sığmaması
haqqında» qanunun müzakirəsi zamanı M.Ə.Rəsulzadə öz çıxışında
demişdir: «Bu qanunun məqsədi qanunverici hakimiyyətin icraedici
hakimiyyətdən ayrılmasıdır. Hüquqi dövlətin despotik dövlətdən fərqi heç də
hakimiyyətin bir şəxsdən bir neçə şəxsə keçməsində deyildir. Hakimiyyət
bölgüsü sistemi olmadıqda, hakimiyyət çox adamın əliidə daha çox despotik
ola bilər. Hüquqi dövlətin əsası qanunverici, icraedici və məhkəmə
hakimiyyətləri bölgüsüdür».(4)
Hüquqi dövlətin mövcudluqu
müstəqil məhkəmənin olması ilə əlaqələndirilirdi. Dövlət və vətəndaşların
qarşılıqlı məsuliyyətini real təmin edən əsas orqan kimi məhkəmənin rolu
haqqında Azərbaycan müstəqilliyinin beşiyi başında duran şəxslərin çıxardığı
nəticə və müddəalar müasir dövlət-hüquq həyatı üçün də əməli əhəmiyyətə
malikdir. Onlar hesab edirdilər ki, belə məhkəmə heç kimdən asılı olmamalı
və xalqın etimadını qazanmalı, habelə kimsə məhkəmə funksiyası
mənimsəməməlidir.F. Xoyski hüquqi dövlətdə məhkəmənii roluna yüksək qiymət
verərək deyir: «...yalnız o ölkə, o dövlət hüquqi hesab edilə bilər ki,
orada ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi üçün, həqiqətin müəyyən
edilməsi üçün bütün zəruri təminatlarla təşkil edilmiş müstəqil,
qərəzsiz, əhaliyə yaxın məhkəmə var. Belə məhkəmədən məhrum olan ölkə həmişə
özbaşınalıq və anarxiyanın hakimiyyəti altında olur və orada hüquq
qaydasından söhbət belə gedə bilmöz».(5)
Y. V.Çəmənzəminlinin
fikrinçə, «məhkəmə adamlarının qulluqu həmişəlik olmalıdır və məvacib
tərəfdən korluqları olmamalıdır. Çünki bunlar qulluqdan qovulmaqdan qorxub,
gələcəkdə aclıq, möhtaclıq qorxusu çəksələr, işə bitərəf baxa bilməzlər.
Hakimlərin heç kəsə və heç şeyə ehtiyacları olmamalıdır. Böylə olduqda
rüşvətxorluq da olmaz».(6)
Azərbaycan Cümhuriyyəti çox
ağır xarici və daxili şəraitdə cəmi 23 ay mövcud olmuşdur. Buna baxmayaraq,
o, dövlət idarəçiliyinin ən müasir formasını tətbiq etmiş, qısa bir müddətdə
demokratik respublika qurmuş, yuxarıda göstərilən müddəaların dövlət
quruculuğunda tətbiq olunması istiqamətində bir sıra tədbirlər görmüşdür.
Burada dövlət quruculuğu işi hüquqi əsaslarda aparılmış, hüquqi dövlətin
əsas prinsipi - hakimiyyətlər bölgüsü prinsipi tətbiq edilmişdir. Azərbaycan
parlamenti məhz bu prinsipi rəhbər tutaraq 25 yanvar 1919-cu il tarixli
iclasında icra hakimiyyətinin qanunverici hakimiyyətdən tam ayrılmasını
nəzərdə tutan «Deputat vəzifəsinin qulluq vəzifələri ilə bir araya
sığmaması haqqında qanun» qəbul etmişdi.
Azərbaycan Cümhuriyyətində
hakimiyyətlər bölgüsü prinsipinin tətbiqi praktikasının təhlili göstərir ki,
bu qanunun tələblərinə həmin dövrün imkanları nəzərə alınmaqla dəqiq əməl
edilmişdir (7).
1. «Азербайджан»
qəzeti, 29 dekabr 1918-çi il.
2. Çəmənzəminli Y. V. Biz kimik və istədiyimiz
nədir / Xarici siјasətimiz. Bakı, 1993, səh. 10.
3. «Азербайджан»
qəzeti, 16 aprel 1919-cı il.
4. «Азербайджан»
qəzeti, 26 yanvar 1919-cu il.
5. «Азербайджан»
qəzeti, 18 mart 1919-cu il.
6. Çəmənzəminli
Y.
V. Biz kimik və istədiјimiz
nədir / Xarici siјasətimiz.
Bakı, 1993, səh. 18.
7. Bu barədə
ətraflı məlumat üçün bax: Dəmirov M.Ə. Azərbaјcan
Demokratik Respublikasının ali dövlət hakimiјјəti
orqanları: təşkili və fəaliјјətinin
hüquqi əsasları. Bakı,
Azərnəşr, 1996.
|
