|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 05 - Dödlətçilik təcrübəsi (dt) |
|
ÇİN XALQ RESPUBLİKASININ İSLAHATLAR TƏCRÜBƏSİ HACI HACILI Mənbə: "Məşvərət", N16, 1999 Siyasi yönəmindən asılı olmayaraq dünya ölkələrinin əksəriyyətində təsərrüfat sistemi, idarəetmə, sosial sektor və digər sahələrdə islahatlar həmişə aparılıb. Özü də hər bir ölkə öz daxilindəki yeniləşməni hansısa təcrübəyə söykənməklə həyata keçirib. İslahatların elə nümunələri mövcuddur ki, iqtisadiyyatı, təsərrüfat strukturu, əhalinin mentaliteti, siyasi sistemi ilə müəyyən müqayisələr aparmaqla hər hansı bir ölkədə onları uğurla tətbiq etmək olar. Bəzi, məsələn, münasibətlərin açıq olmadığı və sonrakı mərhələdə açıq cəmiyyətə keçidin zəif müşahidə edildiyi ölkələrdə də əhalinin məşğuliyyəti və sosial vəziyyətinə müsbət təsir göstərən islahatlar təcrübəsi mövcuddur. Güman edirəm ki, onların da təcrübəsi yol ayrıcında olan, tutaq ki, Azərbaycan kimi ölkələrdə öyrənilməyə layiqdir. Bu baxımdan son 30 il ərzində Çin Xalq Respublikasında aparılan islahatlar diqqəti xüsusi cəlb edir. Çin ərazisinin sahəsinə və əhalisinin sayına görə dünyanın ən böyük ölkələrindən biridir. Hazırda burada 1,3 milyard əhali yaşayır. Böyük yanacaq-enerji ehtiyatlarına malik olması Çinin inkişaf perspektivini şərtləndirən əsas amillərdən biri kimi dəyərləndirilə bələr. Burada daş kömürün ümumi ehtiyatı 1,5 trilyon ton, təbii qazın ehtiyatı 10 trilyon kub metr, ümumi hidropotensial Su Elektrik Stansiyalarının mümkün potensialı üzrə 680 mln. KVt.saat, elektrik enerjisinin mümkün hasilatı üzrə isə 5,9 trln. KVt.saat qiymətləndirilir. Ölkədə digər yanacaq-enerji ehtiyatları da vardır ki, bunlardan nefti xüsusi qeyd etmək olar. Son 20-30 il ərzində metallurgiyanın ümumi bazası da Çində olduqca yüksək sürətlə inkişaf edib. 1949-cu ildə, ümumiyyətlə, qara metallurgiya sənayesinə malik olmayan Çin artıq 1993-cü ildən ərinmiş polad istehsalına görə (88 mln. ton) Yaponiyadan sonra dünyada ikinci, dəmir filizi hasilatına görə isə birinci yerə çıxıb. Ölkədə toxuculuq, yüngül və yeyinti sənayesi, habelə turizm və xidmət sahəsi son illər güclü inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub və ölkə iqtisadiyyatında əhəmiyyətli rol oynamağa başlayıb. Halbuki cəmi 20-25 il öncə bu sahələr çox zəif texnoloji potensiala malik idi. Çin dünyanın əsas kənd təsərrüfatı istehsalı ölkələrindən biridir. O, hazırda taxıl (450 mln ton), pambıq, tərəvəz, bostan bitkiləri, həmçinin tütün, araxis, raps, toyuq məhsulları istehsalına, donuzun baş sayına görə dünyada birinci yeri tutur. Con 40 il ərzində ölkənin sosial mənzərəsinin dəyişməsində urbanizasiya amili mühüm rol oynayır. Əgər 1970-ci ildə ölkə əhalisinin yalnız 17,4 faizi şəhərlərdə yaşayırdısa hazırda bu rəqəm 54 faizə bərabərdir. Hazırda əhalinin böyük qismi iri sahil şəhərlərində və aqlomerasiyalarda yaşayır. Çində əhalinin maddi-rifah halı 1970-ci illə müqayisədə 12,4 dəfə yüksəlib. Çin kimi demoqrafik problemlərə malik olub ağır keçmişin mirasını daşıyan bir ölkə üçün bu, böyük irəliləyişdir. Göründüyü kimi, ölkənin uğurları böyükdür. Bəs bu uğurların açarı nədədir? Uzun müddət yoxsulluq zolağından çıxa bilməyən Çin iqtisadi dirçəliş üçün hansı rıçaqlardan istifadə etmişdir? Ölkə iqtisadiyyatının artan xətlə inkişaf etməsində hansı amillərin rolu önə çəkilir? Bu və ya digər suallara aydınlıq gətirməyə cəhd edək. Hər şeydən öncə, onu qeyd etmək yerinə düşərdi ki, Çin Xalq Respublikasında iqtisadi və sosial uğurlar uzun müddət həyata keçirilən, «inqilabi» deyil, daha çox «xırda addımlar» taktikasına söykənən ardıcıl islahatların məhsuludur. Məhz buna görə də uğurların əldə edilməsinin «iz»ini axtararkən ilk növbədə bu faktın özündən çıxış edilməlidir. Çin əhəmiyyətli iqtisadi uğurlarla müşayiət olunan islahatlar fazasına 1970-ci illərin sonlarında qədəm qoyub və bu mərhələ indiyədək davam edir. Başlanğıc mərhələdə islahatlar «sosialist iqtisadiyyatının modernləşdirilməsi» adı altında həyata keçirilirdi. Nəzərə almaq lazımdır ki, o vaxtlar islahatlar tarixi zərurətdən irəli gəlirdisə digər tərəfdən də siyasi iradə tələb edən bir iş idi. Təsadüfi deyildir ki, bəzi ekspertlər Çin islahatlarının əsas uğurunu «islahatların arxitektoru», ÇXR Dövlət Şurasının ovaxtkı sədri Den Syaopinin adı ilə bağlayırlar. Bu fikirlə müəyyən qədər razılaşmaq olar. Çin islahatlarının həyata keçirilməsi xüsusiyyətlərini araşdırarkən uğurları müşayiət edən aşağıdakı dörd məqam diqqəti özünə cəlb edir: 1. Ölkədə həyata keçirilən islahatlar «aşağılar»ın tələbi ilə deyil (totalitar rejim çərçivəsində bu, mümkün olmayan bir işdir), «yuxarılar»ın, daha konkret Çin Kommunist Partiyası rəhbərliyinin təşəbbüsü ilə başlanıb. 1978-ci ildə ÇKP-nin 3-cü plenumunda iqtisadiyyatın modernləşdi- rilməsi haqqında qərar qəbul edilib və 1987-ci ildə ÇKP-nin 13-cü qurultayı həmin qərarı bir daha təsdiqləyib. 2. İslahatların çox mühüm əsasını «qanunçuluğa və intizama riayət» edilməsi şüarı təşkil edir. Uzun müddət diktatura anarxiyasının hökm sürdüyü bir ölkə üçün, zənnimizcə, bu, çox mühüm bir addım idi və islahatların həyata keçirilməsi zamanı ölkədə başa verə biləcək sosial gərginliklərin aradan qaldırılması üçün, bir növ, «amortizasiya« rolunu oynayırdı. Sonrakı mərhələlərdə qəbul edilən qərarlar, təsdiq edilən hüquqi aktlar islahatlara əhəmiyyətli təsir göstərirdi. 3. Qanunvericilik səviyyəsində qəbul edilən hüquqi sənədlərin mütləq əksəriyyəti, yəni 70 faizi təsərrüfat sistemi və iqtisadi münasibətlərin digər sahələrini əhatə etməklə bilavasitə iqtisadiyyatla bağlı idi. Həm də burada diqqəti çəkən əsas cəhət o idi ki, qəbul edilən qərar və qanunlar heç də iqtisadi münasibətlər sisteminin radikal dəyişdirilməsini tələb etmirdi. Bu, eyni zamanda, ölkə daxilində siyasi sabitliyin qorunması üçün vacib sayılırdı. 4. İslahatlar «plan-bazar» sxemi üzrə aparılırdı. Belə bir addım, bir tərəfdən, ictimai mülkiyyətə əsaslanan sosialist qurumlarının getdikcə daha sərbəst təsərrüfat fəaliyyətini şərtləndirirsə digər tərəfdən də, xüsusi bölmənin inkişafı üçün əsas yaradırdı. Məsələyə sistemli baxış isə bazara nəzərən istehsalın təşkili üzərində köklənirdi. Burada bir detala diqqət yetirmək yerinə düşərdi. Sənayedə islahatların hüquqi təminatının gücləndirilməsi inzibati və mülki hüquq arasında sərhədin müəyyənləşdirilməsini tələb edirdi. Belə ki, inzibati hüquq planlı iqtisadiyyat, mülki hüquq isə daha çox sərbəst fəaliyyət göstərən təsərrüfatların fəaliyyətlərini reqlamentləşdirir. 80-ci illərin ortalarında qəbul edilmiş Mülki Kodeksin mühüm tərkib hissəsini «siyasətdənkənar açıq münasibətlər» təşkil edirdi. Çində iqtisadi islahatlara mühüm təsir edən amillərdən biri kimi ölkə rəhbərliyinin 80-ci illərin əvvəllərindən elan etdikləri «açıq qapı» siyasətini göstərmək olar. Bu siyasət ölkə iqtisadiyyatının inkişafında mühüm rol oynayıb və bilavasitə Sinqapur, Honkonq, Makao, Tayvan, Malayziya kimi ölkə və ərazilərin (onların əhalisinin çoxunu etnik çinlilər təşkil edir və bunun da əhəmiyyəti nəzərə alınırdı) təcrübəsinə söykənib. Bu təcrübə isə göstərirdi ki, qapalı inkişafdan «açıq» inkişaf modelinə keçidin vaxtı gəlib çatmışdır. Belə bir şəraitdə sərbəst iqtisadi zonaların (SİZ) yaradılması ideyası ortalığa atıldı və tezliklə onlar yaradılmağa başlandı. SİZ-in yaradılması Çin üçün bir neçə cəhətdən perspektivlər vəd edirdi:
Ölkədə sərbəst iqtisadi zonaların perspektivinə inam yaradan əsas amillərdən biri də ucuz işçi qüvvəsinin mövcudluğu idi. Elan olunan kursdan 20 ilədək vaxt keçir və xüsusi islahat zonalarının yaradılmasının əhəmiyyəti Çin səviyyəsində artıq sübuta yetirilib. Hazırda ölkədə 14 «açıq liman» və 4 SİZ fəaliyyət göstərir. SİZ və «açıq liman»ların uğurlu fəaliyyətinə misal olaraq Şençjen SİZ-i göstərmək olar. Burada 1980-90-cı illər ərzində sənaye istehsalı 200 dəfədən çox artmış, məcmu sənaye məhsulu 16 mlrd. yuana çatmışdır. 2000-ci ildə həmin rəqəmin 50 mlrd. yuan olacağı gözlənilir. Çin Xalq Respublikasında demoqrafik problem həmişə öz kəskinliyi ilə fərqlənib. 1949-cu ildən 1993-cü ilədək ölkədə əhalinin sayı iki dəfə artıb. Lakin dövlət tərəfindən demoqrafik siyasət aparılmasaydı artım sürəti daha da yüksək ola bilərdi. Hələ 60-cı illərin sonlarından həyata keçirilən və müəyyən diskriminasiya elementləri (məsələn, «bir ailə-bir uşaq») olan demoqrafik siyasət ümumilikdə götürdükdə müəyyən səmərə verdi və əhalinin məşğuliyyəti baxımından xeyli irəliləyiş əldə olundu. İstehsal və xidmət sahələrində fərdi təsərrüfatların geniş şəbəkəsinin formalaşdırılması Çin islahatlarının tərkib hissələrindən biri hesab edilə bilər. 1970-ci illərin əvvəllərində fərdi təsərrüfatlar faktik olaraq yox idisə 1987-ci ildə onların sayı 12,3 milyona çatırdı və həmin təsərrüfatlarda 18,8 milyon əhali çalışırdı. Hazırda fərdi təsərrüfatların sayı 15 milyona yaxındır və orada 25 milyon əhali işləyir. «İkinci iqtisadiyyat» adlanan və dövlət planından asılı olmayan bu sahə sərbəst bazarla tənzimlənir və bölmənnin müəssisələri dövlət bölməsi müəssisələrindən fərqli olaraq daha səmərəli işləyir. Dövlət sənaye müəssisələri xüsusi müəssisələrdən az səmərəli işləsə də onların payına sənaye məhsulları istehsalının 60%-i düşür. Keçmiş sosialist təcrübəsindən bizə məlumdur ki, mərkəzləşmiş qaydada idarə edilən və dövlət mülkiyyətində olan sənaye obyektləri onların işçilərinin maraqları ilə bilavasitə asılı olmadığından hər hansı bir səmərə əldə etmək xeyli çətinləşir. Çin islahatçıları bu amili də nəzərə alıblar. Hazırda ölkədə iri sənaye müəssisələrində «rəhbərliyin məsuliyyəti sistemi» forması mövcuddur ki, bu da fərdi məsuliyyəti daim önə çəkir. İslahatların mühüm mərhələlərindən biri kimi dövlət idarəetmə orqanlarında aparılan yenidənqurma, aparatın yığcamlığı və rasional fəaliyyət istiqamətində dəyişdiril- məsini da göstərmək olar. Hələ 1982-ci ildə Den Syaopin struktur islahatlarını «müəyyən mənada inqilab» adlandı- rırdı. Çin islahatlarının maraqlı məqamlarından biri də kənd təsərrüfatıdır. Aqrar bölmədəki yeniliklər bir qayda olaraq xalq kommunalarının daha sərbəst, rəhbərlərin kor-koranə idarəçiliyinə etiraz edə bilən formalarla əvəz edilməsindən başlayır. Mərhələlərlə həyata keçirilən dəyişikliklərin ikinci fazası kimi kollektiv təsərrüfat daxilində ikiqat və üçqat icarə sisteminin tətbiqi 80-ci illərin ortalarından kənd təsərrüfatı istehsalının xeyli artımına şərait yaradıb. Belə bir addım təsərrüfat subyektlərinin sərbəst olarsa daha səmərəli işləməsini sübut etdiyindən hazırda növbəti - dördüncü fazada dövlət tərəfindən istehsalçılarla dövlətin birbaşa müqaviləsi əsasında torpaq, istehsal vasitələri və kənd təsərrüfatı istehsalı obyektlərinin uzunmüddətli istifadəyə verilməsi siyasəti həyata keçirilir. Bu cür təsərrüfat formaları «kəndli həyətləri» adlandı- rılır. Beləliklə, aparılan islahatların Çin Xalq Respublikasının inkişafına necə təkan verməsi göz qabağındadır. Bu gün ABŞ-da Çin etiketi daşıyan istehlak mallarının bolluğu buraya gələn hər kəsi təəccübləndirir. Çində istehsal olunan trikotaj malları bütün dünyada satış bazarına malikdir. Çin radiotexnika avadanlıqları Mərkəzi Asiya ölkələri bazarın- da özünə möhkəm yer tutub. Azərbaycanda da hər addımbaşı Çində istehsal olunan mallarla rastlaşırsan. Son vaxtlar Çin işgüzarlığı, Çin təsərrüfatçılığı daimi diskussiyalar mövzusuna çevrilib. Bütün bunlar təsadüfi deyil və ölkədə aparılan iqtisadi siyasətlə birbaşa bağlıdır. Bu siyasətin əsasını isə zəif də olsa açıq cəmiyyətə keçid təşkil edir. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft