|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 05 - Dödlətçilik təcrübəsi (dt) |
|
AVROPANI XİLAS ETMİŞ ADAM HİKMƏT HACIZADƏ Mənbə: "Məşvərət", N22, 1999 Etiraf etməliyik ki, hələ də ictimai şüurumuzda demokratik liderlərin surətləri məşhur fateh və diktatorların obrazları qədər parıltılı və yaddaqalan izlər buraxmayıb. Məgər Perikl, Kromvel, Linkoln, Xruşşov kimi xilaskarların sönük obrazlarını Makedoniyalı İsgəndər, Napoleon, Hitler, Stalin kimi paranoiklərin cəzbedici, “epik” port-ret-ləri ilə müqayisə etmək olarmı? Bu “böyük, lakin bədəməl” insanların hər addımı, hər sözü, hər hərəkəti tarixçilər tərəfindən məftunluqla dönə-dönə təsvir olunub və indinin özündə də meşşanların ruhunu oxşamaqda davam edir. Lakin burada istisnalar da var - bu, Britaniyanın keçmiş baş naziri Uinston Çörçillin zaman ötdükcə əsatirləşən obrazıdır. Bu şəxsiyyət bizdə o qədər məşhurdur ki, bəzən qəzetlərimizdə hər hansı bir ingilis sitatını onun adına yazırlar. Uinston Leonard Spenser Çörçill (1874-1965) Britaniyaya bir sıra görkəmli siyasətçi və sərkərdələr bəxş etmiş Marlboro hersoqlarının köhnə kübar nəslindəndir. Çörçill uşaq vaxtı tez-tez xəstələnir, pis oxuyurdu, buna görə atası onun üçün hərbi karyera seçir. Uinston yalnız üçüncü cəhddə kral hərbi kollecinə daxil olur, lakin təhsili əla qiymət-lərlə, birincilər sırasında başa vura bilir. Hərbi qulluğa daxil olan Çörçill, eyni zaman—da, məqalə və esseləri oxucular tərəfindən sevilə-sevilə oxunan jurnalist kimi fəaliyyət göstərir. 1899-cu ildə Çörçill siyasətçi olmaq və çörəkpulunu qələmlə qazanmaq üçün hərbi karyeradan imtina edir. 1900-cü ildə o, Mühafizəkarlar Partiyasının namizədi kimi ikinci cəhddə parlamentə seçilir. Dörd il sonra isə partiya rəhbərliyi ilə ixtilaf səbəbindən Liberallar Partiya-sına keçir və hökumət tərkibində bir sıra mühüm vəzifələrdə çalışır. 1911-ci ildə o, dəniz donanması naziri təyin olunur və hərbi donanmanı uğurla müasirləşdirir. Lakin Birinci dünya müharibəsi onun üçün böyük uğursuzluqla başlanır: Hallipolidə britaniya-lıların türk ordusu ilə döyüşdəki (1915) ağır məğlubiyyəti Çörçilli istefa verməyə məc-bur edir. İstefadan sonra Çörçill tezliklə cəbhəyə adi zabit kimi qayıdır, lakin az sonra yenidən siyasi mübarizəyə qoşulur. Kommunizmin və bolşevik Rusiyasının barışmaz düş-məni kimi ad çıxaran Çörçill hərbi təchizat naziri qismində bu ölkəyə qarşı müdaxiləyə rəhbərlik edir. Parlamentə növbəti seçkini uduzan Çörçill ötən müharibədən bəhs edən və sonralar ona şöhrət və böyük gəlir gətirmiş hərbi-tarixi əsərlər üzərində işləməyə başlayır. 1924-cü ildə Çörçill Mühafizəkarlar Partiyasına qayıdaraq orada mühüm vəzifələrdə çalışır. 1931-ci ildə partiya rəhbərliyi ilə növbəti fikir ayrılığından sonra Çörçill istefa verir və yenə öz tarixi tədqiqatlarına qayıdır. 1933-cü ildə hakimiyyətə gəlmiş Hitlerin doğurduğu böyük təhlükə Çörçilli siyasi fəaliy-yətə qayıtmağa sövq edir. Bütün ölkənin diqqətini bu ölümcül təhlükəyə yönəltmək üçün Çörçill yorulmadan səy göstərir, böyük təbliğat işi aparır. Lakin ilk dövrlərdə onun səyləri bir səmərə vermir: britaniyalılar Hitlerin Şərqi Avropadakı zəfər yürüşünü dayandırmaq naminə vuruşmaq istəmirlər. Britaniya aristokratiyasının bir qismi, elə əlahəzrət kralın özü də Hitlerə açıq-aşkar rəğbət bəsləyirdi. Çörçillə BBC dövlət radiostansiyası ilə öz həyəcanlı nitqləri ilə çıxış etmək qadağan olunur. Lakin Hitlerin iştahası artdıqca ictimai rəy Çörçillin xeyrinə dəyişməyə başlayır. 1939-cu ildə faşi-stlərin Polşaya hücumundan sonra Britaniya və Fransa Hitler Almaniyasına müharibə elan edirlər. Tarixə İkinci dünya müharibəsi adı ilə daxil olmuş bu böyük müharibə beləcə başlanır. Çörçillin şöhrəti günbəgün artır. O, mühafizəkarlar Partiyasına qayıdır və 1940-cı ildə ölkənin baş naziri olur. Qısa müddət ərzində Çörçill ölkəni bir amal ətrafında birləşdirməyə və ordunun müasir-ləşdirilməsində itirilmiş vaxtı doldurmağa nail olur. Çörçillin başqa böyük bir uğuru SSRİ və ABŞ-ın da daxil olduğu güclü antihitler koalisi-yasının yaradılmasıdır. Faşizm üzərində Çörçillin xüsusilə böyük payı olduğu həlledici qələbədən cəmi bir neçə gün sonra onun partiyası demokratiyanın istehzası ilə seçkiləri leyboristlərə uduzur. Çörçill baş nazir vəzifəsini tərk edərək müxalifətə başçılıq etməyə başlayır. İndi onu yalnız bir qayğı - dünya demokratiyasını hədələyən yeni dəhşətli təhlükə: sovet süngü-sü ilə yaradılmış və getdikcə genişlənən dünya kommunist sisteminin məşum varlığı narahat və məşğul edir. Çörçill bu təhlükəyə qarşı Britaniya-Amerika hərbi ittifaqı-nın yaradılmasını və Qərbi Avropa demokratik ölkələrinin Avropa İttifaqında birləşmə-sini təklif edir. O, Amerikanın Fulton Universitetində söylədiyi “Dünyanın əzələləri” adlı məşhur nitqində (bu nitq bizdə “Dəmir pərdə” adı ilə tanınır) prezident Trumeni, ABŞ və Britaniya ictimaiyyətini keçmişin səhvlərini təkrarlamamağa və kommunist təhlükəsini dəf etmək üçün yubanmadan hazırlıq görməyə çağırır. Öz ədəbi fəaliyyətinə görə Çörçill 1953-cü ildə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Onun dünyada yeni düzən layihəsi bu gün tamamilə həyata keçmişdir.
UİNSTON ÇÖRÇİLL ...Hər hansı bir ölkənin xalqı tamamilə azad seçkilər və gizli səsvermə vasitəsilə öz ölkəsində hökumət tərki-bini seçmək hüququna malikdir... Amerika və Britaniya xalqları bəşəri-yyətə və insanlığa, bax, bunları bəxş edə bilər. Cənab rektor Makklür, ledi və centlmenlər və nəhayət, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti! Mən çox şadam ki, bu gün Vestminster kollecində çıxış edirəm və xeyli məmnunam ki, təmiz adı hamıya yaxşı bəlli olan bu təhsil ocağı mənə fəxri elmi dərəcə vermək qərarına gəlmişdir... Əvvəla, izn verin bildirim ki, mənim heç bir rəsmi missiyam, yaxud hər hansı xüsusi statusum yoxdur və mən indi yalnız öz adımdan çıxış edirəm. Buna görə mən öz həyat təcrübəmə istinad etməklə tam hərbi qələbəmizdən dərhal sonra qarşılaşdığımız problemlərə toxunmağı, bu cür qurbanlar və məhrumiyyətlər bahasına əldə edilənlərin bəşəriyyətin gələcək şərəfi və təhlükəsizliyi naminə qorunub saxlanılacağına əmin olmaq üçün səy göstərməyi özümə borc bilirəm. Ledi və centlmenlər, hazırda Birləşmiş Ştatlar öz cahanşümul qüdrətinin ən yüksək zirvəsindədir. Amerika demokratiyası üçün bu, çox mühüm bir məqamdır. Belə ki, güc üstünlüyü müəyyən öhdəliklər yaradır və gələcəkdə məhz bu öhdəliklər üzrə hesabat vermək lazım gələcək. Ətrafınıza nəzər salsanız təkcə öz vəzifənizi yerinə yetirdiyinizə görə məmnunluq hissi deyil, həm də təşviş hissi keçirmiş olarsınız - necə edək ki, əldə olunmuş səviyyədən aşağı enməyək, ad-sanımıza layiq olmaqda davam edək? Tamamilə aydın-dır ki, hər iki ölkəmiz üçün əlverişli məqam yetişmişdir. Əgər biz özümüzü elə göstər-sək ki, guya bu belə deyil və yaranmış imkanları saya salmasaq bu ona gətirib çıxarar ki, əldən verilənlərə görə bizi gələcəkdə qınağa çəkərlər. Prinsiplərə sədaqət, ünvanlı məqsəd və qərarların müdrik sadəliyi ingilisdilli xalqların həyatını və siyasətini müha-ribə illərində olduğu kimi dinc dövrlərdə də müəyyən etməlidir. Biz buna qadir olduğumuzu sübut etməliyik və mən bilirəm ki, biz bunu sübut edə biləcəyik. Prezident Makklür, Amerika hərbçiləri hansısa bir ciddi durumla üzləşdikdə bununla bağlı hazırladıqları sənədin başlığında adətən “ümumi strateji konsepsiya” kimi ifadələr işlədirlər. Bu, düzgün üsuldur, belə ki, bu cür ifadə fikrin və şərhin dürüstlüyünü ehtiva edir. Bəs bizim bu gün qurmalı olduğumuz bu konsepsiya necə olacaqdır? Bu konsepsiya, ilk növbədə, bütün ölkələrdə bütün ocaqların və ailələrin, bütün kişilərin və qadınların ümumi təhlükəsizlik və firavanlığını, azadlıq və tərəqqisini nəzərdə tutacaqdır... Bu saysız-hesabsız ailə ocaqlarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün, hər şeydən əvvəl, onları bu iki ən qorxunc talançıdan - müharibədən və tiraniyadan xilas etmək lazımdır... *** Bizim amerikalı hərbçi həmkarlarımız “ümumi strateji konsepsiya”nı bəyan etdikdən və sərəncamda olan bütün ehtiyatları hesabladıqdan sonra növbəti mərhələyə - metoda keçir-lər. Burada da hərtərəfli razılaşma əldə edilmişdir. Əsas məqsədə - müharibənin qar-şısını almaq məqsədinə çatmaq üçün artıq beynəlxalq təşkilat yaradılmışdır. Millət-lər Liqasının varisi olan və Birləşmiş Ştatların qoşulması ilə həlledici, müstəsna əhəmiyyət daşıyan Birləşmiş Millətlər Təşkilatı artıq öz işinə başlamışdır. Onun fəaliyyətinin səmərəli olması üçün, bu fəaliyyətin gözdən pərdə asmaq deyil, gerçək olması üçün əlimizdən gələni əsirgəməməliyik... Bununla belə, hazırda mənim praktik yöndə bir sıra konkret təkliflərim var ki, biz fəaliyyətə bunları həyata keçirməklə başlaya bilərik. Əlbəttə, indi məhkəmə sistemi də fikirləşib qurmaq olardı, hakimləri də təyin etmək olardı, lakin şerif və konstebellə-rin yoxluğu səbəbindən onlar, onsuz da, fəaliyyət göstərə bilməyəcəkdilər. BMT təcili olaraq öz hərbi qüvvələrini yaratmağa başlamışdır. Bu işdə biz tədricən də irəliləyə bilərik, lakin işə yubanmadan indi başlamaq lazımdır. Hər bir dövlətə təklif edilməli-dir ki, beynəlxalq təşkilatın sərəncamına müəyyən miqdarda aviasiya eskadrilyaları “ayırsın”. Bu eskadrilyalar təlim və hazırlığı öz ölkələrində keçməli, lakin ehtiyac olduqda bir ölkədən o birinə göndərilməlidir. Onlar öz ölkələrinin hərbi formasını daşıya bilərlər, lakin onların fərqlənmə nişanları başqa cür olmalıdır. Onlar öz ölkələrinə qarşı fəaliyyət göstərməyə bilərlər, lakin bütün digər hallarda beynəlmiləl komandanlığın əmrlərinə tabe olmağa borcludurlar. Bu birgə hərbi qüvvələr ilk vaxtlar az sayda da ola bilər, lakin qarşılıqlı inam artdıqca onların sayı da artırıla bilər. Vaxtilə - Birinci dünya müharibəsindən sonra məndə təxminən belə bir şeyi təcrübədə yoxlamaq istəyi olmuşdur, indi inanıram ki, bu, mümkündür və mütləq həyata keçiriləcəkdir... *** İndi isə mən bəşər ocağını və sadə insanları hədələyən ikinci bir təhlükə, yəni tiraniya barədə söz açmaq istəyirəm. Bizim - Britaniya imperiyasının bütün vətəndaşlarının istifadə etdikləri azadlıqların bir çox ölkələrdə (özü də onların bəziləri xeyli qüdrətə malikdir) olmaması faktına heç cür göz yuma bilmərik. Bu ölkələrdə sadə insanlar üzərində nəzarət çeşidli polis hökumətləri vasitəsilə hərtərəfli şəkildə həyata keçirilir; bu nəzarət dərəcəsi cəmiyyəti boğur və demokrati-yanın bütün prinsiplərinə ziddir. Həmin ölkələrdə dövlət hakimiyyətini qeyri-məhdud surətdə ya diktator, ya da hakim partiyanın və siyasi polisin vasitəsilə fəaliyyət göstərən bir ovuc oliqarx həyata keçirir. Qarşıda duran çətinliklərin bu qədər çox olduğu bir zamanda bizim vəzifəmiz müharibə zamanı fəth etmədiyimiz ölkələrin daxili işlərinə zorakı müdaxilə etmək deyil. Lakin bununla belə, biz anqlosakson dünyasının ümumi mirası olan və Magna Carta, Hüquqlar Haqqında Bill, Habeas Corpus, andlılar qarşısında məhkəmə araş-dırması və Ümumi İngilis Hüququ vasitəsilə [ABŞ-ın] İstiqlaliyyət Bəyannaməsində öz məşhur ifadəsini tapmış böyük azadlıq prinsiplərini və insan hüquqlarını cəsarətlə bəyan etməkdən heç vaxt imtina etməməliyik. Bu o deməkdir ki, hər hansı bir ölkənin xalqı tamamilə azad seçkilər və gizli səsvermə vasitəsilə öz ölkəsində hökumət tərkibini və idarəetmə formasını seçmək, yaxud dəyiş-dirmək, konstitusional formada təsbit edilmiş hüquqa malikdir; bu o deməkdir ki, söz azadlığı və fikir azadlığı həyata keçirilməlidir; bu o deməkdir ki, icraedici hakimiy-yətdən asılı olmayan, heç bir partiyaya hesabat verməyən hakimlər ədalət mühaki-məsini böyük əksəriyyət tərəfindən qəbul olunmuş və bəyənilmiş, yaxud zamanın və ənənələrin əziz tutduğu qanunlar əsasında həyata keçirməlidir. Amerika və Britaniya xalqları bəşə-riy—yətə və insanlığa, bax, bunları bəxş edə bilər. Gəlin necə davranırıqsa onu elə də təbliğ edək və təbliğ etdiyimiz kimi də davranaq... *** İndi mən hələ də ümumi strateji konsepsiyamızın həyata keçirilməsi metoduna əməl edərək buraya deməyə gəldiyim məsələnin tədricən zirvə nöqtəsinə yaxınlaşıram. Mənim “İngi-lis—dilli xalqların qardaşlıq assosiasiyası” adlandırdığım birlik olmadan nə müharibə-nin qarşısını etibarlı şəkildə almaq, nə də beynəlxalq təşkilatın genişləndirilməsi mümkündür. Bu, bir tərəfdən, Britaniya Millətlər Birliyi və imperiyası, digər tərəfdən Birləşmiş Ştatlar arasında xüsusi münasibətlər deməkdir. İndi ümumi sözlərlə danışmaq vaxtı deyil. Mən dəqiq danışmaq cəsarətindəyəm. Britaniya assosiasiyası təkcə bizim iki cəmiy-yətin geniş və qohum sistemləri arasında artan dostluğun və qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsini deyil, həm də bizim hərbi müşavirlər arasında yaxın münasibətlə-rin qorunub saxlanılmasını, mümkün təhlükələrin birgə öyrənilməsini, silah və tədris vəsaitlərinin eyni olmasını, habelə zabit və (hərbi) kollec kursantlarının mübadiləsini tələb edir. Bu, qarşılıqlı təhlükəsizlik naminə yaradılmış indiki şəraitin, dünyanın müxtəlif yerlərində bu iki ölkəyə məxsus olan bütün hərbi dəniz və aviasiya bazalarından birgə istifadə etmək yolu ilə qorunub saxlanılması ilə müşayiət olunmalıdır. Ola bilsin ki, bu, Amerika donanması və aviasiyasının çevikliyini ikiqat artırardı, Britaniya imperiya qüvvələrinin çevikliyini yüksəldərdi və işdir, dünya sakitləşməyə başlasaydı o sakitləşdikcə bu, böyük maliyyə qənaətinə gətirib çıxarardı. Biz artıq neçə-neçə adadan birgə istifadə edirik. Ola bilsin ki, tezliklə bizim istifadəmizə bundan da çox ada veriləcəkdir. *** Mən bayaq, ledi və centlmenlər, ötəri də olsa, sülh evi məsələsinə toxundum. Bu məbəd bütün dünya ölkələri nümayəndələrinin birgə səyi ilə ucaldılmalıdır. Əgər onun qurucu-larından ikisi bir-birini yaxşı tanıyırsa, yaxud köhnə dostlardırsa, ailə-likcə dostluq edirlərsə, onların ümumi məqsədləri və ümumi gələcəkləri vardır-sa, onlar bir-birləri-nin nöqsanlarını bağışlamağı bacarırlarsa bu halda nə üçün də onlar dostlar və həmkar-lar kimi bir vahid vəzifə üzərində çiyin-çiyinə çalışmasın-lar? Nə üçün də onlar öz əmək alətlərini mübadilə etməklə əmək məhsuldarlığını artırmağa çalışmasınlar? Həqiqətən də, onlar məhz bu cür hərəkət etməlidirlər, əks halda bu məbədin heç vaxt ucaldılmaması, ucaldılsa da az sonra uçub dağılması qorxusu var; bunun-la da sübut etmiş olardıq ki, bizə heç nə dərs olmayıb, biz heç nə öyrənə bilməmişik; o zaman biz daha bir təlim kursu - müharibə dərsini yenidən keçmək təhlükəsi qarşısında qalmış olarıq, bu müharibə isə ötən il başa çatmış müharibədən qat-qat dəhşətli ola bilər. Elmin parlaq qanadlarında orta əsrlər, hətta daş dövrü uçub gələr və insanlığın üzərinə var-dövlət yağdıra biləcək tərəqqi onun kökünü yer üzündən siləcək alətə çevrilə bilər. Buna görə deyirəm: özünüzü gözləyin, ola bilsin ki, vaxtımız lap az qalıb. Əgər mən dediyim formada qardaşlıq ittifaqı yaratmaq mümkün olsaydı ölkələrimiz bundan çox böyük fayda götürə bilərdi, qüvvələr birliyi qüdrətimizi artırar, təhlükəsizliyimizi möhkəmlədərdi; belə birlik əldə edilsə, əlbəttə ki, bu barədə, onun bütün dünyada sülhün möhkəmləndirilməsi və sabitləşdirilməsi işində oynayacağı mühüm rol barədə dünya ictimaiyyətinə dərhal xəbər verilməlidir. Bu, ağıllı və düzgün yoldur. Profilaktika həmişə müalicədən yaxşıdır. *** Hələ bu yaxınlaracan müttəfiqlərin qələbəsi ilə işıqlandırılmış torpaqlara kölgə düşürdü. Hazırda heç kəs bilmir ki, Sovet Rusiyası və onun beynəlxalq kommunist təşkilatı yaxın gələcəkdə nə etmək niyyətindədir, yaxud onların ekspansionist meyllərinin və proze-litizmə canatmalarının sərhədləri (əgər bu sərhədlər həqiqətən mövcuddursa) haraya qədərdir. Mən qəhrəman rus xalqına və müharibə dövrü yoldaşım marşal Stalinə dərindən heyranam və ehtiram bəsləyirəm, İngiltərə və heç şübhəsiz, elə bu ölkə də Rusiyanın bütün xalqlarına şəfqət və xeyirxahlıqla yanaşır və onlar da bir çox fikir ayrılıqlarına və uğursuzluqlara baxmayaraq, möhkəm dostluq əlaqələri yaratmaq əzmindədirlər... Lakin mənim vəzifəm Avropanın indiki vəziyyəti ilə bağlı bəzi faktları sizə təqdim etməkdir. Baltikadakı Ştettindən başlayaraq Adriatikdəki Triyestə qədər uzanan kontinentin böyük bir hissəsinin üzərinə dəmir örtük enmişdir. Mərkəzi və Şərqi Avropanın qədim dövlətlərinin bütün xəzinələri bu örtüyün arxasında qalmışdır. Varşava, Berlin, Praqa, Vyana, Budapeşt, Belqrad, Buxarest, Sofiya - bütün bu məşhur şəhərlər və bu ərazilərin əhalisi sovet dairəsindədir və hamısı bu və ya digər formada təkcə sovet təsirinə deyil, həm də xeyli dərəcədə artmaqda olan Moskvanın nəzarətinə tabedir. Yalnız azad-lıq beşiyi kimi şöhrətlənmiş Afina öz müqəddəratını ingilislərin, amerikalıla-rın və fransızların müşahidəsi altında seçkilərdə həll edəcəkdir. Rusların ağalığı altında olan Polşa hökuməti özünün Almaniyaya qarşı böyük və ədalətsiz iddialarında şirniklən-dirilir. Milyonlarla almanın, təəssüf ki, bizim təsəvvürə belə gətirə bilmədiyimiz miqyaslarda kütləvi surətdə qovulması faktları mövcuddur. Bütün bu Avropa dövlətlərində bir vaxtlar elə bir əhəmiyyəti olmayan kommunist partiyaları onların sayını xeyli üstə-ləyən müstəsna qüvvəyə dönmüşlər və hər yerdə total nəzarəti bərqərar etməyə çalışırlar. Bütün bu ölkələrdə polis hökumətləri üstünlük təşkil edir və Çexoslovakiya istisna olunmaqla, bu ölkələrin heç birində əsl demokratiya əlaməti yoxdur. Türkiyə və İran Moskva hökumətinin onlara qarşı sürdüyü iddialara və göstərdiyi təzyiqə görə bərk təşviş və narahatlıq duymaqdadırlar. Bu faktlardan (bunlar isə həqiqətən faktlardır) hansı nəticələrin çıxarılmasından asılı olmayaraq bir şey aydındır ki, artıq bu, yaranışı uğrunda mübarizə apardığımız həmin o azad edilmiş Avropa deyildir. Bu, möhkəm sülh əsaslarına malik Avropa da deyildir. Bütün dünyanın təhlükəsizliyi Avropanın vəhdətini tələb edir və heç bir ölkəni bu vəhdətdən həmişəlik kənar etmək lazım deyil. *** Məhz bir-birinə qohum olan millətlər arasındakı fikir ayrılıqlarından Avropada sizinlə birgə şahidi olduğumuz iki dəhşətli müharibə və əvvəllər baş vermiş bir çox digər müharibələr doğmuşdur. Həyatımız ərzində biz artıq iki dəfə Birləşmiş Ştat-ların öz istəyi və öz adətləri, gücü və məntiqi şübhə doğurmayan ağlın dəlilləri ziddinə olaraq necə müharibəyə qoşulduğunu müşahidə etmişik, biz artıq iki dəfə hədd-hüdud bilməyən qüvvələrin Birləşmiş Ştatları xeyrin şər üzərində qələbəsinə kömək etmək üçün bu müharibələrə vaxtında, lakin artıq dəhşətli qırğınlar və dağıntılar baş verdik-dən sonra cəlb etdiyinin şahidi olmuşuq. Birləşmiş Ştatlar iki dəfə milyonlar-ca oğullarını Atlantika üzərindən müharibəyə göndərmək məcburiyyətində qalmışdır, lakin indi müharibənin özü də hara istəsə gedə bilər. Əlbəttə, biz Avropada möhkəm sülh sisteminin yaradılması üzərində, BMT qurumundan istifadə etməklə bizim nizamnaməyə uyğun fəaliyyət göstərməklə məqsədyönlü şəkildə işləməliyik. Mənim gördüklərim və duyduqlarım çox mühüm siyasi kursa yol açır. Avropanı ikiyə bölən “dəmir örtük” önündə narahatlıq üçün başqa səbəblər də var. İtaliyada kommunist partiyası ciddi çətinliklərlə qarşılaşır, belə ki, bu partiya İtaliyanın Adriatikdəki əvvəlki ərazisinə münasibətdə kommunistlərdən təlim almış marşal Titonun tələblərini dəstəkləməyə məcburdur. Bununla belə, İtaliyanın gələcək taleyi hələ də müəyyən edilməmişdir. Eləcə də dirçəlmiş Avropanı güclü Fransasız təsəvvür eləmək qeyri-mümkündür. İctimai fəaliyyətimin bütün müddəti ərzində mən güclü Fransanın yaranışı üçün çalışmışam və heç vaxt, hətta ən pis zamanlarda da onun gözəl gələcəyinə inamımı itirməmişəm. Və indi də bu inamı itirmirəm. Lakin Rusiya sərhədlərindən xeyli uzaqlarda yerləşən və bütün dünyaya səpələnmiş ölkə-lərdə kommunistlərin “beşinci kolon”ları yaradılmışdır və bunlar tam vəhdətdə və kommunist mərkəzlərinin sərəncamlarına tam itaət göstərməklə çıxış edirlər. Kommu-niz-min rüşeym halında olduğu Britaniya Millətlər Birliyi və ABŞ istisna edilməklə, kommunist partiyaları və “beşinci kolon”lar xristian sivilizasiyası üçün getdikcə artmaqda olan hədə və təhlükə doğururlar. Bunlar o cür parlaq əməkdaşlığımız sayəsində azadlıq və demokratiya naminə əldə edilmiş qələbənin artıq ertəsi günü haqqında danışmağa məcbur olduğumuz kədərli faktlardır və hələ nə qədər vaxt var, bu faktların “üzünə” dik baxmamaq bizim tərəfdən böyük ağılsızlıq olardı. Uzaq Şərqdəki, xüsusilə Mancuriyadakı perspektivlər də narahatlıq doğurur. Yaltada bağ-lanmış və mənim də imzaladığım saziş Sovet Rusiyası üçün müstəsna dərəcədə əlverişli idi, lakin bu sazişin bağlandığı dövrdə hələ heç kəs deyə bilməzdi ki, Almaniya ilə müha-ribə 1945-ci ilin yayına, yaxud payızına qədər uzanmayacaq və hamı elə bilirdi ki, Yaponiya ilə müharibə Almaniya ilə müharibə bitdikdən sonra hələ 18 ay da davam edəcəkdir. Bununla belə, mən Qərbdə, eləcə də Şərqdə dünyanı bürümüş kölgəni təsvir edərkən özümdə səbr etmək istəyi duydum. Versal Müqaviləsi (1919) bağlanarkən mən nazir və Lloyd Corcun yaxın dostu idim. Şəxsən mən o zamanlar həyata keçirilən bir çox şeylərlə razılaşmırdım, bununla belə, yaranmış vəziyyət mənə güclü təsir bağışlamışdı və həmin vəziyyəti hazırda yaranmış durumla müqayisə etmək mənim üçün çox ağırdır. O zaman böyük ümidlər və sonsuz bir inam vardı ki, daha müharibələr qurtarıb və Millətlər Liqası böyük qüdrət sahibi olacaqdır. Lakin bu dəfə məndə belə bir inam və ümid hissi yoxdur. Digər tərəfdən, mən yeni müharibənin qaçılmazlığı fikrini, bundan da betərini - yeni müharibənin artıq qapının ağzını kəsdirməsi fikrini özümdən uzaqlaşdırmağa çalışı-ram. İndi də bu barədə ona görə danışıram ki, xoşbəxtliyimizin öz əlimizdə olduğuna inanıram, inanıram ki, biz gələcəyi xilas etmək zorundayıq. İndi imkan yarandığı üçün sözümü deməyi özümə borc bilirəm. Mən inanmıram ki, Sovet Rusiyası müharibə istəyir. O, başqa şey - müharibə bəhrələrini, öz güc və doktrinasının hüdudsuz yayılmasını is-tə-yir. Lakin bizim bu gün burada nəzərdən keçirməli olduğumuz məsələ - müharibə təhlükə-si qarşısının alınması sistemi, bütün ölkələrdə azadlıq və demokratiyanın inki-şafı üçün şəraitin mümkün qədər tez təmin edilməsidir. Bizim öz problemlərimizə göz yummağımızla onlar yox olmaz. Bizim beləcə oturub nə baş verəcəyini gözləməyimiz-lə də bunlar yox olmaz; “yola vermək” siyasəti də bunları yox olmağa məcbur edə bilməz. Biz yubanmadan müharibədən sonrakı dünyanın nizama salınmasıyla məşğul olmalıyıq və bu məsələ uzandıqca onu nizama salmaq bir o qədər mürəkkəbləşəcək, çətinliklərimiz daha da artacaq. *** Müharibə zamanı rus dostlarımızda və müttəfiqlərimizdə müşahidə etdiklərimə əsasən əminliklə deyə bilərəm ki, rusların ən çox heyran olduqları şey hərbi güc, ən hörmət-siz yanaşdıqları isə hərbi zəiflikdir. Buna görə bizim qüvvələrin tarazlığı haqqındakı köhnə doktrinamız əsassız sayılmalıdır. Biz cüzi güc üstünlüyünə arxalanmağı özümüzə rəva görə bilmərik, çünki bu halda onları öz güclərini sınamağa şirnikləndirmiş olarıq. Əgər Qərb demokratiyaları BMT Nizamnaməsi prinsiplərinə ciddi əməl etməklə birləşsə onların bu prinsiplərin həyata keçirilməsinə yönəldilmiş təsiri çox böyük olar və heç kəs onların yolu qarşısında dura bilməz. Lakin nəsə onları parçalasa, yaxud onlar öz borclarını yerinə yetirmək işində tərəddüd etməyə başlasa, həqiqətən də, hamımızı fəlakət hədələyə bilər. Ötən dəfə mən belə bir şeyin necə yaxınlaşdığını, üstümüzə yeridiyini gördüm və var səsimlə həmvətənlərimi və bütün dünyanı bundan xəbərdar elədim, lakin heç kəs mənə məhəl qoymadı. 1933-cü ilə qədər, hətta 1935-ci ilə qədər Almaniyanı ona üz vermiş dəhşətli taledən hələ xilas etmək olardı, bu halda biz özümüz də Hitlerin bəşəriyyəti məhkum etdiyi fəlakətlər-dən qurtula bilərdik. İndiyəcən dünya tarixində elə bir müharibə olmayıb ki, indiki müharibə qədər qarşısını almaq asan olsun - Yer kürəsinin böyük-böyük ərazilə-rini viran qoymuş bu müharibənin qabağını vaxtında görülmüş tədbirlərlə almaq olardı. Onun qarşısını bircə güllə atmadan da almaq olardı və belə olsaydı hazırda Almaniya güclü, firavan və hörmətli məmləkət olardı. Lakin o vaxt heç kəs mənə qulaq asmaq istə-mədi və tədricən biz hamımız bu qorxunc burulğanda sorulduq. Əlbəttə ki, bunun yenidən təkrar olmasına yol verə bilmərik. İndiki zamanda, yəni 1946-cı ildə sülhü Birləşmiş Millətlərin ümumi rəhbərliyi altında Rusiya ilə bütün məsələlər üzrə tam anlaşma əldə etməklə və bu anlaşmanı ingilis dilində danışan ölkələrin bütün gücü və əlaqələriylə dəstəklənən beynəlxalq alətin köməyi ilə bir çox illər ərzində dəstəkləməklə təmin etmək olar. “Sülhün əzələləri” adlandırdığım bu məruzə vasitəsilə sizə ehtiram hissi ilə təqdim etdiyim problemin həlli məhz bu cürdür. *** Böyük Britaniyanın və Birliyin qüdrətini lazımi qədər qiymətləndirməyə heç kəsə imkan verməyin... Əgər Millətlər Birliyinin ingilis dilində danışan əhalisinə ABŞ-ı əlavə etsək və bu cür əməkdaşlığın dənizdə, havada, elm və sənaye sahəsində nə demək olduğunu nəzərə alsaq qüvvələr nisbətində heç bir səbatsızlıq və təhlükə də olmaz. Əksinə, bu yol-la hərtə-rəfli təhlükəsizliyə təminat verilə bilər. Əgər biz öz fəaliyyətimizdə yalnız və yalnız BMT Nizamnaməsini rəhbər tutsaq və heç kəsin ərazisinə, yaxud sərvətinə tamah salmadan və azad düşüncəni nə iləsə məhdudlaşdırmağa çalışmadan irəliləsək, əgər Brita—ni-yanın bütün mənəvi və maddi qüvvəsi, əqidəsi sizinki ilə möhkəm qardaşlıq itti-fa-qında birlə-şsə o zaman gələcəyə aparan yol təkcə bizim üçün deyil, elə hamı üçün, yalnız indi deyil, elə yüz il bundan sonra da işıqlı və təhlükəsiz olacaqdır. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft