|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 05 - Dödlətçilik təcrübəsi (dt) |
|
SİYASİ RİSK
RASİM
MUSABƏYOV Mənbə: "Məşvərət", N22, 1999 Azərbaycanın beynəlxalq səhnədə mövqeyinin güclənməsinin və onun dünya təsərrüfatına qovuşmasının ən mühüm şərtlərindən biri siyasi şəraitin sabitliyidir. Xarici siyasətçilər və biznesmenlər üçün Azərbaycan yetərincə maraqlı və perspektivli, amma hələ də şübhəli tərəf-müqabildir. İqtisadi yüksəlişin zəruri şərti olan uzunmüddətli investisiyaların Azərbaycan iqtisadiyyatına (yalnız neft sahəsinə yox) yatırılması siyasi mühitin yaratdığı riskin yüksək səviyyəsinə görə hələ də əngəllidir. Xaricdə siyasi risk probleminə maraq 50-ci illərin axırlarında Kuba hadisələri ilə əlaqədar meydana gəlmişdir. Hələ 70-ci illərdə iri korporasiyalarda digər ölkələrdə şirkətlərin fəaliyyətinin məruz qaldığı riskin səviyyəsinin qiymətləndirilməsi ilə məşğul olan xüsusi bölmələr yaradılmışdır. Fəqət 80-ci illərin əvvəllərinə qədər problemin mürəkkəbliyi və metodikanın yetərincə işlənməməsi səbəbindən ölkə riskinin ümumi qiymətləndirilməsində siyasi komponentin təhlilinə ikinci dərəcəli rol verilir. Eyni zamanda, öncəgörülməsi imkanına şübhəli münasibətin artması ilə müşayiət olunan siyasi risk probleminə marağın çoxalması 1979-cu il İran inqilabından sonra qeydə alınmışdır. Bu ölkədəki hadisələr, bir tərəfdən, siyasi öncəgörmələrin həyata keçməsi ehtimalı və siyasi riskin səviyyəsinin qiymətləndirilməsinin etibarlılığı haqqındakı çoxsaylı mübahisələrin mövzusu olmuş, digər tərəfdən, bu sahədəki tədqiqatlar üçün bol faktik material vermişdir. Əvvəllər əsasən xüsusi xidmətlərin və dövlətlərin xarici siyasət idarələrinin məşğul olduğu tədqiqatların təcrübi əhəmiyyəti müxtəlif ölkələrdə siyasi riskin qiymətləndirilməsi üzrə ixtisaslaşan xeyli sayda şəxsi məsləhət firmalarının yaranmasına səbəb olmuşdur. Son zamanlarda onların hesabatlarında bizim ölkənin də adı çəkilir və çox təəssüf ki, hətta öz qrupunda da heç də yaxşı olmayan reytinqə malikdir. Vebsterin lüğətində «risk» «ziyanın və ya itkilərin ehtimalı» kimi müəyyənləşdirilir, yəni risk hər hansı arzuedilməz hadisənin baş verməsi imkanına aid edilir. Riskin geniş yozumu mürəkkəb sistemin inkişafının optimal istiqaməti və parametrlərinin dəqiq öncəgörülməsinin qeyri-mümkünlüyü sayılan qeyri-müəyyənlik anlayışı ilə eyniləşir, bu isə özündə təkcə mənfi nəticələri yox, eləcə də müsbət imkanları daşıyır. Müasir şəraitdə riskin qiymətləndirilməsi siyasətdə və iqtisadiyyatda qərarların qəbul olunması üçün nəzəri bazadır. İnvestorların xarici ölkədə qarşılaşdıqları qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması üçün ölkə riskinin (country risk) təhlili aparılır. Ölkə riski “hər hansı ölkədəki müstəqil dövlətin və ya müstəqil kreditorların xarici kreditorlara və yaxud investorlara münasibətdə öz öhdəliklərini icra etmək imkanında və ya arzusunda olmadıqlarının ehtimalını” müəyyən edir. Ümumölkə riski çərçivəsində qeyri-kommersiya və ya siyasi və kommersiya riskini fərqləndirirlər. Bu axırıncı da öz nüfuz səviyyəsindən asılı olaraq aşağıdakılara bölünür: 1) dövlət səviyyəsində - “xarici hökumətlərə istiqrazların verilməsi ilə assosiativləşən” ödəmə imkanlarının olmaması riski (sovereign risk); 2) şirkətlər səviyyəsində - “iqtisadi siyasət aparıldığı zaman xarici kreditor və investorların kapital göndərişlərinə, dividendlərinə və faizlərinə ayrılıqda hansısa ölkənin məhdudiyyət qoyacağı risk”, transfer riski (transfer risk). Siyasi risk sözün dar mənasında investisiyaların yerləşdirildiyi ölkədə əlverişli olmayan siyasi amillərin təsiri nəticəsində firmaların maliyyə itkilərinin ehtimalı kimi anlaşılır. Hər hansı bir ölkədə investisiyalarını yerləşdirmək və ya yerləşdirməmək qərarını qəbul edən investorlar üçün investisiyaları son dərəcə sərfəsiz edən siyasi qeyri-sabitlik ehtimalı kimi iqtisadi yüksəlişə yardım edən siyasi sabitlik perspektivi də çox əhəmiyyətlidir. Siyasi risklərin təsnifatı ya müəyyən dövlət siyasəti aparılan zaman hökumət dairələrinin fəaliyyətinin doğurduğu, ya da ki, hökumətin nəzarətindən kənarda olan qüvvələrin doğurduğu hadisələrin bölgüsü əsasında aparılır. Bu prinsipə uyğun olaraq Ç.Kennedi siyasi riskin ekstra-leqal və leqal-hökumət risklərinə bölünməsini təklif etmişdir. Ekstra-leqal risk mənbəyi ölkənin mövcud qanuni qurumlarından kənarda yerləşən ixtiyari hadisə deməkdir: terrorizm, sabotaj, hərbi çevriliş, inqilab. Leqal-hökumət riski çağdaş siyasi prosesin bilavasitə məhsuludur. O, yeni hakimiyyətə və qanunvericilikdə ticarətə, əməyə, müştərək müəssisələrə, pul siyasətinə aid dəyişikliklərə gətirib çıxaran demokratik seçki kimi hadisələrdən ibarətdir. Siyasi riskin həyata keçirilən monitorinqinin məqsədi kifayət qədər aydındır: siyasi mühitdə yaranacağı mümkün ola bilən risklərin öncəgörülməsi yolu ilə şirkətlərin xarici investisiyalarını qorumaq. Təhlil aparılan zaman siyasi risk həmin ölkənin siyasətinin sabitliyindən və istiqamətləndirilməsindən üzə çıxarılır. 70-ci illərə qədər beynəlxalq firmaların əksəriyyəti ölkənin siyasi iqlimi üzrə «old hands» («köhnə tanışlıqlar») və «grand tours» («böyük turlar») üsulları ilə apardıqları təhlillərini keyfiyyət göstəriciləri ilə məhdudlaşdırırdı. Təhlil müntəzəm aparılmırdı. Ancaq yeni investisiyalar barədə məsələ həll edilməli olan hallarda aparılırdı. Əgər siyasi risk çox yüksək olurdusa, ya investisiyalar qoyulmurdu, ya da itkilərin yüksək ehtimalı nəzərə alınaraq layihənin dəyərinə «riskə görə mükafat» əlavə olunurdu. İri faciə baş verməyənəcən ölkənin siyasi reytinqi yenidən qiymətləndirilmirdi. Ölkə riskinin qiymətləndirilməsinə kəmiyyətcə yanaşma faktorundan müxtəlif siyasi və sosial indikatorların vasitəsi ilə müəyyən sayda sosial-siyasi faktorların nisbi təsirini cəmləyən risqin vahid rəqəmi istifadə edərək müxtəlif ölkələri riskin dərəcəsi üzrə müqayisə etməyə imkan verir. Kəmiyyət üsullarının əsas qüsuru siyasi riskin dar mənalı tərifindən istifadə edilməsi və riskin siyasi qeyri-sabitlik, valyuta nəzarəti, ekspropriasiya və s. kimi məhdud sayda növləri üzərində diqqətin cəmləşdirilməsidir. Xarici investisiyalara müxtəlif dərəcəli potensial təsir göstərən ehtimal olunan risklərin tam siyahısı daha da genişdir və bir neçə yüz siyasi, iqtisadi və sosial-mədəni faktoru əhatə edir. Ölkədə olan əlverişli və ya əlverişsiz təmayüllərin tez aşkar edilməsi üçün aqreqatlaşan statistik göstəricilər üsulu tətbiq edilir. Bunun əsasında 70-ci illərdə iki model hazırlanmışdır (PSSI, Ecological Approach). Bunlar dəqiq səbəb əlaqələri üzrə qurub və ilk növbədə ekonometrik və digər obyektiv məlumatlara əsaslanır. Political System Stability Index modeli ilk dəfə D.Hendel, Q.Vest və R.Midou tərəfindən təsvir edilmişdir. Model siyasi və sosial mühitin qeydə alınmış tərkib hissələri toplusunu bilavasitə ölçərək, mücərrəd nəticə və təhriflərdən asılı olmamaq iddiasındadır. Bu məqsədlə modelə hər tərkib hissə üzrə hesablanan indekslərin əlavə məxfi qiymətləri daxil edilib. Maliyyə yönəlişli iki reytinq sistemini: «Institutional Investors Country Credit Rating və Euromoneys Country Risk Index”i yada salmaq lazımdır. Onlar uyğun olaraq 109 və 116 ölkəni əhatə edir. Euromoney modelində ölkə riskinin reytinqi indikator toplusunun (London banklararası kreditlər üzrə təkliflər stavkası LIBOR, ilkin qiymətqoyma, banklararası kreditlər və s. tipli) kombinasiyası yolu ilə tərtib edilir. İqtisadiyyatın əsas sahələri üzərində milli nəzarətin dərəcəsi, siyasi qeyri-sabitlik, ölkənin beynəlxalq statusu, hökumətin və firmaların ticarət balansında dəyişikliklər kimi ümumi iqtisadi və siyasi təmayülləri səciyyələndirmək üçün dəyişənlərin bir sıra qrupları tətbiq olunur. Adətən istifadə olunan indikatorların kəmiyyət parametrləri ekspertlərin rəyləri ilə kombinasiya edilir və milli və beynəlxalq iqtisadiyyatın inkişafını öncəgörməyə imkan verən mürəkkəb dinamik model tərtib edilir. İndikatorların üstünlüyü onların obyektivliyində və (çox hallarda) ölçülü olmalarındadır. Bu isə hadisələr haqqında dəqiq hesabatların tezliklə yaradılmasına imkan verir. Fəqət indikatorların nəzəri cəhətdən əsaslandırılması mühüm problem kimi qalmaqdadır. Digər problem isə təyinat üzrə reytinqlərin statikliyidir: onlar bəlkə də gələcəklə heç bir əlaqəsi olmayan keçmiş hadisə və şərtləri nəzərdən keçirir. Siyasi riskin təhlilində şəxsiyyət faktorunun qiymətləndirilməsi üçün M.OLiri və V.Koplin tərəfindən Prince model adlı model hazırlanmışdır. Konkret şəxsin müsbət, bitərəf və mənfi mövqeyinin möhkəmliyini, onun nüfuzunun dərəcəsini və baxılan məsələnin onun üçün əhəmiyyətini təhlil etdikdə (hər bir meyar beşballı şkala üzrə qiymətləndirilir, sonra isə bütün iştirakçılar üzrə vurulur və toplanır), model bu və ya digər qərarın hökumət tərəfindən qəbulunun ehtimalını kəmiyyətcə (ümumi sayda müsbət balların payı ilə) hesablamağa imkan verir. Daxili iqtisadi faktorların təhlili ölkənin iqtisadi inkişafının ümumi səciyyəsini müəyyənləşdirməyə və ən zəif sahələri ayırd etməyə imkan verir. Xarici iqtisadi faktorlar daxili iqtisadi siyasətə xarici məhdudiyyətlərin göstərdiyi təsirin dərəcəsini müəyyən edir: asılılığın yüksək dərəcəsi və xarici borcun iri həcmi investisiya fəaliyyətinə hökumətin müdaxiləsi riskini gücləndirir. Daxili sosial-siyasi faktorların qiymətləndirilməsi problemində subyektivlik əhəmiyyətli dərəcədədir. Müəyyən şərtlər daxilində xarici siyasi şərait ölkədə siyasi qeyri-sabitliyin qızışdırıcısı rolunu oynaya bilər. Nəticədə qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda siyasi riskin təhlilinin müəyyən özünəməxsusluğu var. Birincisi, postkommunist siyasi ənənə, demokratik institutların qeyri-təkmilliyi və tarixi inkişafın dönüş nöqtəsi siyasi riskin qiymətləndirilməsində siyasi risqin qiymətləndirilməsi zamanı əlavə diqqət yetirilməsi zəruri olan şəxsiyyət faktorunun mühüm rolunu şərtləndirib. İkincisi, çoxlu sayda qeyri-dəqiq ideologiyalı və sosial bazalı partiyaların mövcudluğu qeyri-müəyyənliyin əsas faktorudur. Uzadılmış Qarabağ münaqişəsinin həll edilməməsi həm siyasi şəraitə birbaşa və həm də iqtisadiyyatdakı duruma dolayı təsir edir, sosial gərginliyin səviyyəsində əksini tapır və ən sonda ölkədə siyasi iqlimin və investisiya iqliminin pisləşməsinə gətirib çıxarır. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft