|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 05 - Dödlətçilik təcrübəsi (dt) |
|
SİYASİ MƏRKƏZÇİLİK
Rasim Musabəyov, Mənbə: "Məşvərət", N25, 2000 Mərkəzçilik nə deməkdir? Qarşıya qoyulmuş sualı cavablandırmamışdan öncə bu anlayışın meydanagəlmə tarixini yada salmaq lazımdır. Hələ Aristotel öz “Siyasət” kitabında qeyd etmişdir: “... Hər dövlətdə üç hissə vardır: ifrat varlılar, ifrat yoxsullar və bunların arasında ortada yerləşən üçüncülər. ... Ümumqəbul rəyə görə, mülayimlik və ortabablıq - yaxşıların yaxşısıdır. Orta imkanlılıq olduqda idrakın dəlillərinə tabe olmaq hər şeydən asandır. ... Ortabab insanlardan ibarət olan dövlət ən yaxşı dövlət quruluşuna da malik olacaqdır. O dövlətlərin yaxşı quruluşu var ki, onların orta təbəqəsinin nümayəndələri çoxsaylıdır və onlar ... hər iki ifrat təbəqədən və yaxud heç olmasa ayrı-ayrılıqda hər birindən güclüdür”. Verilən hissədən göründüyü kimi, mərkəzçiliyin bazis tərifləri bizim eradan çox-çox əvvəl ifadə edilmişdir. Siyasi mənada “mərkəz” anlayışı müasir dilə Böyük Fransa inqilabı zamanı Milli Məclis deputatlarının iclas zalında tutduqları mövqeyə uyğun əyləşməsi (solda, sonra “mərkəz”, sağda) nəticəsində daxil edilmişdir. O zaman siyasi mərkəzin nüfuzu yoxdu və alçaldıcı olaraq “bataqlıq” adlandırılırdı. Bu heç də təəccüblü deyildi, çünki demokratik təcrübəsi olmayan cəmiyyətdə radikalizmə qeyri-sağlam aludəlik tez-tez təzahür edir. Elə bu da bir əsr sonra Rusiyada baş vermişdi. Təsadüfi deyil ki, mərkəzçilik sovet siyasi şüurunda marksizmə zidd olan və kommunizmdəki islahatçı və inqilabi cərəyanların mübarizəsi prosesində yaranmış ideoloji-siyasi axın kimi təsəvvür edilirdi. Lenin və Stalinin məntiqinə görə, mərkəzçilik riyakarlığın, daimi ziyalı tərəddüdləri və qorxaqlığının, prinsipiallıq və qətiliyin yoxluğunun sinonimidir. Bütün bunlar siyasi qüvvələrin qütbləşməsi ilə birlikdə Fransada yakobin və daha sonra Napoleon diktaturasının və SSRİ-də bolşevik totalitarizminin bərqərar olmasına gətirib çıxaran amillərdən biridir. XX əsrin sonunda nəinki dünyada, hətta bizdə - Azərbaycanda da mərkəzçiliyə münasibət yaxşı tərəfə dəyişilmişdir. Fəqət onun anlaşılmasında hələ də çoxlu dolaşıqlıq və bayağılıq qalmaqdadır. Geniş yayılmış təsəvvürlərin əksinə olaraq, siyasi mərkəzçilik sağ və sol ideyaların hər hansı orta, eklektik qarışığı deyildir. Əsla yox. Mərkəzçilik ideologiyadan daha çox fəaliyyət üsuludur və bu mənada sosial-demokratlardan mühafizəkarlara kimi geniş siyasi spektri əhatə edə bilər. Yalnız radikallar siyasi yönəlişlərindən asılı olmayaraq istisnadır. Mərkəzçi siyasətçi üçün hər bir mücərrəd ideologiya tabeli, ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir. Ön planda isə insanlar, onların problemləri, yəni həyatın özüdür. Mərkəzçilik insanların məcburən islahını istisna edir, çünki belə islahın ziyanlarının onun istənilən nailiyyətlərindən qat-qat üstün olduğunu birmənalı şəkildə göstərmiş tarixi təcrübədən çıxış edir. Mərkəzçilik islahatların əleyhinə deyildir, ancaq onların nəyin bahasına varsa həyata keçirilməsinin əleyhinədir. Mərkəzçiliyin mahiyyəti barışığı əldə etmək və həyatın ən kəskin problemləri üzrə ictimai razılığa nail olmaq bacarığından ibarətdir. Elmi-texniki inqilablar, ən yeni texnologiyalar və intensiv informatika əsrində mərkəzçiliyin siyasi sahəsi genişlənib. Belə ki, bu gün bu dünyada sosial-siyasi inkişafın köklü problemlərinin həllinin əslində yeganə məqbul üsuludur. Demokratiyanın inkişafından söhbət düşəndə bir sıra Qərbi Avropa ölkələrində öncə razılaşdırma və konsensus demokratiyası nəzərdə tutulur. Bu, ən mühüm qərarların işlənib hazırlanmasında və qəbulunda müxtəlif siyasi qüvvələrin rəyinin mümkün olduqca geniş surətdə hesaba alınmasını nəzərdə tutur. Mərkəzçilik dünyagörüşü və qarşılıqlı anlaşma texnologiyası kimi Mərkəzçilik artıq yuxarıda qeyd edildiyi kimi, digər ideologiyalara qarşı qoyulan ideoloji cərəyan olmasa da siyasi doktrina kimi bəzi prinsip və davranış qaydalarının gözlənilməsini nəzərdə tutur. Onların içində ən mühümləri aşağıdakılardır:
Göründüyü kimi, mərkəzçilik təmiz, qapalı şəkildə mövcud deyildir və bu və ya digər ölkədə, yaxud bölgədə mövcud olan siyasi-ideoloji cərəyanların tərkibində mülayim axın şəklində təzahür edir və əsasən də siyasi qüvvələrin və liderlərin davranış taktikalarında gerçəkləşir. Mərkəzin özü birdəfəlik, daimi qeyd olunmuş bir nəsnə deyildir. Bir ölkə, yaxud konkret bir dövr üçün mərkəzçiliyin ifadəsi olan bir şey, digər ölkədə, yaxud digər dövrdə öz mərkəzçi mahiyyətini itirə və ya dəyişə bilər. Bir sözlə, siyasi mərkəz zamandan, məkandan, şəraitdən, cəmiyyətdə və bütün dünyada gerçəkdən mövcud olan tarazlıqdan asılı olaraq, elə bil ki, üzərək yerini dəyişir. Beləliklə, əgər həyat ictimai inkişafın əksəriyyət üçün məqbul olan məqsədlərinə düzəlişlər verirsə də onların razılaşdırma və barışıqlar mexanizmləri vasitəsilə gerçəkləşdirmək üsulları dəyişməz qalır. Dünyanın siyasi həyatında mərkəzçilik İnkişaf etmiş demokratik ölkələrin əksəriyyətində mülayimliklə, dialoq və barışığa hazır olmaqla izhar edilən mərkəzçilik mütləq üstünlüyə malikdir. ABŞ, Yaponiya, Böyük Britaniya, Almaniya, İspaniya və digər iri və kiçik dövlətlər buna misaldır. Sonuncu onilliklərdə onların hökumətlərinin sükanı arxasında sağ, mühafizəkar partiyalar və eləcə də sol, sosial-demokratlar növbə ilə durmuşlar. Ancaq bu, nə beynəlxalq siyasət və təhlükəsizlik sahəsində, nə də iqtisadi və sosial siyasətdə dövlət siyasətinin kəskin şəkildə dəyişilməsinə gətirib çıxarıb. Fransa müəyyən mənada nümunəvi görsənir. Çünki bu yaxın keçmişdə onun solçu prezidenti Mitteran bu ölkənin siyasi sisteminin xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq parlamentin sağçı əksəriyyətinin təmsilçisini baş nazir təyin etdi və onunla işgüzar şəkildə əməkdaşlıq etməyə məcbur oldu. Bu gün həmin durum əksinə təkrarlanır və indi sağ qüvvələrin lideri prezident Jak Şirak hökumətin təşkilini seçkilərdə qələbə çalmış sosialistlərə həvalə etməyə məcbur olub. ABŞ-da isə sonuncu onilliklərdə federal hökumətə rəhbərlik edən partiya, demək olar ki, heç zaman Konqresdə əksəriyyətə malik olmayıb. Əgər ştatların inzibati idarəçilikdə geniş səlahiyyətləri nəzərə alınarsa, onda burada məhz mərkəzçilik və kompromisin nə üçün yeganə mümkün siyasət kimi qəbul edildiyi aydın olacaqdır. Bu baxımda bizim üçün Azərbaycanda coğrafi və tarixi-mədəni yaxınlığın nəzərə alınması ilə Türkiyə və Rusiya böyük maraq doğurur. Bizimlə müqayisədə bu ölkələrdə demokratiyanın daha çox inkişaf etməsinə baxmayaraq, oradakı ictimai həyat hələ də yüksək Qərb normalarına tam cavab vermir. Ancaq elə bu şərtlər daxilində də əsasən prezident hakimiyyəti institutunun nüfuzu vasitəsi ilə mərkəzçilik meyllləri kifayət qədər hiss olunur və təmin edilir. Belə ki, Türkiyədə ifrat partiyalar islamçıların və ya millətçilərin simasında koalisyon hökumətdə nəinki iştirak və hətta ona başçılıq da etmişdilər. Fəqət hərbçilər prezident Dəmirəllə birlikdə sağ mərkəzçi “Doğru yol” və “Ana Vətən” partiyalarının dəstəyinə arxalanaraq ölkədə siyasi kursun kəskin dəyişməsinə yol vermədilər. Qonşu Rusiyada bəlkə də demokratik institutların yeniliyi və orta təbəqənin zəifliyi səbəbindən mərkəzçi yönəlişli partiya və siyasi hərəkatlar burada az nüfuzlu və dayanıqsızdır. Onlar iqtidaryönümlü Sağ Qüvvələr Hərəkatı, “Yedinstvo” bloku və müxalifətdə duran “Oteçestvo” və “Yabloko” hərakatları ilə təmsil olunur. Sağ mərkəzçi partiyalarla yanaşı, kifayət qədər nüfuzlu sol mərkəzçi partiyaların mövcud olduğu Türkiyədən fərqli olaraq Rusiyada mülayim sol sosialistlər həddən ziyadə zəif və dağınıqdırlar, bunun nəticəsində kommunist müxalifəti tərəfindən siyasi revanş təhlükəsi hər zaman mövcuddur. Eyni zamanda, Rusiya cəmiyyətində artan dözümlülüyü, siyasi partiya və liderlərin çətin, lakin son dərəcə zəruri olan dialoq və barışıqların əldə edilməsi məharətinə tədricən yiyələnməsini müşahidə etmək mümkündür. Bu, yaxın zamanlarda baş tutmuş seçkilərdən sonra Dövlət Dumasının, onun komitə və komissiyalarının rəhbərliyinin formalaşması əsnasında özünü açıq şəkildə göstərdi. Azərbaycan üçün mərkəzçiliyin önəmliliyi
Bizə gəldikdə isə, Azərbaycanın
siyasi həyatında mərkəzçiliyin bərqərar olmasından danışmaq hələ tez Bununla yanaşı, belə bir müsbət cəhəti qeyd etməmək olmaz ki, son zamanlarda kommunist, dini və milliyyətçi radikalları ümumi səylərlə ölkə siyasi həyatının küncünə sıxışdırmaq mümkün olub. Müasir Azərbaycanın ictimai həyatında mərkəzçiliyin rüşeymləri sağlam idrakın möhkəmləndirilməsində, qiymətləndirmənin reallığında, siyasətçilərin və partiyaların məsuliyyətli davranışında özünü biruzə verir. Milli İstiqlal Partiyası dərk edilmiş sağ mərkəzçilik mövqeyini bəyan edib və elan etdiyi istiqamətdə hərəkət etməkdədir. Mövcud iqtidara əvvəlki kimi hələ də sərt müxalifətdə olan Xalq Cəbhəsi və Müsavat partiyaları ideoloji mənada bir qədər də mülayimləşib və kompromisin axtarışına və cəmiyyətdə barışığa hazır olduqlarını nümayiş etdirirlər. Sol mərkəzçilərə gəlincəsə, bizim siyasi spektrimizdəki bu çalar nisbətən zəifdir və sosial-demokratlarla təmsil olunur. Yeni Azərbaycan Partiyasının bir vaxtlar güman edilən sol mərkəzçilik təkamülü baş tutmamış qaldı. Əsl mərkəzçilik Azərbaycanda ancaq uzunmüddətli təkamül prosesində, dolğun təcrübə əsasında və əhalinin və siyasətçilərin yüksək siyasi mədəniyyətə yiyələnmələrinin nəticəsində bərqərar olacaqdır. Əlamətdar haldır ki, mülayimlik və mərkəzçilik bütün postsovet məkanında olduğu kimi Azərbaycanda da dəbə düşüb - onu əksər, o cümlədən müxalif siyasətçilər açıqca nümayiş etdirir. Halbuki son zamanlara qədər onların çoxu yalançı radikalizmdə yarışırdı. Buradan nəticə çıxarmaq olar ki, mövcud çətinliklərə baxmayaraq Azərbaycandakı proseslər lazımi istiqamətdə gedir. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft