|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 05 - Dödlətçilik təcrübəsi (dt) |
|
İSVEÇ MODELİ
RASİM MUSABƏYOV,
Mənbə: "Məşvərət", N13, 1998 Azərbaycan hələ də dövlət və ictimai quruluşun optimal modelinin gərgin axtarışı və transformasiyası mərhələsindədir. Aydındır ki, bu halda bizə yaxın və doğma olan Türkiyənin təcrübəsi fəal şəkildə tətbiq edilir. Bununla yanaşı, digər qabaqcıl və səmərəli sosial-iqtisadi sistemlərə qoşulma da bizim üçün böyük əhəmiyyət kəsb edə bilər. Ölkəmizin uzun sürən sosialist keçmişini, eləcə də əhalinin geniş təbəqələri arasında mövcud olan ictimai həyat və sosial müdafiənin kollektivçilik formalarına bağlılığı nəzər alsaq Skandinaviya dövlətlərinin, xüsusilə İsveçin təcrübəsi ilə tanışlığın Azərbaycan siyasətçiləri, iqtisadçıları və geniş ictimaiyyat üçün böyük maraq doğurduğunu demək olar. “İsveç modeli” termini İsveçin sosial-iqtisadi cəhətdən ən inkişaf etmiş ölkə kimi özünü təsdiqləməsi ilə əlaqədar yaranmışdır. O, 60-cı illərin sonunda, İsveçdə cəmiyyətin nisbi sosial münaqişəsizlik şəraitində sür`ətli iqtisadi yüksəlişin geniş islahatlar siyasətilə müvəffəqiyyətlə uyğunlaşdırılmasının xarici müşahidəçilər tərəfindən qeyd edildiyi dövrdə meydana gəldi. İsveçin bu müvəffəqiyyətli və sakit obrazı o zaman dünyada sosial və siyasi münaqişələrin artması ilə xüsusilə güclü təzad təşkil edirdi. İndi bu termin müxtəlif mə`nalarda işlənir və nə ifadə etməsindən asılı olaraq müxtəlif mə`na daşıyır. Bə`zi mütəxəssislər bazar münasibətləri və dövlət tənzimləməsini, istehsal sahəsində üstünlük təşkil edən şəxsi mülkiyyət və istehlakın ümumiləşdirilməsini özündə birləşdirən İsveç iqtisadiyyatının qarışıq - müxtəlif ünsürlərdən ibarət olmasını qeyd edirlər. Müharibədən sonrakı İsveçin digər səciyyəvi xüsusiyyəti əmək bazarında əməklə kapital arasında olan münasibətlərin özünəməxsusluğundan ibarətdir. Uzun on illiklər ərzində İsveç gerçəkliyinin vacib elementi əsas tərəf kimi güclü həmkarlar təşkilatları və sahibkarların iştirakı ilə əmək haqqı sahəsində kollektiv müqavilələrin bağlanması haqqında mərkəzləşdirilmiş danışıqlar sistemindən ibarət olmuşdur. Bununla belə həmkarlar təşkilatının həyata keçirdiyi siyasət zəhmətkeşlərin müxtəlif qrupları arasında həmrə`ylik prinsiplərinə əsaslanırdı. İsveç modelinin müəyyənləşdirilməsinin daha bir üsulu da ondan ibarətdir ki, İsveç siyasətində üstünlük təşkil edən iki məqsəd seçilir: tam məşğulluq və gəlirlərin bərabərləşdirilməsi, bu da iqtisadi siyasətin metodlarını müəyyənləşdirir. Yüksək inkişaf etmiş əmək bazarında aparılan fəal siyasət və dövlət bölməsinin son dərəcə genişliyi (bu halda dövlət mülkiyyəti deyil, hər şeydən əvvəl yenidən bölüşdürmə sahəsi nəzərdə tutulur) bu siyasətin nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Bu sistemin formalaşması yarım əsrdən çox - 1932-ci ildən başlayaraq (1976 - 1982-ci illəri çıxmaq şərtilə) hakimiyyətdə olan İsveç Sosial - Demokratik Fəhlə Partiyasının (İSDFP) rəhbərliyi altında baş vermişdir. On illiklər ərzində İSDFP ilə İsveç həmkarlar təşkilatının Mərkəzi Birliyi sıx əməkdaşlıq edir, bu da ölkədə reformist fəhlə hərəkatını gücləndirir. Məhz İsveç üçün səciyyəvi olan amillər sırasına aşağıdakıları aid etmək olar: xarici siyasət sahəsində 1814-cü ildən başlayaraq ölkənin dəyişməz neytral mövqe tutması, hər iki dünya müharibəsində iştirak etməməsi, yeni formasiyalara, xüsusilə feodalizmdən kapitalizmə dinc keçid üsullarının tarixi ənənələri, iqtisadiyyatın inkişafının uzunmüddətli əlverişli və sabit şəraiti, reformizm meyllərinin fəhlə hərəkatında üstünlük təşkil etməsi (hərəkat kapitalla münasibətlərində bu prinsipləri təsdiq etmişdir. Bu münasibətlərin simvolu olaraq 1938-ci ildə Saltşebadendə həmkarların rəhbərliyi ilə sahibkarlar arasında müqavilələr bağlandı), müxtəlif tərəflərin maraqlarını nəzərə alaraq siyasətçilərin kompromis axtarmağa istiqamətləndirilməsi. 70-ci illərin ortalarından başlayaraq xarici bazarlarda rəqabətin şiddətlənməsi və dərin iqtisadi böhranla əlaqədar olaraq ölkənin vəziyyəti nəzərə çarpacaq dərəcədə mürəkkəbləşdi və İsveç modeli müvəffəqiyyətsizliyə uğramağa başladı. Xüsusilə sənayenin dərin struktur böhranına düşmüş bəzi sahələri dövlətdən çox böyük məbləğdə yardım almağa başladı. Lakin bir çox iqtisadçıların ürəksıxıcı proqnozlarına baxmayaraq İsveç böhrandan çıxa bildi. 1983-cü ildən davam edən fasiləsiz iqtisadi yüksəliş göstərdi ki, İsveç modeli dəyişmiş şəraitə uyğunlaşa bildi və bir daha öz yaşamaq qabiliyyətini göstərdi. İsveç modeli ondan irəli gəlir ki, istehsalın mərkəzləşdirilməmiş bazar sistemi səmərəlidir, dövlət müəssisənin istehsal fəaliyyətinə qarışmır, əmək bazarında aparılan fəal siyasət isə bazar iqtisadiyyatının sosial çatışmamazlıqlarını minimuma endirməlidir. Onun mənası özəl bölmədə istehsalın maksimal yüksəlişi və əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi üçün mənfəətin bir hissəsinin vergi sistemi və dövlət bölməsi vasitəsilə (istehsalın əsaslarına toxunmadan) dövlət tərəfindən daha çox bölüşdürülməsindən ibarətdir. Bu halda infrastruktur elementləri və kollektiv pul fondları dayaq rolunu oynayır. Bu, İsveçdə milli gəlirin vergilər və rekord səviyyəsinə çatmış dövlət xərcləri vasitəsilə bölüşdürülməsi, istehlakı və yenidən bölüşdürülməsində dövlətin çox böyük rol oynamasına gətirib çıxardı. Reformist ideologiyasında belə fəaliyyət “funksional sosializm” adını aldı. İsveçdə mövcud olan iqtisadi sistem adətən qarışıq iqtisadiyyat (çox ünsürlü) kimi səciyyələndirilir. Onun əsasını dövlət tənzimləməsindən fəal surətdə istifadə edən rəqabətə söykənən bazar münasibətləri təşkil edir, bu da İsveç modelinin iqtisadi bazisini təşkil edir. Qarışıq iqtisadiyyat dedikdə İsveçin kapitalist bazar təsərrüfatının əsas mülkiyyət formalarının - özəl, dövlət və kooperativ formalarının uyğunlaşdırılması, nisbəti və qarşılıqlı təsiri nəzərdə tutulur. Bu formalardan hər biri öz yerini tutaraq iqtisadi və sosial qarşılıqlı əlaqələrin ümumi sistemində öz funksiyasını yerinə yetirir. 50 nəfərdən çox işçisi olan bütün İsveç kampaniyalarının əksər çoxluğu (85 faizə yaxın) özəl kapitala məxsusdur. İstehsal sahəsində məşğul olanların 75 faizi özəl müəssisələrin payına düşür, onların 8 faizi xarici kapitala məxsus firmalarda işləyir. Qalan hissə hər birinə 11-13 faiz düşmək şərtilə dövlət və kooperativlərin payına düşür. Dövlət bölməsi həmişə genişlənib, lakin kooperativ bölməsinin xüsusi çəkisi 1965-ci ildən başlayaraq, demək olar ki, heç dəyişməmişdir. Bu üç mülkiyyət formalarından başqa qarışıq mülkiyyəti olan çoxlu digər kampaniyalar da mövcuddur. Bunlardan həmkarlar təşkilatlarına, əmanət banklarına məxsus firmaları misal çəkmək olar. Lakin onların payı çox kiçikdir. İsveçdə əmtəə və xidmət istehsalında başlıca rolu özəl bölmə oynayır. Onun fəaliyyəti çərçivəsində ixracat ixtisaslaşmasını müəyyənləşdirən cahələrdə, hər şeydən əvvəl emal sənayesində üstünlük təşkil edən iri kapitalı göstərmək olar. Özəl bölmənin qalan hissəsi kiçik və orta firmalardan ibarətdir. İsveç iqtisadiyyatı aparıcı sahələrdə istehsalın, kapitalın və inhisarlaşmanın təmərküzləşməsi ilə səciyyələnir. İri (500 nəfərdən artıq işçisi olan) müəssisələrdə sənayedə məşğul olanların 40 faizi, kiçik (50-yədək işçisi olan) müəssisələrdə isə 17 faizi çalışır. Bu halda təmərküzləşmənin artması ən əvvəl iri firmalar səviyyəsində özünü biruzə verir. Sənayedə çalışan işçi qüvvəsinin 40 faizindən çoxu 20 iri kampaniyadan birində işləyir. 200 ən iri kampaniyanın payına sənaye həcminin, məşğul olanların, kapital qoyuluşunun və İsveç ixracatının 75 faizi düşür. İsveçdə dövlət bölməsinin ən vacib vəzifəsi sosial və iqtisadi məqsədlər üçün küllü pul vəsaitini toplanması və yenidən bölüşdürülməsidir. Dövlət bölməsində iki səviyyədə mülkiyyətçi var: mərkəzi hökumət və yerli (kommunal) hakimiyyət orqanları. Aşağı səviyyə bəzən kommunal mülkiyyət formasında fəaliyyət göstərir. Bu iki səviyyə mülkiyyət formasına görə birlikdə bir tam təşkil edərək həm iqtisadiyyatda tutduğu yerə, həm də fəaliyyət miqyasına görə fərqlənir. Dövlət bölməsi və dövlət mülkiyyəti - müxtəlif anlayışlardır. Dövlət mülkiyyəti dedikdə, tam və ya qismən (qarışıq mülkiyyət) dövlətə məxsus müəssisələr nəzərdə tutulur. İsveçdə dövlət mülkiyyətinin xüsusi çəkisi çox aşağıdır. Bunun əksinə olaraq dövlət bölməsinin ölçüsünə görə (bunu isə dövlətin iqtisadi həyata qarışmasının həcmi kimi səciyyələndirmək olar) inkişaf etmiş ölkələr arasında İsveç birinci yer tutur. Dövlət bölməsinin ölçüsü dövlət xərclərinin, istehlakın, ÜDM-dəki vergilərin, dövlət bölməsində məşğul olan əhalinin xüsusi çəkisi kimi göstəricilərlə ölçülə bilər. 1988-ci ildə burada iş qabiliyyəti olan əhalinin 31 faizi işləyirdi, dövlət istehlakı ÜDM-inin 30 faizini, dövlət kapital qoyuluşu 3 faizini təşkil edirdi. 1989-cu ildə istehlak, investisiya və transfert ödəmələr daxil olan dövlət xərcləri ÜDM-in 61 faizini təşkil edirdi. Bu rəqəm 1960-cı ildə 33 faizdən 1970-ci ildə 45 faizədək, 1975-ci ildə 50 faizədək və 1982-ci ildə 67 faizədək (kapitalist dünyasının rekordu) artdı. Sonra o, bir qədər azaldı. Milliləşdirilmiş müəssisələr, əsasən, xammal sahələrində - dağ-mədən, qara metallurgiya, eləcə də gəmiqayırmada, kommunal xidmətlərdə və nəqliyyatda cəmləşmişdir. Bu bölmələrdə milliləşdirilmiş və ya dövlətə məxsus olan müəssisələrin payına bütün əmtəə və xidmətlərin yarısından çoxu düşür. Dövlət mülkiyyəti əmlakı ya səhmdar kampaniya, ya da dövlət müəssisəsi formasını alır. Sonuncular maliyyə və kadr məsələlərində kifayət qədər fəaliyyət azadlığına malikdir. Qiymətlər sahəsində qərarların qəbul edilməsində də onlar müstəqildir. Onlar xərcləri ödəməli və qoyulmuş kapitalın üzərinə gəlir gətirməlidir. Mərkəzi hökumət ölkə iqtisadiyyatına müxtəlif iqtisadi alətlər vasitəsilə həlledici təsir göstərir. Onlardan ən əsası dövlət büdcəsidir. İsveçdə dövlət xərclərinin 50 faizdən çoxunu transfert ödəmələr, yəni mənfəətin özəl bölməyə (ev təsərrüfatlarına və müəssisələrə) köçürülməsi, eləcə də pensiyalar, yaşayış üçün maddi yardım, uşaqlar üçün müavinatlar, xalq təsərrüfatı və sənayeyə edilən maliyyə yardımı təşkil edir. Bura həm də dövlət borcu üzrə faizlərin ödənilməsi aiddir. Ümumi dövlət xərclərindən transfert ödəmələri çıxdıqdan sonra qalan vəsait dövlət istehlakı və investisiyalarını təşkil edir. Qalan məbləğin təxminən 90 faizi dövlət istehlakının payına düşür, o cümlədən 2/3 hissə səhiyyəyə, təhsilə, dövlət inzibati orqanlarına və s. xərclənir. Dövlət istehlakının əsas hissəsi dövlət qulluqçularının - səhiyyə işçilərinin, müəllimlərin və s. əmək haqqından ibarətdir. Kommunal xərclərin əsas hissəsi səhiyyə və sosial xidmətlər, ətraf mühitin qorunmasının (təxminən 30 faiz), təhsilin (təxminən 21 faiz), elektrik və su təminatının (12 faiz), asudə vaxt və mədəniyyətin (5 faiz), nəqliyyat və rabitənin (5 faiz) payına düşür. İsveç iqtisadiyyatının xüsusiyyəti ölkədə kooperativ hərəkatının rolu və əhəmiyyətindən ibarətdir. O bütün ölkəyə yayılmış və çox güclü mövqeyə malikdir. Kooperativlər İsveçin aqrar ölkədən sənayesi inkişaf etmiş çiçəklənən ölkəyə çevrilməsinə şərait yaratdı. Qarışıq iqtisadiyyatda kooperativ hərəkat demokratik prinsiplərə əsaslanaraq və xalq tərəfindən geniş dəstəklənərək özəl və dövlət mülkiyyətinin “üçüncü qüvvəsi” və ya “üçüncü alternativi” kimi fəaliyyət göstərir. Bəzi sahələrdə - xüsusilə istehlak kooperativləri arasında - kooperasiya bazarda sadə adamların maraqları nöqteyi-nəzərindən, məsələn qiymətqoyma məsələlərində bərabərləşdirici qüvvəyə çevrilmişdir. Keçmişdə istehlak kooperativləri dəfələrlə şəxsi kartellərin müqavimətilə üzləşmişlər. Nisbətən az dramatik formalarda olsa da bu rolu onlar indi də oynayırlar. İsveçdə ev təsərrüfatının 2/3 hissəsi bu və ya digər şəkildə kooperativlərlə əlaqədardır. Gündəlik tələbat malları satışının 20%-i istehlak kooperativlərinin payına düşür. İsveçdə istehlak olunan ərzaq məhsullarının 1/2 - 2/3 hissəsi kooperativlərə daxil olan fermerlər tərəfindən istehsal edilir, süd və ət məhsullarına görə bu rəqəm müvafiq olaraq 99 faiz və 80 faiz təşkil edir. 1989-cu ildən başlayaraq ölkədə 2 mln. üzvü olan Kooperativ İttifaqı (Kİ) fəaliyyət göstərir. Kİ ticarət, istehsalat, bank, nəşr, turizm və maarifçilik fəaliyyəti ilə məşğul olur. Kİ-nin 80-dən çox ticarət bölmələri var (o cümlədən, xaricdə): ərzaq məhsulları istehsal edən zavodlar, xüsusilə un zavodları, çörəkxanalar, ətin qablaşdırılması ilə məşğul olan zavodlar, pivə və konserv zavodları, eləcə də bir neçə sənaye müəssisəsi. Hər bir sosial-iqtisadi model müəyyən məqsədlər üçün yaradılır. İsveç modelində birinci dərəcəli rolu sosial siyasət oynayır ki, o da işçi qüvvəsiinin (əsasən yüksək ixtisaslı) təkrar istehsalı üçün qismən normal şəraitin yaradılmasını təmin etməklə sosial gərginliyin azaldılması, sinfi antoqonizm və münaqişələrin neytrallaşdırılması aləti rolunu oynayır. İsveçin inkişafının özünəməxsusluğunu və beynəlxalq əmək bölgüsündə yerini nəzər alsaq bu məsələnin İsveç üçün son dərəcə vacib olduğunu görərik. Sosial siyasət ictimai münasibətlərin sosial ədalət ruhunda dəyişdirilməsinə, gəlirlərin bərabərləşdirilməsinə, sinfi bərabərsizliyin aradan qaldırılmasına və son nəticədə rifah dövləti əsasında yeni demokratik sosializm cəmiyyətinin qurulmasına kömək edir. İsveç həyat səviyyəsinə görə dünyada ən yüksək yerlərdən birini, Avropada isə birinci yeri tutur. Həyat səviyyəsi müxtəlif göstəricilər kompleksi ilə müəyyən edilir. ÜDM və adambaşına düşən istehlaka görə İsveç Avropada və dünyada ilk yerlərdən birini tutur. Gəlirlərin bərabərləşdirilməsinə görə İsveç dünyanın bütün yerdə qalan ölkələrindən irəlidə gedir. İsveçdə qadın və kişilərin əmək haqqlarının nisbəti dünyada ən yüksəkdir. Burada uzunömürlülərin sayını göstərən rəqəm ən yüksək göstəricilərdən biridir. İsveç modelinin əldə etdiyi təcrübə və nailiyyətlərdən biz hansı nəticələri çıxara bilərik? Birincisi, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri və qüvələri arasında əldə edilən konsensus şəraitindəki inkişaf uzun müddətlidir və siyasi kompromis və razılıq əldə etmək üçün bizim də İsveç təcrübəsinin dərindən öyrənilməsi və tətbiqinə ehtiyacımız var; İkincisi, İsveç dövlətinin əhalinin əmək qabiliyyəti olan hissəsinin tam məşğulluğunu təmin etməsi siyasəti böyük maraq doğurur; Üçüncüsü, İsveç təcrübəsi çox nadirdir, çünki o, dövlətin mülkiyyət və istehsal prosesi münasibətlərinə bilavasitə nüfuz etmədən iqtisadi həyatda böyük rolunu və bu halda hakimiyyət orqanlarının rüşvətxorluğuna yol verilməməsini özündə cəmləşdirir; Dördüncüsü, iqtisadiyyatın kooperativ bölməsi səmərəli təşkil edilmişdir və həm özəl, həm də dövlət bölməsində müəssisələrin fəaliyyətində yüksək nəticələr əldə edilməsində zəhmətkeşlərin şəxsi maraqlarının həvəsləndirilməsi mexanizmləri tətbiq edilir.
Material
hazırlanarkən “Britanika” ensiklopediyası və A.M.Volkovun “İsveç:
sosial-iqtisadi model” |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft