|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 15 - İnsan haqlari (ih) |
|
PİS SÖZDƏN DƏRMAN... NƏCƏF ADİLOĞLU Mənbə: "Məşvərət", N10-11, 1997 Söz azadlığı məhdudiyyətinin tərəfdarları da milli maraqların söz azadlığının dərəcəsinə müvafiqliyini özləri bildiyi kimi başa düşərək bəzən səmimi olurlar. Amerikalı tədqiqatçı Nikolas Consun icmalının birinci hissəsini əks etdiran bu material onlar üçün xüsusilə maraqlı olacaq. Burada söhbət ABŞ Konstitusiyasına edilən Birinci düzəliş haqqında gedəcək. Bu düzəlişə görə "söz və mətbuat azadlığını məhdudlaşdıran hər hansı qanunların qəbul edilməsi Konqresə qadağan edilir". Maraqlıdır ki, "Birinci düzəlişin ABŞ-ın hökumət və hüquq sistemlərində yeri" bölməsindən sonra müəllif "Birinci düzəlişin insan ürəklərində yeri" bölməsini yerləşdirir. Və orada, xüsusilə, yazır: İstənilən qanunun səmərəliliyi üçün o, başa düşülməli və insanların çoxunun ürəyində qəbul edilməlidir. Birinci düzəliş istisna təşkil etmir. Onun "qanun" olması hələ kifayət deyil. Dövlət xadimləri və sıravi vətəndaşlar başa düşməlidirlər ki, onların razı olmadığı informasiya və ideya selinə icazə verilməsi nəyə görə lazım və məqsədəuyğundur. İnformasiya və rəylər işdə onlarda nifrət oyada, onları xoşagəlməz tərəfdən göstərə (onların səfehliyi və rüşvətxorluğundan danışarkən) və onları özündən çıxara bilər. Ayrı-ayrı şəxslər (və ya şəxslər qrupu, və ya dövlət xadimləri) var ki, müəyyən ideyalar onları hiddətləndirir və onlar bu cür ideyaların verilməsini qanundan kənarda qoymağı təklif edirlər. Onlar bəzən çoxlu sayda vətəndaşları inandıra bilirlər ki, onların ürəyincə olmayan ideyaların ifadə olunması ilə əlaqədar "nəsə etmək lazımdır". Lakin buna zidd olaraq, Amerika ittifaqı vətəndaş azadlıqlarının müdafiəsi üçün və Vətəndaşlar Amerika həyat tərzinin lehinə kimi vətəndaş təşkilatları mövcuddur. Onlar Birinci düzəlişi müdafiə edir və praktiki olaraq həmişə amerikalıların çoxunu inandıra bilirlər ki, "söz azadlığı", əgər hətta bu söz dəhşətlidirsə senzuradan yaxşıdır. Onların sözləri ilə desək, "pis sözdən dərman - sözdən çoxdur, senzura deyil". Birinci düzəlişin əhəmiyyətinin xeyrinə danışan dəlilləri beş əsas kateqoriyaya bölmək olar. Bu kateqoriyaların aid olduqları sahələr aşağıdakılardır: (1) özünüidarəni həyata keçirən əhalinin informasiyaya olan tələbatının ödənilməsində onun rolu, (2) "ideyalar bazarı" atmosferində həqiqətin axtarılmasında onun rolunun vacibliyn, (3) iri təpkilatların fəaliyyətinə göz qoyan və onların vəziyyətdən sui-istifadə etmə faktları haqqında məlumat verən kütləvi informasiya vasitələrinin "qarşısını alma" rolu ilə qarşılıqlı əlaqəsi, (4) onun "özünüreallaşdırma"ya, əsasını təşkil edən azadlıqlar və şəxsi azadlıqa təsiri, eləçə də (5) onun "qoruyucu qapaq" rolu, belə ki, bu, razı olmayanlara zor işlətmədən öz narazılığını sözlə ifadə etmək imkanı verir. Sayılmış kateqoriyalardan hər birişqa qısa pqərhi aşağıda verilir. Əhalinin özünüidarəsi Nəzəriyyəyə, eləcə də təcrübəyə görə, "demokratiya" o deməkdir ki, ölkənin hər bir vətəndaşı "məsul hökumət adamıdır", o hər şeydən əvvəl günün ən mühüm məsələləri barəsində məlumatlılığı, atılacaq addımlar haqqında rəylərin dürüst ifadə edilməsi və bildirilməsi və nəhayət, digərlərini onun ideyaları ilə razılaşmağa inandırmaq cəhdinə görə məsuliyyət daşıyır. Son nəticədə məlumatlandırma və inandırma prosesi atılacaq addımlar haqqında vahid qərarın qəbul edilməsinə gətirib çıxarır. Özünüidarə imkanının bir məna kəsb etməsi üçün vətəndaşların maksimal mümkün həcm informasiya və rəyə azad daxidolma və ictimai dialoqu zənginləşdirmək azadlığına malik olması mütləq vacibdir. Bu informasiya və rəy axınının məhdudlaşdırılması üçün hökumət tərəfindən edilən istənilən cəhdlər özünüidarə ideyasının özünə öldürücü zərbə demək olardı, nəsə "qeyri-amerikasayağı", qeyri-demokratik və konstitusiyaya zidd olardı. İdeyalar bazarı "Həqiqət" nədir? Şübhəsiz, bu sözün mənası onun işlədildiyi kontekstdən asılıdır. Dini həqiqət qədim yazılara və ya dini liderin sözlərinə əsaslana bilər. Elmi həqiqət yalnız eyni nəticələr almaqla başqa alimlər tərəfindən təkrar oluna bilən təcrübələr nəticəsində alına bilər. Siyasi həqiqət çoxluğun mövcud rəyindən daha çox məna kəsb edə bilər. Lakin təyinatından asılı olmayaraq həqiqətin axtarılması şübhəsiz mövcud rəy və informasiyanın tam dairəsinə daxilolmanın maksimum genişpənməsi hesabına asanlaşacaq. Bunu bəzən "ideyalar bazarı"na daxilolma adlandırırlar. Bütün mümkün informasiya, ideyalar, nəzəriyyələr və rəylər bazarın piştaxtalarına düzülür. Nəyə tələbat varsa, o da bazar şəraitində "həqiqi" sayılır. Bu da söz azadlığının bir səbəbi və ya nəticəsini təşkil edir. İdarə formasından asılı olmayaraq hesab edilir ki, vətəndaşların azadlıq və həqiqətin axtarılmasına açıq daxilolma hüququna malik olduğu halda cəmiyyət bütün göstəricilər (çiçəklənmə, mədəniyyət, elm, incəsənət, siyasət) üzrə yalnız uda bilər. Qarşısını almanın əhəmiyyəti Söz və mətbuat azadlığını bəzən "hökumətin dördünçü budağı" adlandırırlar. Mətbuat, televiziya və radio jurnalistlərinin belə səciyyələnməsi məsələni hətta müzakirə etmədan sadəcə olaraq onların hökumətdən ayrılaraq "muxtariyyət" təşkil etməsini nəzərdə tutur. Birinci düzəlişin bu qiymətli tərəfi deyilənin məzmununun özünə deyiş, daha çox informasiyanın toplanması və yayılması prosesi və onun nəticələrinə aiddir. "Qarşısını alma faktoru"na tələbat o fərziyyədən doğur ki, tək hökumət deyil, cəmiyyətin bütün institutları bir vaxt özündə qapanmaq, dəyişikliklərə müqavimət göstərməyə başlamaq, sirr verməyən, rüşvətxor olmaq, hansı iş üçün yaradılmışlarsa onunla məşğul olmaqdan daha çox özlərinin əbədiləşdirilməsində maraqlı olmağa qadirdir. Bu, istənilən təşkilatlara (kommersiya qurumu, universitetlər, kilsələr, xəstəxanalar, hərbçilər və ya polis hissələri) qarşı münasibətdə ədalətli ola bilər. Belə meyllərə yol verilməməsi və bu cür sui-istifadə hallarının "qarşısını alma"nın təmin edilməsinin bütün mümkün yoşlarından daha təsirlisi azad və müstəqil jurnalistikadır. Reportyorlar istədikləri yerə gələ, istənilən sualları verə, sənədlərin göstərilməsini tələb edə, şəkil çəkə, narazı olanları dinləyə və sui-istifadə hallarının ifşasına bir yenilikçi kimi yanaşa bilər. Bu, "reportaj-istintaq" və ya "tədqiqat jurnalistikası" adlanır. Özünüreallaşdırma Söz azadlıqının müdafiəsi üçün daha bir əsas onun"azadlıq", "özünəhörmət", "özünümüdafiə", "şəxsi yüksəliş və inkişaf", "təhsil" və "mədəniyyət" kimi məfhumlarla əlaqəsində əhəmiyyət kəsb edir. Bütün bu məfhumları bir termin - "özünüreallaşdırma" birləşdirir. Bu prosesdə individum öz şəxsi çapışmaları əsasında maksimal mümkün dərəcədə öz imkanlarını reallaşdırır. İnformasiya, təhsil, mədəni tərbiyə almaq və özünü ağılla, yaradıcı və bədii ifadə etmək imkanı olmadan belə proses mümgün deyil. Sözsüz ki, azad fikir və sözün boğulması, mövzu və rəylərin qadağan olunması bu prosesin getməsinə mane olur. Qoruyucu qapaq Yüksək təzyiqə görə qazanın partlamasının qarşısını alaraq qoruyucu qapaq buxarı buraxır. Amerikada vətəndaş hüquqları uğrunda əsl mübariz d-r Martin Lüter Kinq bir dəfə demişdir: "Bizə radio və televiziyaya daxil olmağı qadağan edən zaman biz ən inandırıcı oçerklərimizdən bəzilərini nizamla yeriyən cərgələrin küt karandaşı ilə yazmalı olmuşuq". Xoşbəxtlikdən o, dəyişikliklər uğrunda aparılan mübarizənin "zor işlətməmək" strategiyasının tərəfdarı idi. Lakin onun "marş"la "oçerk"i müqayisə etməsi məsələnin məğzini dərk etməyə kömək edir. Digərləri, nisbətən bacarıqsız esseistlər eşidilmələri üçün atışma, qarətçilik və od vurmaq yolunu seçdilər. Beləliklə, bu sonuncu dəyər də bilavasitə deyilənin məzmunu ilə əlaqədar deyil. O daha çox özünüreallaşdırmanın qabaqcadan duyulmuş dəyəri ilə əlaqədardır. ABŞ-da belə bir əminlik mövcuddur ki, əgər insanlar öz narazılığını həm səslə, həm də kağız üzərində azad ifadə edə bilirsə, əgər onların öz həmvətənləri və dövlət xadimlərinin diqqətətini cəlb etmək imkanı varsa, əgər onlara elə gəlirsə ki, onları eşitdilər, onda onlar öz qəti etirazlarını ifadə etmək və islahatlar keçirmək vasitəsi olan zorakılığa əl atmağa az meylli olacaq. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft