ANA SƏHİFƏ TƏHSİLİN PROBLEMLƏRİ KİTABXANA REFERATLAR VİRTUAL TƏHSİL FORUM LİNKLƏR ƏLAQƏ

AKTİV BÖLMƏLƏR

Aktual mövzu

Səhifə yenilikləri

Kitabxana yenilikləri

Texnodrom

Yeni referatlar

Bizim müəllimlər

Özünü yoxla

Bunları bilmək maraqlıdır

İlk onluq

XƏBƏRLƏR.

Təhsil xəbərləri

Texnoloji xəbərlər

Ölkə xəbərləri

Dünya xəbərləri

KITABXANA - 15 - İnsan haqlari (ih)

HAQQ VƏ HÜQUQ
(Problemin terminoloji və nəzəri tərəfləri bir yerdə)

NİYAZİ MEHDİ

Mənbə: "Məşvərət", N22, 1999

Öncə İnsan haqlarından, eləcə də “haqq” və “hüquq” terminlərinin bəzi fərq çalarlarından danışaq.

Əslində “hüquq” kəlməsi “haqq” sözünün cəmidir, ikisi də ərəb sözüdür, “doğru”nu bildirir. Bu mənada “doğru davranmaq” qanuna uyğun davranmaqdır, yəni “doğru” tuş gəlməyi də, qanunu konkret davranışda doğrultmağı, təsdiq etməyi də bildirir. Bir az da aydın olsun deyə “doğru” sözünün “istiqamət”, “tuş olmaq” anlamlarının üstündə dayanaq. Bizlərdə deyirlər: “filan kəndə doğru yollandı”. Burada “doğru” tuş getməyi bildirir. İndi baxaq qanuna uyğun şəkildə davranmaq, qanuna əməl etmək ideyasına. Qanuna uyğun şəkildə davranmaq odur ki, sənin hərəkətlərin qanunun cızdıqlarına tuş olur. Ərəblərdə hüququn “haqq” (“doğru”) kəlməsindən doğması da, ingilislərdə hüququn “right”, yəni “düz”, “doğru” mənasını verən sözdən olması da bununla bağlıdır.

İndisə baxaq görək nəyə görə biz “haqq” və “hüquq” sözlərini ayrı-ayrı anlamlarda işlədirik. Dildə belə şeylər olur. Məsələn, ruslarda “tyurok” və “turok” sözü var, ayrı deyilişdə olsalar da eyni sözlərdir. Ancaq bu deyiliş fərqindən istifadə edib birini bütün türklərlə bağlı, o birini isə Anadolu türkləri ilə bağlı işlədirlər.

Oxşar olaraq biz də belə bir dil fəndinə əl ata bilərik. Nə üçün “insan haqqı” deyirik? Çünki Allaha inanan demokratlar üçün bu haqlar elədir ki, onlar kimlərinsə istəyi, iradəsi ilə insana verilmiş sayılmamalıdır. Sayılmalıdır ki, onları insana Allah-taala əzəldən verib, tarix boyu isə ağır siyasi rejimlər onları pozub. İnsan haqqının beləcə Tanrı ilə bağladılmasını o da təbii edir ki, biz Allaha olduğu kimi yüksək Doğrulara da haqq deyirik. Biz Allaha haqq deyəndə onun ən yüksək Həqiqət, Gerçək, Doğru olmasını göz qabağına alırıq. “İnsan haqları” deyəndə isə inanclı demokrat bu haqların İlahi Doğrunun qaynağından doğmasını nəzərdə tutur.

Ateist demokratlar isə insana verilmiş haqqı Allahla bağlamasalar da belə hesab edirlər ki, həmin haqlar İnsan ideyası ilə əzəldən bağlıdır, necə ki, dirilik də insan anlayışının ayrılmaz əlamətidir və biz şərti olaraq cəsədə “insan” deyirik. Deməli, belə sayılır ki, “insan” ideyasında insanı insan edən əlamətlər “yazılıb”, toplanıb. Bu əlamətlər “insan kimdir?” sualı qarşısında verilən həqiqətlər, doğrulardır. İnsan haqları həmin doğrular sırasında durur. Məsələn, “insan kimdir?” sualının cavabında deməlisən: “insan azadlığı olan canlıdır”, “insan ədalətə gərəyi olan canlıdır” və s.

İndisə baxaq “hüquq” ideyasına. Hüquq konvensionaldır, yəni şərtidir. Parlamentdə, ya hər hansı başqa razıllaşmalarda, məsələn, bu gün vergi haqqında bir qanun çıxarılır, sabah isə iqtisadi gəlişməyə həmin qanun əngəl olanda başqası çıxarılır. İnsan haqlarını belə pozmaq, dəyiş- düyüşə uğratmaq, şərtləşib bu gün belə, ertəsi elə etmək olmaz. İnsan hüquqları isə zaman içində dəyişir, dövlətlər, cəmiyyətlər insana yeni hüquqlar verib, hansı öncəki hüququ isə alırlar və bu zaman diskussiyalar gedirsə, onun üstündə gedir ki, nə dərəcədə bu yeni hüquq gərəklidir, toplumun yaxşı vəziyyətdə olması üçün lazımlıdır.

“Haqq” və “hüquq” kəlmələrini beləcə ayırandan sonra onların yaxınlaşma məqamlarını da bilməliyik. Sosialist toplumlarında insan haqlarının bəziləri hüquqlaşdırılmamışdı, yəni hüququn qanun dilində nə doğruldulmuşdu (təsdiq edilmişdi), nə də bildirilmişdi. Məsələn, söz, düşüncə, informasiya əldə etmək, yaymaq azadlıqlarını hüquq xeyli dar cızığa salmışdı. Eləcə də indiki Şərq rejimlərinin çoxunda insan haqları hüquqlaşmayıb, vətəndaşın hüquqları sisteminə keçməyib.

İnsan haqlarının hüquqlaşdırılması demokratiyada da bitkin deyil. Məsələn, Amerikada insanın bilmək haqqına çoxdan “düzdür” deyirdilər, ancaq yalnız uzun sürən kampaniyadan sonra 1967-ci ildə Konqres bu haqqı hüquqa çevirdi, yəni informasiya azadlığı haqqında qanun çıxardı. Hazırda insan haqlarından olaraq doğulmaq haqqından danışılır və bu haqqı hüquqa çevirmək üçün aborta qarşı kampaniya aparılır. Əgər bu kampaniyanın sonucunda abort yasaq edilsə, deməli, doğulmaq haqqı hüquqla qorunacaq.

Bütünlükdə demokratik toplumlarda insan haqı ilə hüquq arasında bəlli bir gərginlik qalsa da durum, hər halda, haqların xeyrinədir. Burada nəinki insan haqları yüksək dərəcədə hüquqlaşıb, burada insan haqları həm də yeni qanunlar yaradılanda onları dəyərləndirmək üçün ölçülərə çevrilib. İnsan haqlarına uyğun gəlməyən, onları pozmaq potensialı daşıyan qanunlar güclü tənqidə hədəf olur və çox keçmədən aradan götürülür.

Azərbaycanda nə vətəndaşlar, nə də hüquq-mühafizə orqanlarının işçilərinin çoxu çağdaş dünyada insan haqlarının hüquq üzərində bu nüfuzunu yaxşı bilirlər. Halbuki Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 151-ci maddəsində göstərilir ki, ölkənin qanunvericilik aktları ilə respublikanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq hüquq sənədləri bir-birinə zidd gələndə ikinciyə üstünlük verilir.

Azərbaycan dövləti, onun prezidentləri, dövlətimizi təmsil edən xüsusi səlahiyyətli şəxslər insan haqları, hüquqları ilə bağlı bir çox başlıca sənədlərin hamısına qol çəkiblər, deməli, öz şərəfləri, nüfuzları ilə onlara Azərbaycanda əməl olunacağına söz veriblər. Bunu ölkə prezidentinin vəzifə borcları ilə bağlı Azərbaycanın Anayasasında yazılanlardan açıq görmək olar. Bütün bunlara görə də hüquq-mühafizə orqanlarının nümayəndələri insan haqları, hüquqları ilə bağlı beynəlxalq müqavilələri “uzaq dünyanın” kağızı sayıb əllərini yellədəndə haqqı pozulmuş Azərbaycan vətəndaşı hiddətlə bir tezisi ona deməyi bacarmalıdır: Siz bu hərəkətinizlə dövlətin, dövlət başçısının öz qolu, öz şərəfi ilə verdiyi sözü pozursunuz, deməli, onların şərəfinə ləkə vurursunuz. Siz qanunu pozursunuz, deməli, cinayət edirsiniz. Cinayət etmiş adamın isə kiminsə cinayətkar olub-olmaması məsələsi ilə məşğul olmağa ixtiyarı yoxdur.

İnsan haqları ilə bağlı başqa bir özəlliyi də biz yaxşıca yadda saxlamalıyıq. Hakimiyyətdə olanlar əllərindəki imkanlardan “başlarını itirib” (Azərbaycan üçün səciyyəvi hal) korlananda, özbaşınalıq edəndə demokratiyanın bir prinsipi odur ki, insanın azadlığını qorumaq, fərdə bəlli bir muxtarlıq, asılıqsızlıq vermək üçün dayaqlar düzmək gərəkdir. Bu, anarxiya deyil. Demokratiyanın həmin prinsipinin öz hikməti var. Vətəndaşlarda bəlli bir asılıqsızlıq, muxtarlıq olanda onlar dövlətin vintciyi olmurlar, onlar iradə göstərib seçkilərdə “yuxarıları dəyişdirirlər, xoşlamadıqları prezidentləri, hökumət başçılarını, millət vəkillərini başqaları ilə əvəz edirlər. “Yuxarıda olanlar” isə vətəndaşların bu iradəsini bildikləri üçün də yenə seçilmək üçün onların xoşuna gəlməyə çalışırlar.

Demokratiyada İnsan haqları vətəndaşı hakimiyyətdən, hakimiyyət adamlarının, orqanlarının özbaşınalığından qoruyan dayaqlardan ən başlıcasıdır (maraqlıdır ki, ABŞ-də və bəzi başqa ölkələrdə Anayasa, yəni Konstitutsiya məhz dövlətin imkanlarına, iradəsinə cızıq qoymaq, onun insan üzərində tam xaqanlıq etməsinə yol verməmək üçün yazılmışdı.

TƏQDİM EDİRİK

http:\\www.karabakh-doc.gen.az

Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir.