|
BAZAR İQTİSADİY YATININ
QANUNVERİCİLİK BAZASININ YARADILMASI TƏXİRƏSALINMAZ PROBLEMLƏRDƏNDİR
TEVFİK YAPRAK
BEYNƏLXALQ VALYUTA FONDUNUN AZƏRBAYCANDAKI NÜMAYƏNDƏSİ
Mənbə:
"Məşvərət", N1-2, 1997
Öz üstünlüyünü
dünya təcrübəsində sübut etmiş bazar münasibətləri əsasında tənzimlənən
iqtisadiyyata keçid son illər Azərbaycan dövlətinin haqlı olaraq iqtisadi
siyasətinin məğzini təşkil edir. Təbii ki, bazar iqqisadiyyatı özlüyündə
məqsəd kimi əhalinin məşğulluq səviyyəsini və real gəlirlərini artırmaqla
onun rifahının yüksəldilməsini təmin edəcək bir vasitə olmaqla yalnız
müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqsədə çatmaq yolunda iqqisadi
islahatların ardıcıl davam etdirilməsi və bununla da sahibkarlığın sürətlə
inkişaf etdirilməsinə ən əlverişli şərait yaradılması indi qarşıda duran
olduqca mühüm vəzifələrdən biridir. Bütövlükdə, bu vəzifələrin yerinə
yetirilməsi bir sıra təxirəsalınmaz problemlərin həllini tələb edir ki,
onların da ən vaciblərindən biri olan - bazar ştisadiyyatının qanunvericilik
bazasının yaradılması - məsələnin bözi əsas cəhətləri üzərində dayanmağı
məqsədəuyğun hesab edirəm.
Bazar münasibətlərinin
formalaşmasının və tənzimlənməsinin yalnız qanunvericilik əsasında həyata
keçirilməsinin təmin edilməsi üçün aşağıdakı bözi prinsipial məsələlərin
həlli olduqca zəruridir:
1. Hər bir şəxsin
qanunvericiliyə uyğun malik olduğu bütün hüquqlarının dövlət tərəfindən
dəqiq və aydın şəkildə bəyan edilməsi.
2. Bazar münasibətlərinin
bütün subyektlərinin (hüquqi və fiziki şəxslərin) qanunvericiliklə təsbit
olunmuş bütün hüquqlarının cəmiyyətin gündəlik həyatında qorunmasına dövlət
tərəfindən zəmanət verilməsi.
3. Hər bir şəxsin (həm
hüquqi, həm də fiziki) siyasi, iqtisadi və digər sahələrdə hüquqlarını əks
etdirən bütün qanun, qərar, fərman və digər normativ-hüquqi aktların qəbul
edilməsi, həmçinin onların tam və gerçək icrasını təmin edəcək müvafiq
mexanizm və qurumların yaradılması.
4. Kim tərəfindən
edildiyindən asılı olmayaraq hüquqi və ya fiziki şəxsin hüququ pozularsa
onun hüquqlarının tam şəkildə bərpa edilməsinin təsirli mexanizminin
yaradılması.
Birinci iki məsələnin həlli
demək olar ki, prinsip etibarı ilə artıq yoluna qoyulmuşdur. Belə ki,
Azərbaycan Respublikasının ümumxalq səsverməsi yolu ilə qəbul edilmiş
Konstitusiyasına görə dövlət müxtəlif mülkiyyət növləri və bazar
münasibətləri əsasında iqtisadiyyatın inkişafına şərait yaradır, habelə azad
sahibkarlığa təminat verir. Konstitusiyaya hər bir şəxsin beynəlxalq aləmdə
məlum olan bütün əsas insan və vətəndaş hüquqlarını, o cümlədən, mülkiyyət
hüququnun və mülkiyyət növündən asılı olmayaraq istənilən mülkiyyətin dövlət
tərəfindən qorunduğunu bəyan edir. İndiki mərhələdə, fikrimizcə, əsas vəzifə
hər bir şəxsin konstitusiyada təsbit olunmuş bütün hüquqlarının inkişaf
etdirilərək müvafiq qanunvericilik aktlarında öz əksini tapmasının və hər
bir konkret halda dövlətin müvafiq orqanları tərəfindən həmin hüquqların
qanuni yolla etibarlı qorunmasının mexanizminin yaradılmasından ibarətdir.
Üçüncü məsələnin
gerçəklənməsi istiqamətində də bir sıra mühüm addımlar atılmışdır. Belə ki,
iqtisadi islahatlar sahəsində həlledici qanun, qərar və fərmanların mühüm
hissəsi yaradılmışdır; normativ-hüquqi bazanın çatışmayan hissəsinin
hazırlanması istiqamətində isə müəyyən işlər görülməkdədir.
Doğrudur, qəbul edilmiş
qanun, fərman və digər qanunvericilik aktları heç də həmişə tələb olunan
səviyyədə olmamışdır. Buna görə də yeni qanunvericilik aktlarının
hazırlanması ilə paralel olaraq, artıq qəbul edilmiş hüquqi-normativ
sənədlərin təkmilləşdirilərək beynəlxalq standartlara daha da
yaxınlaşdırılması istiqamətində də ardıcıl iş aparılmasına ehtiyac vardır.
Bu istiqamətdə aşağıdakı məsələlərin ilk növbədə həlli məqsədəuyğun olardı:
a) təşkilati-hüquqi forma və
mülkiyyət mənsubiyyətindən asılı olmayaraq ölkədəki bütün müəssisələrin
fəaliyyətinin müxtəlif (dövlət, bələdiyyə müəssisələri, səhmdar cəmiyyətləri
və s. haqqında) qanunlarla deyil, vahid "Müəssisələr haqtında" qanunla
tənzimlənməsi;
b) vergi qanunvericiliyinin
vahid hüquqi aktda - "Vergi məcəlləsi"ndə birləşdirilməsi;
v) qiymətli kağızların
dövriyyəsini və fovd bazarlarının fəaliyyətini tənzimləyən qanunun
mövcudluğuna baxmayaraq (bu qanunun nə dərəcədə mükəmməl olması başqa
məsələdir), qanunla bu sahədə dövlət tənzimləməsini həyata keçirən yeganə
orqan olan Maliyyə Nazirliyinin bir sıra funksiyaları sonradan ya Milli
Banka və ya Dövlət Əmlak Komitəsinə verilmiş, ya da bu sahədə Maliyyə
Nazirliyinə məxsus müstəsna hüquqlardan bu orqanlara da verilmişdir. Bununla
əlaqədar olaraq, dövlətin bu sahədəki tənzimləyici funksiya və
səlahiyyətlərinin vahid orqanda cəmləşdirilməsi və əlaqədar qanunvericilik
aktlarında müvafiq dəyişikliklər edilməsi;
q) müflisləşmə və iflas
haqtında olduğu kimi girov haqqında da yeni və daha mükəmməl qanun qəbul
edilməsi və bu iki qanunun fiziki və hüquqi şəxslərin göstərilən sahələrdə
mülkiyyət və bütövlükdə təsərrüfat hüquqlarının tam və etibarlı qorunmasının
təmin edilməsinə zəmanət verməsi. Həmin qanunların real və səmərəli
fəaliyyət göstərməsi üçün müvafiq icra mexanizminin yaradılması;
d) iqtisadiyyatın bütün
sahələri üzrə, xüsusilə müəssisələrin fəaliyyəti sahəsində mühasibat uçotu
və hesabatının beynəlxalq standartlara uyqun olaraq yeni sisteminin
yaradılması üçün zəruri olan qanunvericilik bazasının hazırlanması və s.
Şübhəsiz ki, hüquqa
islahatları da digər islahatlar kimi birdəfəyə, bir aktla həyata keçirmək
mümkün deyildir. Lakin, iqqisadi islahatın proqramına, onun strateji xəttinə
və ölkənin mənafeyinə uyqun olaraq onun mühüm xüsusiyyətlərini nəzərə
almaqla bazar iqtisadiyyatının qanunvericilik bazasının yaradılmasının
prioritet istiqamətləri müəyyənləşdirilməli və bu istiqamətlərdə
qanunvericilik fəaliyyəti gücləndirilməlidir. Bu baxımdan müasir beynəlxalq
hüquq normalarına uyğun Mülki Məcəllənin ən qısa zamanda qəbul edilməsi ,
fikrimizcə, olduqca zəruridir.
Bütün bunlarla rəqabət və
təbii inhisarların fəaliyyətinin tənzimlənməsi haqqında yeni qanunların
qəbul edilməsi və həmin qanunların işlək icra mexanizminin yaradılması azad
sahibkarlığın inkişafına və bütövlükdə iqtisadi fəallığın
sürətləndirilməsinə əlveripşi zəmin yaradılması işinə böyük kömək olardı.
Yeni qanunvericilik aktları
qəbul edildikcə istehsal münasibətlərində (həmçinin bölgü və. istehlak
münasibətlərində) kəskin keyfiyyət dəyişiklikləri baş verir. Bu da öz
növbəsində, bazar münasibətləri ilə təsir və əks-təsir əlaqələrində olan,
keyfiyyətcə başqa idarəetmə funksiyalarına malik yeni idarəetmə sisteminin
formalaşmasını zəruri edir. Bununla da dövlət idarəetmə orqanlarının
funksiyalarının yeni hüquqi-normativ aktların mahiyyətinə və tələblərinə
uyğunlaşdırılmasına ehtiyac duyulur.
Bu zaman idarəetmə
funksiyalarının müxtəlif dövlət orqanları üzrə əsassız olaraq səpələnməsinə
və ya eyni funksiyanı müxtəlif orqanlara verməklə onların səlahiyyət
dairələrinin üst-üstə düşməsinə, dövlət orqanlarına aydın və konkret
olmayan, habelə qanunla müəyyənləşdirilmiş hüdudlardan artıq səlahiyyət
verilməsinə və digər neqativ hallara yol verməmək xüsusi əhəmiyyət kəsb
edir. Əks təqdirdə idarəetmə sistemi iqtisadi islahatların ən az
sosial-iqtisadi itkilərlə və mümkün olan ən qısa müddətdə aparılmasını
təşkil və təmin etmək əvözinə, bu yolda bürokratik əngəllər və maneələr
yaradan bir tormoza çevrilə bilər.
İqtisadi islahatlar
dərinləşdikcə və genişləndikcə, bununla baqaı olaraq keyfiyyətcə yeni
idarəetmə sistemi formalaşdıqca həm dövlət və qeyri-dövlət qurumları
arasındakı münasibətlərin, həm də qeyri-dövlət qurumlarının öz arasındakı
münasibətlərin mahiyyətinin və əhatə dairəsinin daha dəqiq müəyyənləşməsi və
bu münasibətlərin müvafiq qanunvericilik aktlarında hüquqi normalarla təsbit
edilməsi, fikrimizcə, qanunvericilik işinin əsasını təşkil edəcəkdir.
Beləliklə, bazar
münasibətləri sisteminin bütün iştirakçılarının və onların özlərinin
qarşılıqlı münasibətlərinin qanunvericilik bazası
getdikcə genişlənməkdə, məhkəmlənməkdədir. İndiki vəziyyətdə həmin
hüquqların qorunmasını və pozulma hallarında onların bərpasını və hər yerdə,
bütün hallarda qanunun aliliyini təmin edəçək prinsipial prokurorluq və
çevik məhkəmə sisteminin yaradılması olduqca vacib məsələdir. Bu sahədə
indiki mərhələdə ilk növbədə aşağıdakı işlərin gərülməsi məqsədəuyğun
olardı:
• beynəlxalq hüquq
normalarına uyğun prokurorluq haqqında və məhkəmə sisteminin islahatı
haqqında qanunların qəbul edilməsi;
• məhkəmə islahatı həyata
keçirilərkən məhkəmələrə, xüsusilə İqtisad Məhkəməsinə daha çevik və təsirli
fəaliyyət üçün şərait yaradılması.
Hüquqi islahatlar sahəsində
belə bir zərurət bazar iqtisadiyyatı şəraitində vətəndaşların sahibkarlıq
fəaliyyətinin fəallaşması ilə bağlı onların mülkiyyət və digər hüquqlarının
etibarlı qorunmasına, bu hüquqlar pozulduqda isə iddia tələblərinə məhkəmə
tərəfindən çevik reaksiya verilərək onların bərpa edilməsinə obyektiv artan
tələbatdan doqur. İddialara məhkəmələrdə baxılmasının və məhkəmə
qərarlarının həyata keçirilməsinin daha konkret, operativ və təsirli icra
mexanizmi yaradılmasının məqsədəuyqunluğu da bununla izah olunur.
Nəhayət, bazar
iqtisadiyyatının qanunvericilik bazasının yaradılması, idarəetmə,
prokurorluq və məhkəmə sistemlərinin təkmmilləşdirilməsi o zaman səmərəli
olacaqdır ki, vətəndaşlara onların malik olduqları hüquqlar haqqanda tam,
aydın və dəqiq məlumatlar ən opreativ şəkildə çatdırılsın və lazımi hallarda
hər bir şəxs istənilən hüquqi məsələ üzrə çox asanlıqla izahat ala bilsin,
çünki adamlar öz hüquqlarını o vaxt dərk edir və hüquqlarıvdan səmərəli
istifadə edə bilir ki, onlar hansı hüquqlara malik olduqlarını və onları
necə qoruyacaqlarını daha yaxşı bilsinlər. |
