|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 01 - İqtisadi islahatlar (ii) |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
MACARISTANDA ÖZƏLLƏŞDİRMƏ: HƏTİCƏLƏR VƏ AÇIQ QALAN MƏSƏLƏLƏR
EVA VOZKA
Mənbə: "Məşvərət", N22, 1999 Macarıstanda özəlləşdirmə prosesi birbaşa və eyni cür olmamışdır. Bu proses bir çox gözlənilməz hallarla müşayiət olunmuşdur. Belə ki, dövlət mülkiyyəti müəyyən hallarda pulsuz paylanmış, müəyyən hallarda isə bəzən yüksək, bəzən də aşağı qiymətə birbaşa və ya hərrac yolu ilə satılmışdır, həm də korrupsiya və qalmaqal halları prosesə öz mənfi təsirini göstərmişdir. Ləngimə və maneələrə baxmayaraq, bu gün Macarıstanda dövlət mülkiyyətinin böyük əksəriyyəti özəlləşdirilmişdir və xüsusi sahibkarlıq ölkənin iqtisadi yeniləşməsinin özül daşını təşkil etməkdədir. Macarıstanda özəlləşdirməni həyata keçirən zaman tətbiq olunan metodların nəticələrə birbaşa təsir göstərdiyini nəzərə alaraq, bu məqalə ölkənin istifadə etdiyi müxtəlif yanaşmaların faydalı və ziyanlı cəhətlərini təhlil edir. Məqalə həmçinin özəlləşdirmənin tam həyata keçirilməsi üçün görülüb-qurtarası işlərin ümumi mənzərəsini verir. Macarıstan özəlləşdirmə sahəsində bəzi başlıca uğurları ilə öyünə bilər. Əvvəla, dövlətin sərəncamında qalan mülkiyyətin həcmi olduqca azalmışdır. İkincisi, əvvəlki dövlət şirkətlərinin sahibliyi əsasən rəhbərliyin və idarəçiliyin cəmi bir neçə əldə cəmləşdiyi institusion investorların deyil, əsl xüsusi sahibkarların və strateji investorların ixtiyarına keçmişdir. Rəsmi statistik məlumatlara əsasən, 1997-ci ildə özəl firmalar ölkə ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) 80 %-inə qədərini verir. Özəl mülkiyyətin payı ölkə mülkiyyətinin, demək olar ki, dörddə üçünü təşkil edir, bunun da 40 %-i yerli, qalanı isə xarici investorların sərəncamındadır. Statistikaçılar bütün xarici sərmayəni özəl kimi götürürlər, halbuki bəzi hallarda - əsasən də enerji və telekommunikasiya bölmələrində - yeni səhmdarlar dövlət və ya bələdiyyə mülkiyyətlidir. Mərkəzi və yerli hakimiyyət orqanlarının mülkiyyət payı uyğun olaraq 16 % və 9 %, digər qeyri-özəl institutların mülkiyyət payı isə 2 % təşkil edir. Yeni vüsət alan əməliyyatlar və potensial inkişaf üçün qoyulan sərmayələr bu nəticələrə təsir göstərən amil olmuşdur, lakin Macarıstanın özəlləşdirmə proqramı çox yüksək məbləği əhatə edir. Macarıstan özəlləşdirmə agentliklərinin portfelində adı olan 1858 müəssisədən 1188-i 1998-ci ilin sonuna kimi tamamilə xüsusi investorların ixtiyarına keçmiş, 700 müəssisə isə ləğv edilmişdir. İnkişaf edən sahə Bir çox digər Mərkəzi Avropa ölkələrində olduğu kimi, Macarıstanda da özəlləşdirmə üçün iqtisadi iqlim 1980-ci illərin sonlarında müəyyən ümidlər verməyə başladı. Satılması nəzərdə tutulan dövlət mülkiyyətinə potensial təklif olduqca böyük idi. Rəqabət qabiliyyətli adlandırılan sahələrdə bütün ölkə mülkiyyətinin 85 %-dən çoxu dövlətin sərəncamında idi. Kənd təsərrüfatı dövlət fermaları və yarımdövlət nəzarətində olan kooperativlər formasında təikş olunmuş, pərakəndə ticarətin, xırda biznesin və xidmətlərin əksəriyyəti milliləşdirilmişdi.
Şirkətlərin sahibkarlıq strukturu
Sənaye müəssisələrinin strukturu yüksək səviyyədə təmərküzləşmişdi. Macarıstanın əksər müəssisələri dünya bazarında rəqabət bacarığının zəifliyi və yerli tənzimləmə mühitindəki dəyişikliklər ucbatından dərin maliyyə və bazar böhranı ilə üzləşmişdi. Macarıstanın özəlləşdirilmiş mülkiyyətinə tələbat heç də yüksək deyildi. Bazara çıxarılmış dövlət mülkiyyətini satın almaq üçün yerli vəsaitlər kifayət deyildi, Macarıstanda potensial şəkildə maraqlı olan xarici investorlar isə onları qorxudan bir sıra siyasi və iqtisadi maneələrlə üzləşirdilər. Zəif qanunlar sistemi, az inkişaf etmiş kapital bazarları və maliyyə vasitəçilərinin yoxluğu kimi çatışmazlıqlar onları ruhdan salırdı. Bu şərait çiçəklənmiş bazar iqtisadiyyatında tətbiq olunan dövlət mülkiyyətinin azaldılması kimi bir modeldən eynilə Macarıstanda da istifadə etməyi qeyri-mümkün edirdi. Özəlləşdirmənin həyata keçirilməsi üçün təqdim olunan yeniliklər Macarıstanın planlı iqtisadiyyatının özünəməxsus cəhətlərinə əsaslanırdı və bazar elementlərinə ziyan vurmaq üçün edilən ilkin cəhdlərlə də sıx bağlı idi. Ölkədə hərtərəfli özəlləşdirmə proqramının işə düşdüyü 1990-cı ilin yazına qədərki dövrə kimi Macarıstan artıq ciddi planlaşdırılmış iqtisadi sistemdən və tam dövlət sahibkarlığından uzaqlaşmışdı. Məsələn, ilkin islahatlar xırda xüsusi biznesin meydana gəlməsinə yardım etmişdi, həm də 1980-ci illərin əvvəllərindən leqallaşdırılmışdı. İkidərəcəli bank sistemi kimi bir neçə bazar institutu siyasi çevrilişədək yaradılmışdı. Bu qəbildən olan digər islahatlar təhlükəsizliyin bir neçə tipinin təqdimatını, vergi islahatını, xarici tərəfdaşlarla birgə müəssisələrin yaradılmasına kömək edən siyasəti və səhm saxlayıcısı olan şirkətlərin təsis edilməsi üçün zəruri olan qanunvericiliyi əhatə edirdi. Bundan başqa, 1980-ci illərin sonlarında hökumət dövlət müəssisələrinə verilən dotasiyaları kəskin şəkildə azaltdı, xarici ticarəti sərbəstləşdirdi və qiymətlərin və maaşların tənzimlənməsini yumşaltdı. Sosializm şəraitində iqtisadi islahatların nəticəsi kimi dövlət müəssisələrinin özünüidarəsi tədricən artırdı. 1985-ci ildə bir çox mülkiyyət hüquqları mərkəzi bürokratik təşkilatlardan alınıb müəssisə şuralarının vasitəsi ilə özünüidarəçiliyə verilmişdi. İqtisadi müəssisələrin üçdə ikisində yaradılmış bu cür şuralar yalnız müəssisənin üzvü olan şəxslərdən ibarət idi. Həmin özünüidarə orqanları müəssisənin təşkilat strukturlarını müəyyən etmək, rəhbər vəzifəliləri təyin etmək, digər müəssisə ilə birləşmək haqqında qərar qəbul etmək, kiçik təşkilatlara parçalanmaq və öz nəzarəti altında dövlət mülkiyyətli xarici firmalarla birgə müəssisələr yaratmaq kimi hüquqlara malik idi. “Könüllü” özəlləşdirmə Haqqında söhbət gedən ilkin islahatların nəticəsi olan səpələnmiş sahibkarlıq modeli bir sıra qeyri-adi qərarların başlanğıc nöqtəsi rolunu oynayırdı. 1988-ci illə 1990-cı ilin yazı arasındakı dövrdə qəbul edilmiş “könüllü” özəlləşdirmə adlanan ilk yenilik bu özünüidarə müəssisələrinə və şirkət haqqında yeni qanuna əsaslanırdı. Bazarların itirilməsi, borcların durmadan artması və dövlət dotasiyalarının get-gedə ixtisarı kimi hallarla üzləşən onlarla iri müəssisə özünü şirkətlərdən ibarət qruplara böldü. Məqsəd zərərlə işləyən müəssisələri ayırmaqla digər yaşamaq qabiliyyətli müəssisələrə yeni sahibkarlar tapmaq imkanı vermək, yeni bazarlar əldə etmək və ya banklara və başqa kreditorlara ədalətli şərtlərlə borc əvəzinə mübadilə təklif etməkdən ibarət idi. Ümumi qayda olaraq, yenidənqurmanı həyata keçirmiş mərkəzi müəssisə zavodlardan və iri firmanın digər mülkiyyətindən yaradılmış yeni şirkətlərin əsas payçısı kimi qalırdı. Bu müəssisə mərkəzlərinin özlərini tez-tez səhmlərin nəzarət paketinə sahib olan şirkətlər adlandırmasına baxmayaraq onlar ənənəvi sosialist müəssisəsi formasını qoruyub saxlayır və dövlətin sərəncamında qalırdı. Beləliklə, bu cür “könüllü özəlləşdirmə” heç də gerçək anlamda özəlləşdirmə deyildi. Korporasiyaya çevrilmiş bu müəssisələrin ali idarəçiliyinin ilkin məqsədi iri müəssisə strukturlarının həyat qabiliyyətini təmin etməkdən ibarət idi. Onların gördüyü əsas iş səhmlərin satılmasının ilkin şərti kimi müəssisənin təşkilat formasında dəyişikliklər (“korporasiyalaşma” və ya “kommersiyalaşma”) yaratmaq idi. 1980-ci illərin sonlarında bu yeniliyi tətbiq edən firmaların çoxu iflasa uğradı. Çünki bu müəssisələr yeni kapital cəlb etmədi və yeni bazarlar axtarışında olmadı, korporasiyalaşma yalnız müvəqqəti fayda verdi. Bir neçə ilin içərisində bu islahatı keçirən iri firmaların, demək olar ki, hamısının vəziyyəti pisləşdi və ya onlar bazarı tərk etməyə məcbur oldu. İdarəçilərin özləri tərəfindən başlanmış bu “könüllü özəlləşdirmə”dən sonra Macarıstanda hakimiyyət zamanı uğurlu addımlar atan hökumətlər başqa qeyri-adi yanaşmaları sınaqdan çıxardı. Digər post-sosialist iqtisadiyyatlı ölkələrdən fərqli olaraq Macarıstanda kütləvi özəlləşdirmə metodları elə bir əhəmiyyətli rol oynamadı. Buna baxmayaraq, dövlət mülkiyyətinin pulsuz bölüşdürülməsi bir neçə formada təzahür etdi. Hökumət rəsmilərini bu işə təhrik edən səbəblər həm sosial, həm də siyasi səciyyəli idi. Bu səbəblərdən ədalətli olmağı, öz xüsusi mülkiyyəti olan geniş orta təbəqənin yaradılmasını və parlament seçkilərində qalib gəlməyi göstərmək olar. Pulsuz paylanmalar Pulsuz paylanma kilsələr, yerli hökumətlər, sosial təhlükəsizlik fondları və fərdlərin müəyyən qrupları kimi institutlara aid idi. Məsələyə bu cür yanaşmanın ən geniş yayılmış metodu kompensasiya idi. 220 milyard forint dəyərində olan kompensasiya banknotları ikinci dünya müharibəsi və sosializm zamanı öz mülkiyyətindən məhrum edilmiş və ya hüquqları tapdalanmış iki milyon vətəndaşa paylanmışdı. Azad alğı-satqı qabiliyyətinə malik kompensasiya banknotlarından kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaq sahələri hərracında istifadə etmək, bu banknotları fond birjasının siyahısında olan dövlət firmalarının səhmlərinə çevirmək və ya özəlləşdirilmiş şirkətlərin alğı-satqısı zamanı nağd pulla əvəz etmək olardı. 1999-cu ilin yazına kimi kompensasiya prosesi hələ başa çatmamışdı. Kiçik İnvestor Səhm Proqramı mülkiyyətin pulsuz paylanması yolunda daha bir cəhd idi. Çexiyanın kupon sisteminə bənzəyən layihə bütün Macarıstan vətəndaşlarına proqrama cəlb edilmiş əslində heç bir şəxsi investisiyası olmayan şirkətlərə yiyələnmək şansı təklif edirdi. Yalnız iki şirkətə səhmləri qoymağı təklif edən ilkin mərhələ 1994-cü ilin parlament seçkiləri ərəfəsindəişə düşdü. Yeni hökumətin bu təşəbbüsü boğması ilə proqram da öz ömrünü başa vurdu. Güzəştli ödəniş şərtləri Bəzi özəlləşdirmə metodları mülkiyyətin güzəştli şərtlərlə satılması məqsədi güdürdü. Bu kateqoriyada “mövcudluq ssudası”ndan və ya E-ssudadan istifadə daha geniş yayılmışdı. Beş illik müddət üçün verilən və inflyasiya dərəcəsindən daha aşağı bir faiz dərəcəsinə malik olan belə E-ssudalardan yalnız dövlət özəlləşdirmə agentliklərindən dövlət mülkiyyətini satın almaq üçün istifadə etmək olardı. İlk mərkəzi özəlləşdirmə təşkilatı olan Dövlət Əmlak Agentliyi dövlət əmlakını satmaq işinə rəhbərlik etmək məqsədi ilə 1990-cı ildə təsis olunmuşdur. İki il sonra dövlətin uzun müddət yardım göstərmək niyyətində olduğu xüsusi firmalar qrupuna nəzarət etmək üçün başqa bir orqan - Dövlət Səhmdar Şirkəti yaradıldı. 1995-ci ildə həmin iki təşkilat Macarıstan Özəlləşdirmə və Dövlət Səhmdar Şirkəti adlı qurumda birləşdirildi. E-ssudalar işçilərə və idarəetmə xərclərinə sərf olunurdu. Bu ssudalar 1990 - 1998-ci illər arasında bağlanmış, dəyəri 68 milyard forint olan 400-dən artıq sazişdə öz rolunu oynamışdır. Bütün müəssisələrin işçiləri öz işlədikləri şirkətlərdə (hətta müəssisənin xarici investorlara satıldığı halda belə) əmlakın 10 %-i məbləğində E-ssudalar almaq kimi güzəştli şərtlər əsasında paylarını satın ala bilərdilər. Budapeşt Fond Birjasında adı siyahıda olan şirkətlərin xüsusi güzəştli qiymətlərlə pay əldə etmiş işçiləri daha yüksək gəlir əldə etmişlər. Müəssisədənkənar kiçik investorlar tez-tez hallarda haqqödəmə formasında güzəşt kimi ilkin dövlət ianəsi (İDİ) alırdılar. Daha az tətbiq edilən digər güzəşt metodu yalnız 27 halda tətbiq olunmuş və dəyəri 6 milyard forint olan özəlləşdirmə icarəsindən ibarətdir. Özəlləşdirmənin sadaladığımız pulsuz və güzəştli metodları nəzərdə tutulmuş həcmdə olmasa da və əhalinin müxtəlif təbəqələrinə yönəlməsə də yerli xüsusi kapitalı cəlb etməyə kömək etmişdir. Müəyyən hallarda proqramlar özəlləşdirmə prosesini fəal şəkildə ləngitmişdir. Aydın olmuşdur ki, əsas maneə heç də öz-özlüyündə diqqəti cəlb edən dövlət əmlakına tələbatın çatışmazlığı deyil, vəd olunan sərmayə imkanlarının aşağı səviyyəsi olmuşdur: nə fərdlər, nə də təsisatlar hətta hədiyyə kimi verilsə də başqaları tərəfindən idarə olunan mülkiyyəti qəbul etməyə həvəs göstərmişlər. Lakin bu proqramların çoxunun benefisiarları uzunmüddətli investorlar kimi davranmağı ya bacarmamış, ya da buna cəhd etməmişlər. Onlar tezliklə kompensasiya banknotlarını bəzən hətta nominal dəyərindən də aşağı qiymətə satırdılar. Kapital yoxluğu və ya borc ucbatından yeni sahibkarlar sıravi işçilər və rəhbərlər kimi bir çox hallarda öz paylarını kənar şəxslərə satırdılar. Eləcə də bu qaydada yerli hakimiyyət orqanları və gəliri olmayan təsisatlar özlərinin cari xərclərini ödəmək üçün paylarını bazara çıxarmağa başladılar. Sosial müdafiə fondları korporativ idarəçilikdə qeyri-adekvat iş təcrübəsi olan qrupa aid ən parlaq misaldır. Özlərinin yenicə əldə etdikləri mülkiyyətin idarəçiliyini onlar heç də mərkəzi hökumətdən yaxşı bacarmırdılar. Hökumət qərarları dövlətyönlü təsisatlardakı işçiləri sahibkarlara çevirməyə və ya sahibkarların diqqətini bu təşkilatlara yönəltməyə qabil olmamışdır. Digər tərəfdən, güzəştli özəlləşdirmə proqramlarından bəziləri, məsələn, E-ssudalar və İDİ-lər üçün ödəmələr güzəştlərin şəxsi risk və şəxsi sərmayə ilə çulğaşdığı vaxtdan etibarən iqtisadi və sosial məqsədləri uzlaşdırmaqda özünün uğurlu vasitə olduğunu sübut etmişdir. Öz-özünü özəlləşdirmə Macarıstanda özəlləşdirmənin əmlakı pulsuz paylamaq və ya güzəştli şərtlərlə satmaq metodlarının bir neçə formasından əlavə üçüncü bir yeniliyi qərar qəbuletmə hüququnu müəssisənin özünə vermək və onun özünüidarəsini inkişaf etdirməkdən ibarət olmuşdur. Məqsəd mərkəzləşmiş, bürokratik yanaşmanın açıq-aşkar iflasından sonra prosesi sürətləndirmək idi. 1991-ci ildə meydana çıxan bu proqrama hökumət 500-ə qədər kiçik və orta miqyaslı şirkətləri xüsusi öz-özünü özəlləşdirmə layihəsi üçün təsnifatlaşdırmışdı. Buna uyğun olaraq Dövlət Əmlak Agentliyi qanunlara əməl edilməsi üzərində nəzarət kimi funksiyaları özündə saxlamış və dövlət əmlakının satılması üçün hüquq və səlahiyyətləri xüsusi məsləhətçi firmalara vermişdi. Məsləhətçilərə özəlləşdirmənin sürətindən və qiymətdən asılı olaraq kompensasiya ilə yanaşı, dəqiq müəyyən olunmuş həvəsləndirici bir sxem də təklif olunmuşdu. Həticədə proqramın əhatə etdiyi müəssisələrin çoxu satılmışdı. Böyük təkan Bu yeniliklər nə qədər önəmli olsa da, Macarıstanda dövlət mülkiyyətinin böyük bir hissəsi adi satış və hərrac da daxil olmaqla, adi vasitələrin köməyi ilə satılmışdır. Bu standart yanaşmadla istifadə olunan əsas vasitələr hərraclardan (əsasən kiçik miqyaslı özəlləşdirmədə yerli alıcılara) və ya dövlət müsabiqəsi, dövlət tenderi, payların xüsusi yerləşdirilməsi və fond birjasında dövlət pay ianələri vasitəsi ilə yerli və xarici investorlara birbaşa satışdan ibarət olmuşdur. “Böyük özəlləşdirmə” adlanan qısa dövr ərzində (1995-1996) əksər qaz və elektrik istehsalı müəssisələri elektrik stansiyaları və banklarla birlikdə strateji investorlara satılmışdır. Bu proqramı həyata keçirərkən Macarıstan hətta özünün Qərbi Avropadakı qonşularını iqtisadiyyatı özəlləşdirmək cəhətdən ötüb keçmişdir. Məsələn, telekommunikasiya, bank və enerjetika sənayesi kimi strateji sahələrdə Macarıstan dövlətinin payı xeyli azaldılmışdır. Dövlət mülkiyyətini özəlləşdirməyə sadə yanaşmanın əsasən institusion və maliyyə sahibkarlarını cəlb etməklə müşayiət olunan daha bir nümunəsi payları fond birjalarında yerləşdirməkdən ibarət idi. 1990-cı illərin ikinci yarısında iri əczaçılıq, kimya və neft sənayesi əməliyyatları, eləcə də maşınqayırma müəssisələri fond birjasının siyahısında idi. Yenidənqurma zərurəti Satılan bir çox dövlət müəssisələrinin yenidənqurmaya, öz zəif maliyyə, texnoloji və bazar vəziyyətini yaxşılaşdırmağa ehtiyacı var idi. 1990-cı ildə qəbul edilmiş ümumi qaydaya uyğun olaraq dövlət mülkiyyətini idarə etməyin ən yaxşı üsulu onun özəlləşdirilməsidir: payların satışına qədər dövlət tərəfindən heç bir yenidənqurmaya ehtiyac yoxdur. Buna baxmayaraq, bütün hökumətlər bəzi şirkətlərin yenidən təşkilində fəal rol oynayıb. Dövlət büdcəsindən və ya mərkəzi özəlləşdirmə təşkilatlarından yenidənqurma üçün ayrılmış vəsait 600 milyard forintdən artıq idi. Bu, özəlləşdirmədən alınan nağd gəlirlərin yarısı deməkdir. Mülkiyyətin satılması kimi yenidənqurma səyləri də müxtəlif istiqamətli olmuşdur. Müəyyən firmalar ayrı-ayrı hadisələrdən istifadə etməklə vəziyyətdən çıxıb. Bir neçə yenidənqurma paketləri də təqdim edilmişdi. Bunların içərisində diqqəti daha çox cəlb edənlərdən biri strateji firmalar kimi baxılan iri on üç «çirkli» şirkətə güzəştli münasibətin göstərilməsi idi. Dövlət mülkiyyətli bankların möhkəmləndirilməsinə 400 milyard forintdən artıq vəsait sərf olunmuşdu. Dövlət sonradan həmin firma və bankları satarkən bu xərclərin müəyyən hissəsini çıxarmış oldu. Sonda koorporativ yenidənqurmanın əsas hissəsi dövlət şirkətlərinin paylarını aldıqdan sonra meydana çıxan yeni sahibkarlar tərəfindən başa çatdırıldı. Bəzi hallarda yeni sahibkarlar şirkətlərin borclarını ödəməyi və ya yeni kapital gətirməyi öhdələrinə götürərək həmin payları onların nominal dəyərindən xeyli aşağı qiymətə almışdılar. Həticələr Macarıstanda özəlləşdirmə təcrübəsindən müəyyən nəticələr çıxarmaq mümkündür. Birincisi, onun dəyişkən və qarışıq xarakteri iştirakçılar üçün prosesi qiymətləndirməyi çətinləşdirir və şəffaflığın müəyyən dərəcədə pozulmasına aparıb çıxarırdı. Digər tərəfdən, çevik və praqmatik yanaşma investorların bəzi qruplarına üstün imkanlar təklif edirdi. Bu, eyni zamanda özəl iqtisadiyyatın əhəmiyyətli dərəcədə genişlənməsinə yardım göstərirdi. İkincisi, özəlləşdirmənin sürətinə həm qəbul edilmiş metodlar, həm də bir-biri ilə çulğaşmış qərar qəbuletmə mexanizmləri təsir göstərirdi. Bunun əksi olaraq, məsələn, mülkiyyətin pulsuz bölüşdürülməsi həm benefisiarları, həm də mülkiyyəti əhatə edən qeyri-müəyyənlik ucbatından özəlləşdirməni fəal şəkildə ləngidirdi. Həmçinin qərar qəbul etmək səlahiyyəti bürokratik dövlət institutlarından alınıb məsləhətçi özəl firmalara verildikdə proses sürətləndi. Özəlləşdirilmiş bir çox firmaların şərtləri içərisində ən uğurlusu öz-özünü özəlləşdirmə və kiçik özəlləşdirmə (pərakəndə ticarət əməliyyatlarının, mağaza və restoranların hərrac yolu ilə satılması) proqramları olmuşdur. Üçüncüsü, standart satış metodlarının xüsusi bölüşdürmə prinsipi ilə yanaşmadan üstün olması qənaəti yaranmışdır. Standart yanaşma zamanı bazar məhdudiyyətlərinin olmaması və alıcılar arasında mövcud olan rəqabət yüksək dövlət gəlirləri əldə etməyin və həmçinin, davamlı sahibkarlıq strukturlarını inkişaf etdirməyin əsası olmuşdur. Müxtəlif özəlləşdirmə yollarının tətbiqi zamanı reallaşan gəlirlərin Nisbəti onların uyğun əhəmiyyətindən xəbər verir. Bütün dövlət özəlləşdirmə gəlirinin 80 %-ə yaxını nağd pul olmuşdur ki, bunun da 75 %-i (cəmi gəlirin 60 %-i) xarici valyuta ilə ödənilmişdir. Mülkiyyətin bölüşdürülməsi olduqca az rol oynamışdır. Kompensasiya banknotlarının nisbəti yalnız 11 % və güzəştli E-ssudaların nisbəti güclə 5 %-ə çatmışdır. Müsbət və mənfi cəhətlər Macarıstanda özəlləşdirmə təcrübəsinin başlıca uğurlarından biri ondan ibarətdir ki, bir çox dövlət firmaları institusion sahibkarların deyil, əsl özəl istehlakçıların əlinə keçmişdir. Ölkə standart satış metodlarını geniş tətbiq etdiyindən (dövlət əmlakını fərdlərə, təşkilatlara və pensiya fondlarına kütləvi şəkildə paylamaqdan fərqli olaraq), vasitəli dövlət sahibkarlığı və institusion sahibkarlıq olduqca az paya malikdir. İnvestisiya fondları və birgə fondlar səhm saxlayıcıları kimi heç bir əhəmiyyətli iştiraka malik deyillər. Yerli hakimiyyət orqanları və ya sosial təhlükəsizlik fondları kimi dövlətyönlü institusion investorların payı da çox deyil. Öz şəxsi kapitalı ilə riskə gedən investorlara nağd pulla satışın korporativ idarəçilik zəminində də mühüm olduğu təsdiq edilmişdir. Əsas iqtisadi ədəbiyyatda belə bir fikir müdafiə edilir ki, post-sosialist iqtisadiyyatlı ölkələrdəki müəssisələrin səmərəli yenidənqurulması sahibkarlığın cəmi bir neçə əldə cəmləşməsini tələb edir. Yaxın vaxtlarda dərc olunmuş materiallar göstərir ki, Macarıstanın bir çox şirkətləri bu meyara cavab verir. Toth işçilərinin sayı 100 nəfərdən 2000 nəfərədək olan firmaların nümunəsini təhlil edərək (1998-ci il) aydınlaşdırmışdır ki, onların 75 %-i üç və daha az sahibkara və 80 %-i bir başlıca səhmdara malikdir. İri firmaların (dövriyyəsi 200 milyard forintdən artıq olan) nümunəsində Kovaç və Sayt aşkar etmişlər (1998-ci il) ki, 1997-ci ildə firmaların 85 %-ində bir əsas sahibkar olmuşdur. Macarıstan fond birjasında alver edən onlarca iri firma geniş sahibkarlığın göstəricisidir, kapital bazarı isə bu hallarda səmərəli nəzarəti həyata keçirir. Əlavə kapitalın cəlb edilməsini, idarəetmə təcrübəsini və yeni bazarlara daxil olmağı təmin edən strateji investorların iştirakı, çox güman ki, Macarıstan şirkətlərinin yenidən qurulmasında və onların rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsində həlledici rol oynamışdır. Bu nəticəni ölkənin satışda iştirak edən 100 ən böyük şirkətinin nümunəsi də təsdiq edir. Bir çox cəhətdən bu qrup ölkə iqtisadiyyatının uğurla fəaliyyət göstərən hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. “100 ən yaxşı” müəssisənin sahibkarlıq strukturlarının indiyədək tamamlanmamış nümunəsi göstərir ki, bu qrupdakı müəssisələrin dörddə üçü bir aparıcı sahibkara malikdir, yerdə qalanlar isə fond birjasının siyahısındadır. “Ən yaxşı 100 müəssisə”nin sahibkarlıq strukturunun təmərküzləşməsi (1997-ci il)
Mənbə Vozka (1999) Yeni təsisatlar və keçmiş dövlət müəssisələri kimi Macarıstan firmalarının həmin çoxmilli firmalarla tərəfdaşlığı onlara korporativ marketinqə və digər şəbəkələrə çıxış imkanı verir və investisiya, maliyyə və bazarlar üçün daha qlobal perspektiv təmin edir. Digər tərəfdən, bəziləri qərar qəbul etmək səlahiyyətinin bu təmərküzləşməsini Macarıstanda özəlləşdirmənin ilkin risklərindən biri hesab edirlər. Təmərküzləşmə yalnız fərdi firmaların sahibkarlıq strukturunda deyil, həm də ümumi iqtisadi mülkiyyət və məhsul səviyyəsində də özünü göstərir. 200 ən iri şirkət ölkə məhsulunun üçdə birindən çoxunu və 1997-ci il gəlirlərinin yarısını vermişdir. Bir çox bölmələrdə özəlləşdirmə milli və ya regional inhisarların saxlanmasına öz təsirini göstərmişdir. Könüllü özəlləşdirmə və birbaşa hökumət qərarları nəticəsində müəyyən iri firmaların kiçik vahidlərə parçalanmasına baxmayaraq, digər hallarda bəzi firmaların ali rəhbərliyi, həmçinin bir sıra dövlət idarələri öz inhisarçı mövqelərini toxunulmaz saxlamaqda maraqlı olduqlarından prosesə mane olurlar. İnhisarlar tərəfindən aparılan satış əməliyyatları normal olaraq daha çox büdcə gəlirləri verir, vəzifələrlə ifrat yüklənmiş bürokratlar üçün isə saziş kimi daha az əhəmiyyət kəsb edir. Bazar təmərküzləşməsi də yerli özəl firmaları və onların sahiblərini ayaq üstə qaldıran yaxın zamanlardakı birləşmə dalğası nəticəsində möhkəmlənmişdir. Bəzi sahələrdə bir neçə iri şirkətin üstünlüyü müəyyən nöqsanlar doğurmuşdur. O, nəinki rəqabətin azlığından xəbər verir, eyni zamanda Macarıstan iqtisadiyyatını bazar tsikllərinə və xarici investorların dəyişən strategiyalarına qarşı daha davamsız edir. Hətta bir neçə ən iri firmanın istehsalının və ya ixracının azalması bütün Macarıstan iqtisadiyyatı üçün çətinliklər yarada bilər. Digər zəif cəhət özəlləşdirmənin və ümumən özəl mülkiyyətin legitimliyini əhatə edən sosial qeyri-müəyyənlikdir. Son onillikdə özəlləşdirmədən əldə edilən nailiyyətlər və ya xüsusi investorların başqayollarla qazandıqları uğurlar şübhə ilə qəbul edilir. Proses məhdud şəffaflıq, müəyyən özəlləşdirmə qərarlarına birbaşa siyasi təsir və bəzi qalmaqalların ictimaiyyətə açıqlanması kimi maneələrlə üzləşmişdi. Beləliklə, ictimai fikrin yaxın gələcəkdə daha əlverişli olacağını gözləmək çətin ki, mümkün olsun. Populyar münasibəti dəyişmək üçün insanlar özlərinin gündəlik təcrübələrində əmin olmalıdırlar ki, fərdi rifah fəaliyyətdən asılıdır. Onlar öz gözləri ilə görməlidirlər ki, mülkiyyətə sahib olmaq maliyyə uğurunun birdəfəlik təminatı deyildir və rəqabət səriştəsiz və ədalətsiz sahibkarları tamamilə sıradan çıxarır. Yeni sahibkarlara daha asanlıqla bazara daxil olmaq imkanı verən şəraitin yaradılması da faydalı olardı. Özəlləşdirmə sona çatırmı? Macarıstanda özəl sahibkarlığın strukturunun artıq Qəribi Avropa ölkələrindəki strukturu təqlid etdiyini iddia edən bir çoxları institusion özəlləşdirmənin iqtisadi siyasətin mərkəzi məsələsi kimi öz əhəmiyyətini itirəcəyini söyləyirlər. Buna baxmayaraq, özəlləşdirmə prosesi müəyyən müddət davam edəcəkdir. Xeyli həcmdə mülkiyyət öz müştərilərini gözləməkdədir və uzunmüddətli dövlət sahibkarlığı adlanan məsələ kimi vacib məsələlərin də həll edilməsinə ehtiyac duyulmaqdadır. İkinci kateqoriyaya daxil olan təxminən 200-ədək firma mövcuddur ki, bunların satılması zamanı dövlət, 1992-ci ilin özəlləşdirmə qanunları ilə müəyyən olunduğu kimi, özü üçün uzunmüddətli pay (bir qızıl paydan 100 %-ədək) saxlamağı nəzərdə tuturdu. Şirkətlərin siyahısı və potensial özəl sahibkarlığın nisbətiqanuna əlavələr etmək yolu ilə son yeddi il ərzində yenidən nəzərdən keçirilmişdir və bu hal yenidən təkrar oluna bilər. 1998-ci ilin sonunda 180-dən artıq firma bu kateqoriyaya daxil olmuşdur; 31 halda dövlət üçün yalnız bir qızıl pay ayrılmışdır. Bu qrupdan sahə nazirlikləri 91 müəssisənin sahibi idi, 300 milyard forint dəyərində əmlakı olan digər müəssisələr isə hökumət agentliyi olan Macarıstan Özəlləşdirmə və Dövlət Səhmdar Şirkətinə məxsus idi. Əlində saxladığı bu müəssisələrdən başqa, dövlət, demək olar ki, eynilə həmin dəyərdə olan və hətta mövcud qanunvericilik əsasında satıla bilən daha 126 şirkətə nəzarət edir. 100 % dövlət mülkiyyətli təsisat olan Macarıstan İnvestisiya Bankı da yenidənqurmanı həyata keçirdikdən sonra onlarla müəssisəni satmaq üçün təyin olunmuş əmlak üzrə menecerdir. Bundan əlavə, 1998-ci ildə sosial müdafiə fondlarının yenidən mərkəzləşdirilməsindən sonra nominal dəyəri 65 milyard forint olan səhmlər paketi yeni mülkiyyətçilərə verilməlidir. Bütün bu proqramları nəzərdə tutaraq, 300-500 milyard forint dəyərində dövlət mülkiyyəti yaxın gələcəkdə bazara çıxarıla bilər. Macarıstanda institusion özəlləşdirmə başa çatmazdan əvvəl daha bir neçə addımın atılmasına ehtiyac vardır. Bu, dövlət mülkiyyətindən qalmış qalığa nəzarət etmək və əvvəlki özəlləşdirmə prosesindən qalmış qalıqları satmaq üçün institusion və hüquqi əsasların təsis olunmasından ibarətdir. Bu məsələlər üzrə müzakirələr 1997-ci ildə başlanmış və bəzi hökumət idarələri və məsləhətçi firmalar tərəfindən yaxşı işlənib hazırlanmış təkliflər irəli sürülmüşdür. Lakin 1999-cu ilin yazında olduğu kimi, hakimiyyət orqanları tərəfindən heç bir qəti qərar qəbul edilməmişdir. Tələb olunan fərdi qərarlar Beynəlxalq təcrübə uzunmüddətli dövlət mülkiyyət idarəçiliyi üçün heç bir ümumi model vermir. Milli sistemlərə təkcə aid firmaların sayı, miqyası və digər iqtisadi göstəriciləri deyil, həm də ənənə və mədəniyyət amilləri də təsir göstərir. Özəlləşdirmə prosesində etdikləri kimi, Şərqi Avropa ölkələri dövlət mülkiyyət idarəçiliyinə də özlərinin məxsusi yanaşma tərzini tapmalı olacaqlar. Müəllif dövlət səhmdarlarının sayını və dövlətin əlində saxlanması nəzərdə tutulan səhmlər blokunu ixtisar etmək də daxil olmaqla, uzunmüddətli dövlət sahibkarlığını idarə edən siyasəti yenidən nəzərdən keçirməyi təklif edir. Müəllif həmçinin, mülkiyyət idarəçiliyi və özəlləşdirmə vəzifələrini hər iki fəaliyyət üçün tələb olunan olduqca fərqli münasibət və qabiliyyətli iki müxtəlif təşkilat arasında bölməyi təklif edir. Özəlləşdirmənin son onilliyinin ibrət dərslərinə əsaslanan müəllif qeyri-mərkəzləşdirilmiş qərar qəbul etmək və özəl maraqları və özəl kapitalı prosesə cəlb etməklə dövlət mülkiyyətinin qalığını satmağı sürətləndirməyi və ya asanlaşdırmağı məsləhət görür. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft