|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 01 - İqtisadi islahatlar (ii) |
|
RUSİYADA ÖZƏLLƏŞDİRMƏNİN İBRƏT DƏRSLƏRİ CON S. EL Mənbə: "Məşvərət", N24, 1999 Səmərəli özəlləşdirmə proqramını həyata keçirərkən Rusiyanın üzləşdiyi problemlər mürəxkəb olmaqla yanaşı, ölkənin keniş iqtisadi islahata nail olmaq ehtiyacı ilə çulğaşmışdır. Bu texniki məqalədə özəlləşdirmənin məqsədlərinə nail olmaq üçün siyasətçilərin aradan qaldırmalı olduqları bəzi maneələrin təfsnlatı şərh edilir. Rusiyada özəlləşdirmə üzrə ekspert olan müəllif Stokholm İqtisadiyyat Məktəbinin, Stanford Universitetinin və Mərkəzi Avropa Universitetinin professorudur. Rusiyanın özəlləşdirmə proqramı olduqca mübahisəlidir. Bəzilərinin qənaətinə görə, bu, ən yaxşı halda tamamilə kosmetik, ən pis halda isə Rusiya iqtisadiyyatının kriminallaşmasına yardım edən bir proqramdır. Müəyyən sövdələşmələrlə bağlı olan açıq-aşkar korrupsiyadan başqa, proqramın ən çox tənqid olunan cəhəti müəssisə rəhbərlərinə və digər işçilərə işlədikləri müəssisənin səhmlərini əldə etmək üçün kütləvi üstünlüyün verilməsindən ibarətdir. Əslində, işçilərin özəlləşdirmə prosesindən sonra meydana gələn sahibkarlıq dərəcəsi istənilən standartla yanaşdıqda yüksəkdir. Bir çox müəssisələrin ekstensiv və ağrılı bir şəkildə yenidən qurulmasına kəskin ehtiyacın ifadəsi olan, yerli sahibkarlığı fəal müdafiə edib, xarici sahibkarlığın qarşısına sədd çəkən bir proqram çətin ki, münasib hesab edilə bilsin. Bəzi müşahidəçilər siyasi cəhətdən həyata keçirilə bilən Rusiya proqramını müdafiə etmişlər. Dumada kommunistlərin üstün mövqeyini və kənar özəlləşdirmə uçün mütəşəkkil lobbinin olmamasını nəzərə alaraq, qalmaqda olan dövlət sahibkarlığına yeganə alternativ ya əsas investorlara satış, ya da çex tipli vauçer vasitəsilə nəzarətin əksər hissəsini yerli sahibkarlara güzəştə getməkdən ibarət ola bilər. Bu nöqteyi-nəzərə uyğun olaraq, proqram son nəticədə korporativ idarəçiliyə və müəssisə-dövlət münasibətlərini "siyasiləşdirməklə" yenidənqurmaya yol açmışddır. O, həmçinin xarici investorlar üçün müəyyən imkanlar yaratmışdır. İqtisadi səmərə Siyasi cəhətdən gerçəkləşdirilə bilmək məsələsini bir kənara qoyaraq, biz Rusiya özəlləşdirmə proqramının iqtisadi səmərəliliyi ilə bağlı tutarqaları beş kateqoriyaya bölə bilərik. Bunlardan birincisi belə bir ehtimaldan ibarətdir ki, özəlləşdirmə prosesinin yaratmış olduğu sahibkarlıq qurumu davamlı olacaqdır. Əgər işçi-sahibkarlar (əsasən, sıravi işçilər) öz paylarını dərhal xarici investorlara satmağa məcbur idisə, o zaman işçi sahibkarlığının ilkin üstünlüyü uzun müddət əhəmiyyət kəsb edən bir amil ola bilməzdi. Müharibədəi sonrakı Јaponiya buna misal ola bilər. Hətta dərhal güzəştli satış olmadan da "münasib tipli" xarici sərmayəçilər» (hansı ki, bunlar təzə kapital, yeni texnologiya və bazarları da özləri ilə gətirə bilərdilər) olan ehtiyac yerli sahibkarları öz xarici həmkarlarının qərar qəbul etməkdə də iştirakı ilə razılaşmağa tədricən inandıra bilərdi. Bu, həyat qabiliyyətli müəssisələrə daha çox xasdır, çünki həyat qabiliyyətli olmayanlar kapital yoxluğundan məhv olacaqlar. Bundan başqa, xarici sahibkarların özəlləşdirmə proqramından irəli gələn pərakəndəliyi təmərküzləşmiş institusion investorlara ikinci dəfə keçirilən satış vasitəsilə aradan qaldırıla bilərdi. Rusiya siyasətçi və təhlilçilərinin işçilərin öz paylarını dərhal sata biləcəyini qabaqcadan planlaşdıra biləcəklərinə baxmayaraq, əslində, işçilərin xarici investorlara və ayrı-ayrı şəxslərin müəyyən institutlara öz paylarını satması prosesi ləng getmişdir. Nəticədə özəlləşdirmə prosesinin ucuz satış mərhələsində yaradılmış qurumda kiçik dəyişiklik baş vermiş və bu dəyişiklik həm ilkin icarə-ödənclə satış mərhələsini, həm də vauçerlərdən istifadəni nəzərdə tutan sonrakı dövlət özəlləşdirmə proqramını əhatə etmişdir. Bunu bir neçə amillə izah etmək olar. Bunlardan başlıcası işçilərin öz şirkətlərinə və öz həyatlarına nəzarəti əllərində saxlamaq niyyəti, Rusiya fəhlələri arasında həmrəylik ənənəsi (bu cəhət bəzən unudulur), müəssisənin və işçilərin qarşılıqlı münasibətlərinin cəmiyyətdə tutduğu mərkəzi yer və Rusiyanın zəif fəaliyyət göstərən kapital bazarında satışın aşağı səviyyədə olması faktıdır. 1994-cü ilin iyunundan bəri sahibkarlıq qurumu az dəyişmişdir, çünki özəlləşdirmənin sürəti əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşmüşdür. Vauçer proqramının başa çatmasından sonra qismən özəlləşdirilmiş şirkətlərdə hələ də qalmaqda olan dövlətə məxsus payların tender və ya "investisiya satışları"nda hərrac yolu ilə təmərküzləşmiş xarici investorlara satılması təklif olunmuşdu. Bəzi geniş əks-səda doğurmuş işlərə (qalmaqallara) baxmayaraq, bu cür satışlar bir çox Şərqi Avropa ölkələrində odduğundan ləng keçirilmişdir. İkincisi, özəlləşdirmə proqramının müdafiəçiləri bəzən iddia edirlər ki, işçi sahibkarlığı Rusiyada səmərəlidir, çünki müəssisə rəhbərləri həmin müəssisənin nəzarəti altında qalırlar. Lakin proqramın əleyhdarları etiraz edə bilərlər ki, idarəçiliyə sahiblik əsasən xarici borc və ya səhm sahibləri ilə bağlı digər problemlər yaradır. Daha ciddi yanaşsaq, idarəçiliyə sahibliyin üstünlükləri yalnız mövcud idarəçiliyə müvafiq rəğbət təminatı yaratmır, eyni zamanda vəzifələr və müəssisələr boyunca idarəetmə bacarığının tətbiqinə səbəb olur. İdarəçiliyə sahiblik bəzən arzu edilən bir hal olsa da, sovet rəhbər məmurlarının miras qoyduqu ənənə Rusiyanın yeni şəraiti üçün heç də tam yararlı sayıla bilməz. Јaxşılaşdırılmış stimulların verdiyi səmərə benefisiya sahiblərinin hüquqlarının pozulması ilə müqayisədə əhəmiyyətsiz görünür. Bu iki effekt arasında mübadilənin sənayecə nnkişaf etmiş ölkələrdəki korporasiyalarda mövcud ola bilməsinə baxmayaraq, idarəçilik huquqlarının pozulması Rusiyada insan kapitalının əvvəlki dövrdən miras qalmış qeyri-düzgün yerləşdirilməsi sayəsində daha baha başa gələ bilər. Üçüncüsü, daxili özəlləşdirmənin müdafiəçiləri iddia edə bilərlər ki, işçi sahibkarlığı məhsuldarlığın artırılması yollarını bilən şəxslərin iştirakı üçün daha yaxşı stimul və imkanlar kimi üstünlüklər təklif edir. Onlar eləcə də deyə bilərlər ki, işçilər ağrılı qayçılama əməliyyatlarını məhz harada aparmağın tələb olunduğunu müəyyən etməyə daha çox qabildirlər. Lakin belə bir əməliyyat iflas etməkdə olan müəssisələrdə işçi sahibkarlarının mənafeyi üçün icra edildikdə (həm də şpçilərin müəssisəni bağlamaq üçün optimal bir sürət seçmək imkanı olduğu bir şəraitdə) işçilər həyat qabiliyyətli müəssisənin hansı qaydada yenidən qurulması barədə qərar verməkdə çətinlik çəkirlər. İnkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatında işçi sahibkarlığı bölüşdürmə zamanı münaqaşələrin çox az müşahidə olunduğu daha kiçik və yekcins şirkətlərdə olduqca uğurlu fəaliyyət göstərir. Lakin keçid dövründə ehtiyatların sistematik olaraq səhv yerləşdirildiyi bir şəraitdə bu cür münaqişələr endemik səciyyə daşıyır və yenidənqurmanın istənilən özünəməxsus tipi razılaşmanı qeyri-mümgün edə bilər. Hətta yenidənqurmadan bütün işçilər üçün təminat ola biləcək kompensasiya mexanizmi işlənib hazırlansa da, təcrübədə bunu həyata keçirmək üçün sazişin xərcləri yəqin ki, çox yüksək olardı. Mümgün bir hal kimi, işçilər bir çox dəyişikliklərlə razılaşmağın çətinliyi ilə üzləşə bilərlər, belə ki, hər hansı dəyişikliyin xərci kiminsə üzərinə düşəcəkdir. Dördüncüsü, Rusiyada daxili özəlləşdirmənii tərəfdarlarının qeyd edə biləcəyi kimi, xarici investorlar çətinliklərlə dolu elə bir mühitlə üzləşə bilərlər ki, burada sazişlər ən yaxşı halda zəif həyata keçirilir və onlar öhdəliklər üzrə idarəçiliyə və işçilərə zərər vuran bir yenidənqurmanı icra edərkən böyük çətinliklər qarşısında qala bilər. Rusiya Qiymətli Kağızlar Komitəsinin başçısı Dmitri Vasilyev Rusiyanın kapital bazarlarını və bütünlükdə iqtisadiyyatını yaxşılaşdırmalı olan siyasətçilərə təqdim etmək üçün mühüm təminatlara malikdir. Onlardan ən mühümləri aşağıdakılardır: Qiymətli Kağızlar Komitəsi cinayət məcəlləsində dəyişikliklər etməklə, azlıq təşkil edən səhmdarları müdafiə etmək, investorlara cinayəti aşkarlamaq və qabaqcadan səhmdarın razılığı olmadan iri sazişlərin icrasına yol verməmək əzmindədir. Həm nəzarət paketinə malik şirkətlərin, həm də onların filiallarının səhmdarları mülkiyyətin ədalətli və müstəqil qiymətləndirilməsində təkid etməli və səhmlərin ədalətli konversiya kursunu təsis etməlidir. Rusiya qeydiyyatçı məmurlardan istifadə etməkdən qaymətli kağızların alqa-satqısı üçün mərkəzləşmiş depozitariyə keçməlidir. Sənaye şirkətlərinin əlində olan torpağın özəlləşdirilməsi aqrar islahatdan daha mühümdür. Əgər Rusiya da digər ölkələr kimi həm yerli, həm də xarici investorları cəlb etmək istəyirsə, mürəkkəb vergi və tənzimləmə sistemlərini sadələşdirməlidir. Onlar iddia edirlər gi, işçi sahibgarlığı mulgiyyyət hüquqlarının ingişafını həvəsləndirməg üçün daha yaxşı vasitə ola bilər, çüngi xarici sahibgarların öz nominal hüquqlarını gerçəgləşdirməg qabiliyyəti olduqca məhdud olacaqdır. Digər tərəfdən, proqramın əleyhdarları cavab verə bilərlər gi, Rusiyada hüquqi mühit istənilən halda xarici investorlar üçün əlverişsizdir. Daxili nəzarəti təsdiq edən və legitimləşdirən siyasət onu iqqasadiyyatın normasına çevirməklə bu əlverişsiz şəraiti yalnız möhkəmləndirmişdir. Nəhayət, daxili özəlləşdirmənin tərəfdarı ona istinad edə bilər ki, potensial "xarici" sahibkarın Rusiyada hazırkı ehtiyatı yerli sahibkarların ehtiyatından öz keyfiyyətinə görə azca üstündür. Hətta mafiya və cinayətkar elementləri bir yana qoysaq, bir çox xarici sahibkarlar (banklar və digər müəssisələr daxil olmaqla) həm mülkiyyəti qarət etməkdə, həm də qiymətləndirmə maksimumunda maraqlı ola bilərlər. Opponent kəskin şəkildə etiraz edə bilər ki, bazar iqtisadiyyatına malik olan ölkələrdən fərqli olaraq, Rusiyada "investisiya fondu" və "bank" kimi terminlər tamamilə müxtəlif məna kəsb edə bildiklərinə baxmayaraq, bu ölkədə özəlləşdirmə proqramı institusion və əsas investorların inkişafı üçün daha çox iş görməyə qabildir. Bu, siyasi mümgünlük məsələsinə dair tutarqanı bir daha yada salır. Həm Rusiyada, həm də Qərbdə və istərsə siyasi, istərsə də akademik dairələrdə bu mübahisələrə olduqca geniş diqqət verilməsinə baxmayaraq, aşağıdakı məsələlərə qiymət vermək üçün kiçik bir empirik yanaşma münasib olardı: * Rusiyada yerli sahibkarlığın üstünlüyü xarici sahibkara hər hansı mümgün təsiri göstərirmi? * Dövlət sahibkarlığının saxlandığı bir şəraitdə daxili özəlləşdirmə müəssisələrin fəaliyyətini yaxşılaşdırmışdırmı? * İşçi səhmdarların rəhbərlər və dağılışmış sıravi işçilərdən ibarət olmasının elə bir fərqi varmı? * Özəl xarici sahibkarların bəzi firmaların sahibkarlıq qurumunda əhəmiyyətli mövqe tutduqları bir halda, onlar dövlətə bağlı müəssisələrin fəaliyyətini yüksəldirmi? Onlar öz fəaliyyətlərini yerli sahibkarların fəaliyyəti ilə necə müqayisə edir? * Təmərküzləşmiş institusion investorlarla müqayisədə səpələnmiş ayrı-ayrı fərdlərin xarici sahibkarlara nə kimi təsiri vardır? Müxtəlif tipli institutlar (banklar, investisiya fondları, digər müəssisələr və xarici investorlar) öz fəaliyyətlərini yaxşılaşdırmaq bacarığına görə bir-birlərindən fərqlənirlərmi? Sahibkarlıq qurumu Yalnız məhdud informasiya Rusiyada özəlləşdirmə prosesinin korporativ sahibkarlığın qurumu üçün nəticələri baxımından maraq doğurmuşdur. Dövlət Əmlak Komitəsi (DƏK) özəlləşdirilən müəssisələrin müəyyən səciyyəsi də daxil olmaqla onların sayı haqqında məlumatları açıqlamışdır. Lakin bu informasiya sahibkarlığın aktual nəticələri baxımından məhdud olmuşdur. Dövlət Statistika Komitəsi "sahibkarlığa xas olan" 122.000 dəyişiklik barədə məlumat verir. Lakin yalnız nəşr olunmuş təsnifata görə, müəssisələr "dövlət", "qarışıq" və "özəl" adlı olduqca ümumi kateqoriyalara ayrılır. Rusiyada sənaye müəssisələri barəsində xeyli tədqiqatların olmasına baxmayaraq, onların çoxusu kiçik, qeyri-xarakterik nümunələrdən istifadə etmişdir. Bu tədqiqatlar, eləcə də Dövlət Özəlləşdirmə Proqramında (DÖP) iştirak edən müəssisələri əhatə etmişdir. Ən böyük və səciyyəvi tədqaqat 1994-cü ilin iyulunda Dünya Bankı tərəfindən vauçer özəlləşdirmə prosesi ilə bağlı olaraq aparılmışdır. Dünya Bankının DÖP ilə bağlı gəldiyi nəticələr digər tədqiqatların nəticələrinə ümumən uyğun gəlir və bütün payların 56,3 %-nə malik olan yerli sahibkarlığın aşkar üstünlüyünü göstərir. Xarici sahibkarlar 23,3 %, dövlət isə 20,4 % paya malikdir. Əslində yerli sahibkarlığın üstünluyü icarə-ödənc qaydası ilə özəlləşdirilmiş və 91 % paya malik müəssisələrdə daha böyük olmuşdur. Bundan başqa, sənaye müəssisələrinin bir çoxu qətiyyən özəlləşdirilməyərək, tamamilə dövlətin mülkiyyətində qalmışdır. Birlikdə götürüldükdə DÖP üzrə standart qaydada özəlləşdirilmiş müəssisələrdən fərqli olaraq icarə-ödənc qaydası ilə özəlləşdirilmiş müəssisələr və özəlləşdirilməmiş müəssisələrin geniş dairə təşkil etməsi hal-hazırda Rusiyanın bütün şirkət sahibkarlığı qurumunda xarici sahibkarların müvafiq mövqeyini xeyli pisləşdirir. Lakin bir neçə başqa amil digər istiqamətdə fəaliyyət göstərməyə meyllidir. Bunlardan birincisi səsə qoyulmayan, imtiyazlı səhmlərdir. Səsə qoyulmayan səhmlərin iki tipinin - A tipi (DÖP üzrə işçilərə havayı verilmiş) və V tipinin (dövlətin səsvermə hüququnu müəyyən sahələrə aid bəzi müəssisələr istisna olmaqla bütün səhmlərin 20 %-dən çox olmaması şərti ilə məhdudlaşdıran) hər ikisi xarici sahibkarlara özlərinin müvafiq təsirini gücləndirir. Bundan əlavə, şirkətlərin miqyası böyük olduqca xarici sahibkarlığın təsiri özünü daha güclü göstərir. Məşğulluq göstəricisinin dəyişkən olduqu 1994-cü ildə xarici səhmdarların orta payı 19,4 %-ə qalxdığı halda, daxili səhmdarların pay göstəricisi 36,4 %-ə enmişdir. Bu qayda üzrə götürdükdə, orta hesabla institusion investorlar menecerlərdən daha çox paya malikdir: 9,7 %-ə qarşı 13,3 %. Bunun mümgün səbəbi iri müəssisələrdə mövcud səhmdarlıq səviyyəsində təsir üçün daha böyük potensialın olmasıdır. Biz hələlik sahibkarlığı orta göstəricilər üzrə nəzərdən keçirdik. Sahibkarlıq qurumunun, xüsusən də xarici sahibkarlığın mənzərəsinə təsir edən başqa bir amil şirkətlər üzrə müxtəlif sahibkarlıq tiplərinin yayılması ilə bağlıdır. Tiplərin müxtəlifliyi həmin sahibkarlıq tiplərinin müsbət səsvermə hüququ olan səhmdarlığa malik olduqları müəssisələrdə pərakəndəliyin səsvermə paylarının faiz nisbətini göstərməklə nə kimi rol oynadığını göstərir. Müsbət xarici səhmdarların mövcud olduğu müəssisələrdə institusion investorlar 28,8 % təşkil etdikləri halda, xarici sahibkarların orta payı 32,6 % olmuşdur. İnstitutların müəyyən tipləri, ehtimal ki, özlərinin korporativ nəzarət imkanlarını artırmaq üçün səhmlərin nəzarət zərfini xüsusi müəssisələrdə cəmləşdirməyə meyl göstərirlər. Məsələn, investisiya fondları öz investisiya qərarlarının "portfel" və ya "ayağını yorğana uyğun uzatmaq" motivləri ilə müəyyənləşdiyini güman edərək, paylara malik olduqları şirkətlərdə həmin payların orta hesabla 19,2 %-nə malikdir. Xarici sahibkarların Rusiya müəssisələrinin sahibkarlıq qurumundakı rolunu əks etdirən mənzərəyə öz təsirini göstərən sonuncu amil bu qurumda əhəmiyyətli xarici investisiyaya malik müəssisələrdə az xarici ivestisiyası olan və ya heç bir xarici investisiyası olmayan müəssisələr arasındakı variasiyalarla bağlıdır. Əgər biz səhmlərin ən azı 20 %-nə sahib olan institusion investorlara malik müəssisələri və kiçik institusion payları olan müəssisələri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirsək görərik ki, orta institusion səhmdarlıq birinci qrupda 38,5 %, ikincidə isə 1,4 % təşkil edir. Maraqlıdır ki, institusion paylar müəssisə rəhbərlərinin və işçilərin əhəmiyyətli dərəcədə az, ayrı-ayrı şəxslərin isə xeyli artıq dərəcədə səhmlərə malik olduqları yerdə daha böyükdür. Bu, güman etməyə əsas verir ki, institusion investorlar digər sahibkarların (işçilərin və ayrı-ayrı şəxslərin) pərakəndə olduqları və buna görə də idarəçiliyə nəzarət etməyə daha yaxşı imkanların olduğu şirkətlərdə daha böyük səhm payına malik olmağa meyl edirlər. Јekun vursaq, görərik ki, sadəcə olaraq diqqətdən kənarda qalmış bir sıra amilləri nəzərə aldıqda, Rusiya sahibkarlıq strukturunun səciyyəvi cəhətləri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Јerli sahibkarlıq ümumən üstünlük təşkil etdiyi bir vaxtda alınan məlumatlar sahibkarlıq qurumunda əhəmiyyətli dəyişikliklərdən xəbər verir. Bu, Rusiyada təkcə korporativ idarəçiliyin tez-tez təsvir olunan hansısa parlaq mənzərəsini təklif etmir, eyni zamanda göstərir ki, əldə edilən məlumatlar sahibkarlığın bir neçə müxtəlif tipini - dövlət, işçi, idarəetmə, fərdi xarici investorluq və cəmləşmiş institusion investorluq kimi formalarının korporativ davranış tərzinə təsirini tədqiq etmək baxımından faydalı ola bilər. Məhsuldarlığa təsir Əlbəttə, Rusiyada özəlləşdirmə haqqında gerçək sual ondan ibarətdir ki, yeni sahibkarlıq qurumu müəssisələrin fəaliyyətinə nə kimi müsbət təsir göstərir. Bizim sahibkarlıq haqqındakı təhlilimiz sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı münasibətlərə dair bir sıra hopotezalarla əsaslandırılır. Özəl sahibkarlaq dövlətlə müqayisədə yenidənqurmanı həyata keçirmək, gəlir və məhsuldarlığı artırmaq məsələlərinə daha çox fikir verirlər. Müəssisə daxilindəki yerli özəl sahibkarlaq öz fəaliyyətlərinə görə xarici sahibkarlardan fərqli davrana və beləliklə, müxtəlif rollar oynaya bilərlər: məsələn, müəssisə rəhbərləri işçilərlə müqayisədə və ayrı-ayrı şəxslər institusion investorların müxtəlif tipləri ilə müqayisədə. Hər tipdən olan sahibkar digərləri ilə müqayisədə müxtəlif məqsədlər güdə və müxtəlif gərginliklərlə üzləşə bilər. Səsvermə hüququ olan səhmdarlığın xüsusi əhəmiyyəti var, çünki səsvermə hüququ olan səhmlər nəzarət hüquqlarını və beləliklə, sahibkarlar üçün kompaniyanın fəaliyyətinə nəzarət imkanını əks etdirir. Nəhayət, xarici səhmdarlığın xeyli sayda ayrı-ayrı şəxslər arasında səpələndiyi vəziyyətlə müqayisədə, xarici sahibkarların böyük miqdarda səhmlərlə bir neçə müəssisəni öz əllərinə aldıqları bir şəraitdə xarici səhmdarların bütün sahibkarlıq fəaliyyətində iştirakı olduqca müxtəlifdir. Sahibkarlıq qurumunun bu aspektlərinin hər birinə gəldikdə isə biz Rusiya müəssisələrinin misalında əhəmiyyətli dəyişikliklər müşahidə etdik. Rusiyada sahibkarlıq fəaliyyəti münasibətlərini təhlil edərkən qarşıya çıxan çətinliklərdən biri müəssisə fəaliyyətinin münasib və həyata keçirilməsi mümgün olan üsullarını tapmaqdan ibarətdir. Korporativ idarəçilik üzrə Qərb ədəbiyyatı müəssisələrin fəaliyyətinin bir çox alternativ qaydalarını qəbul etmişdir: gəlirlərin hesablanması, səhm qiymətlərinin qeyri-normal artımları və Tobin Г nisbəti (mülkiyyətin dəyərini bərpa etməklə bölünmüş müəssisənin bazar qiyməti). Ədəbiyyatda daha sonra göstərilir ki, dövlət sahibkarlığı ilə müqayisədə özəl sahibkarlıq dövlət mülkiyyətli müəssisələri səhmlərin qeyri-münasib qiymətləri sayəsində səmərə və gəlirlərin hesablama qaydalarından istifadə etməyə meyl göstərmişlər. Adi müəssisələrlə müqayisədə istehsal kooperativlərinin müqayisəli fəaliyyətinin empirik analizi texniki səmərə üzərində cəmləşmişdir. Buna baxmayaraq, keçid dövründə bu cür fəaliyyət göstəricilərinin tətbiq edilməsi problematik məsələdir. Qiymətli kağızlar bazarının yenicə fəaliyyətə başladığı post-sosialist ölkələrdə müəssisənin dəyərini qiymətləndirməyin heç bir etibarlı qaydası məqbul sayıla bilməz. Sadəcə olaraq, sosialist qiymətlərinin və qiyməti aşağısalma qaydalarının tətbiqindəki özbaşınalıt ona dəlalət edir ki, kapitalın tarixən qiymətləndirilməsi mənasız bir iş olmaqla, istehsal funksiyalarını qiymətləndirməyi qeyri-mümgün edir. Əlavə dəyər tədbirləri sonradan müvafiq qiymətlərin tez-tez dəyişdiyi dövrlər ərzində toplanmış inventarları qiymətləndirərkən meydana çıxan müəyyən problemlər nəticəsində iflasa uğramışdır. Keçid dövrü iqqisadiyyatında Qərbin hesablama sistemləri məlum gəlirlərin fəvqəladə vəziyyətdə etabarsız olduğu bir vaxtda zəif inkişaf etdirilmiş və qeyri-müntəzəm qaydada tədqiq olunmuşdur. Rusiyada hazırda populyar olan bir deyimə görə, "yaxşı rəhbər heç bir gəlir əldə etməyəndir". Bunun izahı ondan ibarətdir ki, gəlirlər haqqında məlumat vermək axmaq bir hərəkət olmaqla, onların vergi ödənişləri və ya dövlətə, yaxud da xarici sahibkara dividendlər vermək yolu ilə itirilməsi demək olardı. Bu problemə yanaşma formalarından biri müəssisənin orta əmək məhsuldarlığının səviyyəsindən və ya ondakı dəyişikliklərdən, satış nisbətindən və ya müəssisənin fəaliyyəti üçün səlahiyyətli olan şəxslər məhsulun verilməsi qaydasından istifadə etməkdir. Əlbəttə, sahibkarlığın əmək məhsuldarlığına təsiri əməkhaqlarını azaltmaqla səmərəliliyi yüksəltmək, məhsulun keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqla satışını çoxaltmaq, kapital qoyuluşunun kəmiyyət və keyfiyyətini artırmaq və yeni investisiyalar cəlb etməklə texnologiyanı yaxşılaşdırmaq kimi tədbirləri əhatə edən bir neçə üsulla həyata keçirilə bilər. Bütün bu üsullar münasib görünsə də, onları bir-birindən fərqləndirmək mümgün olmadıqda, bu münasiblikdən istifadə etmək çətinləşir. Əkər yeni sahibkarlar əmək məhsuldarlığını yüksəldən uğurla seçilmiş investisiyalardan istifadə etmişlərsə, bu, nəzərə alınması vacib olan müsbət inkişafdır. Əgər onlar müəssisənin məhsullarının keyfiyyət və çeşidini yaxşılaşdırmaqla satılan məhsulun miqdarını və ödəmək qabiliyyətində oldutları qiymətləri artırmaq imkanı qazanırlarsa, bu faktı da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Beləliklə, biz alternativ sahibkarlıq formalarının müəssisənin fəaliyyətinə bütün mümgün təsirlərinin mövcud olduğu müxtəlif üsulları eyniləşdirməkdənsə, bu təsirin dərəcəsini ölçməyə cəhd etməliyik. .Rusiya kontekstində həmin spesifik üsulları eyniləşdirmək arzu edilən bir hal olsa da onların arasında fərq qoymaq mümgün deyildir. Rusiya hesablama təcrübəsi əsasında investisiyanın dərəcəsini müəyyən etmək çətindir (və əslində, bu məqalədə istifadə olunan məlumatlara əsaslanaraq həmii qənaətə gəlmək mümgün deyildir). Həmçinin, yuxarıda nəzərdən keçirildiyi kimi, dəyişikliyi gerçək məhsulla ölçmək, məhsuldarlığın səmərəliliyinin artmasını gəlir artımının digər əsaslarından fərqləndirmək də faydalıdır. İnventarları qiymətləndirmədə olan çətinliklər ucbatından məhsul satışa nisbətən daha az əminliklə ölçülür, qiymət ixtisarları ilə məşğul olanlara isə bu işdə etibar etmək olmaz. Lakin təyinat və ölçünün bu incəlikləri bizim çıxardığımız nəticələrə az təsir göstərir. Orta hesabla götürdükdə, Rusiyada özəlləşdirilmiş müəssisələr öz işlərini dövlət müəssisələrindən daha yaxşı qura bilir, daha yaxşı fəaliyyət göstərən şirkətlər isə iri, təmərküzləşmiş xarici sərmayədarların odduğu müəssisələrdir. Təhlil özəlləşdirmə prosesində seçim meylləri imkanını nəzərə aldıqda bu nəticə daha qabarıq üzə çıxır, məsələn, müxtəlif keyfiyyətli müəssisələr müxtəlif sahibkarlıq qurumları doğurur. Bu cür seçim təsirlərini nəzərə aldıqda aydın olur ki, xarici investorlar, əsasən, daha zəif fəaliyyət göstərən müəssisələrdə pay almışlar. Rusiyada özəlləşdirməni qiymətləndirərkən Müəyyən hallarda belə bir cəhət əminlik yaradır ki, təmərküzləşmiş xarici sahibkarlıq inkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatında olduğu kimi, Rusiyada da korporativ idarəçiliyi yaxşılaşdırır. Lakin Rusiyadakı özəlləşdirmə siyasəti sistematik olaraq xarici investorlara qarşı ayrı-seçkilik aparmaqla, daxili sahibkarlığın yüksək səviyyəsi və dövlətin davam etməkdə olan güclü rolu ilə nəticələnmişdir. Bu siyasət ayrı cür aparılsa idi daha çox müəssisələr öz fəaliyyətlərini yaxşılaşdıra bilərdi. Bundan başqa, Rusiyadakı korporativ idarəetmə institutları olduqca zəif fəaliyyət göstərir. Daha tez-tez hallarda Rusiya menecerləri yalnız qəbul edilmiş normaları tapdalamaqdan deyil, həm də informasiya aşkarlığı, səhmdarların qeydiyyatı, səsvermə prosedurası və şuranın tərkibi haqqında olan aşkar qanunları da pozmaqdan çəkinməmişlər. Bu cür institutların təsis olunmasındakı çətinlik Rusiya mühitində təmərküzləşmiş xarici sahibkarlığın mühümlüyünü nəzərə çarpdırır, çünki yalnız müəssisənin qiymətini maksimum yüksəltməkdə marağı olan, müəyyən bir güclü sahibkar səmərəli yenidənqurma yolundakı bir çox maneələri dəf etmək imkanına malikdir. Özəlləşdirməni davam etdirərkən Özəlləşdirmə keçmiş sovet blokunun bir çox hissələrində uğurla davam etməkdədir. Bu proses əslində bir çox Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrində əksərən başa çatmışdır. Bölgədəki bir çox ölkələr kimi Rusiya öz dövlət mülkiyyətini özəl əllərə verməyin qarmaqarışıq nəticələrə səbəb olmuş müxtəlif üsullarını tətbiq etməyə çalışmışdır. Lakin indi ölkədə özəlləşdirmə marketinqinə yenilikçi yanaşmaya cəhd göstərilir: hökumət tezliklə internet vasitəsilə beynəlxalq investorlara satış üçün təkliflə çıxış edən şirkətlərdəki öz regional qonşularına qoşulacaqdır. Əvvəlki özəlləşdirmə səyləri tez iflasa uğramışdır. Rusiyadakı özəlləşdirmə prosesini üç başlıca mərhələyə ayırmaq olar. Bütün vətəndaşlara vauçerlərin paylandığı kütləvi özəlləşdirmə proqramı (1992-94) birinci mərhələ olmuşdur. Bu, bir çox müəssisələrin həmin müəssisələrin rəhbərlərinin və digər işçilərinin fəal şəkildə nəzarət altına düşməsi ilə nəticələnmişdir. İkinci mərhələdə (1995-97) ağırlıq mərkəzi daha böyük, yüksək gəlirli müəssisələrin maliyyə/sənaye qruplarına satılması üzərinə keçirilmiş və bu proses "paylara görə istiqrazlar" sxemi üzrə icra olunmuşdur. Bu proqramın ehtimal olunan nəticəsi səhm sahibkarlığının görünməmiş qiymətlər əsasında bir neçə imtiyazlı ələ keçməsindən ibarətdir, özü də bu şərtlə ki, istiqrazlar 2000-ci ildə qüvvəyə minir. Bu özəlləşdirmə cəhdləri əhəmiyyətli dərəcədə tənqidə məruz qalmışdır. Rusiyalılar çox zaman bu prosesi "privatizasiya" əvəzinə "prixvatizasiya" - "çırpışdırma" adlandırırlar. Nəticədə özəlləşdirmənin 1998-ci ildə başlanan üçüncü mərhələsi hökumətin xarici sahibkarlığa qarşı məhdudiyyətləri azaltmaq və mülkiyyətin beynəlxalq məsləhətçilər tərəfindən qiymətləndirilməsi qaydasını qoymaq da daxil olmaqla, prosesi daha ədalətli və şəffaf etmək üçün müxtəlif tədbirlər görməsi ilə müşayiət olunmuşdur. Hətta bu şəraitdə Rusiya hökuməti "hadisədən-hadisəyə" özəlləşdirmə vasitəsilə etibarlı səhmlərə malik müəssisələrin nəzərdə tutulmuş qiymətə satılmasında bəzi uğurlar qazanmışdır. Dünya Bankının Qlobal İnkişaf Maliyyəsi haqqında məruzəsində qeyd olunduğu kimi, 1997-ci ildə Rusiya özəlləşdirmədən 4,2 milyard dollar gəlir əldə etmişdir. Bunun 1996-cı ilin göstəricisindən 3 dəfə artıq olmasına baxmayaraq, 1998-ci ilin ilkin qiymətləndirməsi göstərir ki, həmin meyli saxlamaq mümgün olmamışdır. Rusiyadakı birbaşa xarici investisiya (BXİ) da 1998-ci ildə yalnız 1,5 milyard dollar təşkil etməklə, məyusluq doğurur. Bu investisiyanı adambaşına gəlir üzrə götürdükdə rəqəmin 10 dollar təşkil etdiyini görərik, halbuki xarici investisiyanın yüksək səviyyyəsinə malik Slovakiya (350 $), Polşa (700 $), Çex Respublikası (800 $) və Macarıstanla (2000 $) müqayisədə həmin göstərici olduqca aşağıdır. Bu vəziyyətdə Dünya Bankı Rusiya Özəlləşdirmə Xəttini həyata keçirməyə başlamışdır. Layihə davam edən özəlləşdirməni asanlaşdırmaq və ölkənin inkişaf etməkdə olan özəl bölməsinə xarici investisiyanın cəlb edilməsini gücləndirmək məqsədilə internet texnologiyasından istifadə etməyi nəzərdə tutur. Rusiya Özəlləşdirmə Xətti Rusiyada investisiya imkanları ilə bağlı özəlləşdirmənin modernləşdirilməsini təmin edən pulsuz xətt xidmətini, həmçinin satılması nəzərdə tutulan mülkiyyət üçün qiymət təyin etməkdə maraqlı olan investorlar üçün münasib informasiya bazasını inkişaf etdirəcəkdir. Son məqsəd Rusiyada gələcək hadisədən-hadisəyə özəlləşdirmə cəhdləri üçün ədalətli və şəffaf prosesi həvəsləndirməkdən ibarətdir. Dünya Bankı Qrupunun Çoxtərəfli İnvestisiya Təminatı Agentliyi (ÇİTA) layihəni inkişaf etdirən aparıcı agentlikdir. Kanada Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin (KBİA) Mərkəzi və Şərqi Avropa filialı isə rekvizit istehsalının inkişafı üçün kapital cəlb etməklə məşğul olacaqdır. Dünya Bankının Avropa və Mərkəzi Asiya bölgələrindən olan mütəxəssisləri planın həyata keçirilməsinə kömək edəcəklər. Rusiyada bu təşəbbüsü Federal Mülkiyyət Fondu və Dövlət Əmlak Nazirliyi təmsil edəcəklər. Rusiya Özəlləşdirmə Xətti dövlət mülkiyyətinin potensial alıcılarının ehtiyac duyduqları əsas məlumatlara çıxışını genişləndirəcəkdir. O, şirkətlərin profilini, tələb olunan hüquqi və prosessual göstərişləri, tarixi proqram məlumatlarını və digər biznes informasiyasını təmin edəcəkdir. Layihənin iş planı məlumatların toplanmasını, məlumat bazasının və şəbəkə dairəsinin inkişafını, informasiya texnologiyası və idarəçilik sahələri üzrə treyninq keçirilməsini nəzərdə tutur. O, həmçinin özəlləşdirmə ilə bağlı ətraf mühiti və sosial sahəni əhatə edən məsələləri yoxlayacaqdır. Beynəlxalq konfranslar və internet bazalı bir çox marketinq təşəbbüsləri satışa qoyulmuş şirkətləri kəskin ehtiyac duyduqları beynəlxalq yardımla təmin edəcəkdir. Rusiya Özəlləşdirmə Xəttinin layihəsi uğurla özəlləşdirmə layihələrinin bütün dünya marketinqi üçün aparıcı internet kanalına çevrilmiş ÇİTA-nın mövcud özəlləşdirmə xidmətinin (httr://www.rrivatizationlink.com.) əsasında qurulmuşdur. 1998-ci ilin iyunundan fəaliyyətə başlamış Özəlləşdirmə Xətti 50 ölkənin və ya sektorun fəaliyyəti nəticəsində iflas həddinə çatmış 300-dən artıq şirkətin müntəzəm profilini aparır. Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiyanın 27 ölkəsindən 23-də özəlləşdirmə agentlikləri özlərinin həm Şəbəkə dairəsi, həm də Özəlləşdirmə xətti xidmətçisi üzrə aparılan məlumatlar kanalına malikdir. Keçid dövrü ilə bağlı məzmun ixtisaslaşdırılmış xəbər mənbələri, bölmədə fəallığı ilə seçilən əsas təşkilatların məlumat kitabçaları və özəlləşdirmə məsələləri üzrə səmərəli kitabxana vasitəsilə tamamlanır. Xidmət özəlləşdirmə imkanları üzrə məlumatlara dərhal dünya miqyasında çıxışı təklif edir və özəlləşdirmə agentliklərinə ucuz qiymət müqabilində potensial yerli və xarici investorları tapmaq şansı verir. ÇİTA ilk dəfə İnvestisiyaya Јardım Şəbəkəsini işə saldığı (1RA pet; htt://www.ipanet.net) 1995-ci ildən etibarən investisiya imkanları haqtında məlumatları yayarkən internetdən istifadə etmişdir. Bütün region üzrə göstəricilərə görə, Rusiya Özəlləşdirmə Xətti Rusiya Federasiyası üçün əhəmiyyətli potensiala malikdir. Məsələn, Ukraynada Ukrayna Dövlət Əmlak Fondu Özəlləşdirmə Xəttində USAID-in təsis etdiyi özəlləşdirmə şəbəkəsi (http://www/ukrmassp.ua) vasitəsilə iştirak edən aparıcı agentliklərdən biridir. Fondun şəbəkə üzrə aparıcı mütəxəssisi Pavel Proxorov 1999-cu ilin birinci rübündə daşınmalarda 200 %-dən çox artım olduğu haqqında məlumat verir (ABŞ-da bu cür artım 20 % təşkil edir). Qiymətqoyma tələbləri haqqında bütün informasiyanı xətdən almaq olar, sonrakı məlumat üçün xahiş isə e-mail vasitəsilə göndərilə bilər, Gürcüstan və Moldovada özəlləşdirmə agentlikləri öz ölkələrinin şirkətlərində maraq doğurmaq üçün interneti səmərəli vasitə hesab edirlər. Rusiya Özəlləşdirmə Xəttinin bu ilin ikinci yarısında işə salınacağı gözlənilir. (Esopotis
Reform Todau, №2,1999, S1RE) |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft