|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 01 - İqtisadi islahatlar (ii) |
|
KƏND TƏSƏRRÜFATINDA İSLAHATLARIN QANUNVERİCİLİK TƏMİNATI
AKİF VƏLİYEV, Mənbə: "Məşvərət", N27, 2000 İnkişaf etmiş ölkələrin iqtisadi tərəqqi tarixi və təcrübəsi göstərir ki, insanların mütərəqqi və yaradıcı əməyə cəlb olunmasının, eləcə də iqtisadi dirçəlişinə nail olmağın başlıca yolu qanunvericilik əsasında sahələr üzrə islahatların həyata keçirilməsindən ibarətdir. Bunu nəzərə alaraq müstəqillik qazandıqdan sonra respublikamız dünya iqtisadi sisteminə qoşulmaq üçün bazar iqtisadiyyatı qanunlarına uyğun olaraq iqtisadi islahatların, o cümlədən iqtisadiyyatın önəmli sahələrindən sayılan aqrar islahatların həyata keçirilməsinə başladı. 1992-1997-ci illərdə bu sahəyə dair bir sıra qanunların və digər hüquqi-normativ aktların qəbul edilməsi ilə islahatların gedişi xeyli sürətləndi. Qanunvericilik aktlarının qəbulu prosesi hazırda da davam edir. İslahatların ilkin mərhələsində dünya təcrübəsi sınağından keçmiş, səmərəli təsərrüfatçılıq forması hesab edilən “fermer” təsərrüfatlarının yaradılması bu barədə müvafiq qanunun qəbul edilməsi zəruriyyətini qarşıya qoydu və 1992-ci ilin aprelində “Kəndli (fermer) təsərrüfatı haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunu qəbul olundu. Qanunda fermer təsərrüfatı anlayışı, onun yaradılması qaydaları, hüquq və vəzifələri, onlara torpaqların ayrılması mexanizmi, təsərrüfatın əmlakı, maddi-texniki təminatı və s. məsələlər öz əksini tapmışdır. Həmçinin fermer təsərrüfatının maliyyə vəsaiti, kredit, uçot və hesabat məslələri, təsərrüfatın fəaliyyət formaları, onun fəaliyyətinə xitam verilməsi şərtləri və qaydaları kimi vacib məsələlərə də qanunda ətraflı yer verilir. Lakin bu qanunla təsərrüfatçılığın bir formasını - kəndli (fermer) təsərrüfatını yaradıb inkişaf etdirmək mümkündür. Azərbaycan kimi mürəkkəb təbii şəraitə və müxtəlif kənd təsərrüfatı sahəli ölkədə təsərrüfatçılığın yalnız bir formasının inkişaf etdirilməsi səmərəli ola bilməzdi. Digər tərəfdən torpaqların vətəndaşların mülkiyyətinə verilməsi məsələsi də yerlərdə təsərrüfatçılığın müxtəlif formalarının yaradılması zərurətini meydana çıxardı. Bu baxımdan 1995-ci ilin fevralında “Aqrar islahatların əsasları haqqında” və “Sovxoz və kolxozların islahatı haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunları qəbul edildi. Respublikanın aqrar bölməsində islahatların hüquqi təminatını müəyyən edən “Aqrar islahatların əsasları haqqında” qanunda aqrar islahatların aparılması məqsədi, onun əsas istiqamətləri, bu sahədə yeni mülkiyyət münasibətlərinin formalaşdırılması, torpaq, meliorasiya və su təsərrüfatının islahatı, istehsal və emal müəsissələrinin özəlləşdirilməsi, müxtəlif növlü təsərrüfatların yaradılması, həmçinin aqrar bölmənin dövlət təminatı məsələləri açıqlanmışdır. Bu qanun həm də aqrar islahatları sahəsində digər hüquqi-normativ aktlar üçün əsas hesab olunur. Aqrar sahənin əsas təsərrüfat bazası sayılan sovxoz və kolxozlarda islahatın aparılması məqsədi ilə islahatı aparan orqanların, onu həyata keçirən komissiyaların yaradılması, təsərrüfatların əmlakı, əmlakın inventarlaşdırılması və özəlləşdirilməsi qaydaları, kənd təsərrüfatında müxtəlif növlü müəssisələrin yaradılması, xidmət sahələrinin yenidən təşkili, islahatın dövlət təminatı və s. məsələlərin həlli “Sovxoz və kolxozların islahatı haqqında” qanunla təmin edilir. Aqrar islahatlar ərəfəsində torpaq münasibətlərinin hüquqi həlli əsasən 1996-ci ilin iyulunda qəbul edilmiş “Torpaq islahatı haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunu ilə həyata keçirilir. Qanunda torpaq üzərində mülkiyyət formaları, torpaq islahatının aparılması şərtləri, vətəndaşların qanuni istifadəsində olan torpaqların özəlləşdirilməsi qaydaları, sovxoz və kolxozların istifadəsindəki torpaqların özəlləşdirilməsinin əsasları, torpaq payı almaq hüququ, payların müəyyən edilməsi, torpaqların normativ qiyməti, onun alqı-satqısı qaydaları, yerquruluşu işlərinin aparılması, mülkiyyət hüququnun sənədləşdirilməsi, islahatın dövlət təminatı və s. məsələlər əhatə olunur. Həmçinin işğal altında olan torpaqların azad olunmasından sonra aparılacaq islahat barədə də keçid və yekun müddəaları qanunda öz əksini tapmışdır. Torpaq mülkiyyətçiləri və istifadəçiləri ilə dövlət arasında münasibətlər 1996-cı ilin dekabrında qəbul edilən “Torpaq vergisi haqqında” qanunla həll edilir. Qanunda torpaq vergisinin dərəcələri, vergi üzrə güzəştlərin edilməsi, torpaq vergisinin müəyyənləşdirilməsi qaydaları açıqlanır. 1999-cu ilin martında torpaq işlərinin nizama salınmasının hüquqi əsaslarını təmin edən “Dövlət Torpaq Kadastrı, Torpaqların Monitorinqi və Yerquruluşu haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunu qəbul edildi. Qanun sahə üzrə ümumi müddəaları, dövlət torpaq kadastrı, torpaqların monitorinqi və yerquruluşu işlərinin aparılması qaydalarını, onların maliyyələşdirilməsi və dövlət nəzarəti məsələlərini əhatə edir. Nəhayət, 1999-cu ilin avqustunda respublikanın ümumi torpaq fondu üzrə bütün torpaq münasibətlərinin tənzimlənməsinin hüquqi həllini təmin edən “ana qanun” - Torpaq Məcəlləsi qəbul edildi. Yuxarıda sadalanan qanunların qəbulu ilə yanaşı, 1996-cı ildən başlayaraq həmin qanunların icrasını və islahatların həyata keçirilməsini təmin edən bir çox normativ-hüquqi aktlar da qəbul edilmişdir. İlk baxışdan belə görünür ki, aqrar islahatları həyata keçirmək üçün lazımi qanunvericilik bazası yaranmışdır. Lakin aparılan araşdırmalar göstərir ki, islahatların gedişində vəziyyət heç də qənaətbəxş deyildir, ciddi səhvlərə, nöqsanlara, hətta qanun pozuntularına yol verilir. Bu cür halların yol verilməsinin bir səbəbi islahatların həyata keçirilməsini təmin etməli olan icra hakimiyyəti orqanlarıdırsa, digər səbəbi isə qanunvericiliklə bağlıdır. Göstərilən qanunların qəbul edilməsi zamanına nəzər salsaq, aqrar islahatların həyata keçirilməsini təmin edən əsas qanunların və digər normativ-hüquqi aktların müxtəlif illərdə, həm də böyük aravermələrlə qəbul edildiyinin şahidi olarıq. Ən yolverilməzi isə bütün torpaq məsələləri üzrə münasibətlərin tənzimlənməsinin hüquqi əsasını təmin edən əsas “ana qanun”un - Torpaq Məcəlləsinin ən axırda qəbul edilməsidir. Qeyd edilməlidir ki, əslində Torpaq Məcəlləsi ilk növbədə qəbul edilməli və onun müddəalarına uyğun olaraq da aidiyyəti qanunlar və digər normativ-hüquqi sənədlər paketi eyni vaxtda qəbul edilməli idi. Belə olmadığı üçün qəbul edilmiş qanunvericilik aktlarının əksəriyyəti Torpaq Məcəlləsinə uyğun gəlmir, hətta bir çoxu bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir. Bunu nəzərə alaraq respublika prezidenti “Torpaq Məcəlləsinin tətbiq edilməsi barədə” 4 avqust 1999-cu il tarixli Fərmanı ilə Nazirlər Kabinetinə “Qüvvədə olan qanunvericilik aktlarının Torpaq Məcəlləsinə uyğunlaşdırılması barədə” müvafiq tapşırıq vermişdir. Ancaq bir şeyi yaddan çıxarmaq olmaz ki, indiyə kimi aparılan islahatlar qüvvədə olan qanunvericilik aktlarına əsasən həyata keçirilib və onların Torpaq Məcəlləsinə uyğunlaşdırması əlavə problemlərin yaranmasına səbəb ola bilər. Ümumiyyətlə, torpaq islahatı üzrə qanunvericilik təminatını araşdırdıqda mövcud çatışmazlıqları 2 istiqamətə ayırmaq olar: birincisi - qanunvericilikdə olan boşluq, ikincisi - qüvvədə olan qanunvericilikdəki nöqsanlar. Qanunvericikdəki əsas boşluqlardan biri dövlət və bələdiyyə mülkiyyətinə aid olan torpaqlarla bağlıdır. Belə ki, xüsusi mülkiyyətə verilən torpaqların taleyi “Torpaq islahatı haqqında” qanunla tənzimləndiyi, ümumi torpaq fondunun 78-80%-ni təşkil edən dövlət və bələdiyyə mülkiyyətinə ayrılan torpaqların istifadəsi barədə qanun olmadığından həmin torpaqlar üzrə bir çox məsələlərin həlli qeyri-müəyyən olaraq qalır. Bu torpaqlar qanunsuz olaraq dağıdılır, təyinatı dəyişdirilir, yararsız hala salınır, özbaşına zəbt edilir və s. “Torpaqların istifadəsinə və onun mühafizəsinə dövlət nəzarəti haqqında” heç bir normativ-hüquqi akt olmadığından bu cür qanunsuz halların qarşısını almaq da mümkün olmur. Apardığımız hesablamalara görə, respublika ərazisində təxminən 30 min hektardan artıq torpaq sahəsi özbaşına zəbt edilmişdir. “Torpaq islahatı haqqında” qanunun 12-ci maddəsində həmin torpaqların qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada geri qaytarılması göstərilsə də indiyədək belə bir qayda müəyyən edilmədiyindən özbaşına zəbt edilmiş torpaqları geri qaytarmaq mümkün olmur, yaxud hərə istədiyi qaydanı tətbiq edir ki, bu da nəticədə qanun pozuntusuna səbəb olur. İndiyədək “İpoteka haqqında” qanun da qəbul edilmədiyindən torpaqların girov qoyulması, müxtəlif obyektlər altındakı torpaqların vəziyyəti və bu kimi digər məsələlərin həllində problemlər meydana çıxır. Torpaq islahatı ilə bağlı qanunvericilikdə olan boşluqla yanaşı, qüvvədəki qanunvericilik aktlarında da xeyli nöqsan var. Məsələn, “Torpaq islahatı haqqında” qanunun 12-ci maddəsində deyilir ki, özbaşına zəbt etdikləri torpaqları geri qaytarmayan şəxslər torpaq payı almaq hüququ olanların siyahısına daxil edilmir. Bu fikir yerlərdə torpaqların özbaşına zəbt edilməsinin qarşısını almaq əvəzinə, əksinə ona şərait yaradır. Belə ki, ailə tərkibi və orta torpaq payı məhdud olan bəzi yerlərdə vətəndaş onun ailəsinə düşəcək torpaq payından xeyli artıq torpaq sahəsi zəbt edir və torpaq payı almaq hüququ olanların siyahısına düşməkdən imtina edir, zəbt etdiyi torpağı isə geri qaytarmır. Həmin qanunun 20-ci maddəsi ilə torpaq islahatının aparılması dövlət, rayon və yerli aqrar islahatı komissiyalarına həvalə edilmişdir. Əslində həmin komissiyalar islahatın gedişinə rəhbərlik etməli, icraçı orqanlar arasında iş birliyini təmin etməli, ümumilikdə islahatların aparılmasına nəzarət etməlidir. İslahatları isə aidiyyatı olan nazirlik və komitələr həyata keçirməlidir. Qanunda islahatları aparan orqanların səlahiyyətləri müəyyən edilmədiyindən, rayon və yerli aqrar islahatı komissiyaları ilə islahatın icraçı orqanları arasında birgə iş fəaliyyəti düzgün qurulmur, onlar çox vaxt bir-birlərinin səlahiyyətlərinə, hüquq və vəzifələrinə qarışır, buraxılan səhvə görə biri digərini günahlandırır, əsl günahkarı isə müəyyən etmək mümkün olmur. Qanunvericilikdə olan digər nöqsan torpaq vergisi ilə bağlıdır. “Kəndli (fermer) təsərrüfatı haqqında” qanunun 22-ci maddəsinə uyğun olaraq, ilk dəfə təşkil olunan kəndli təsərrüfatları torpağın verildiyi gündən başlayaraq 3 il müddətinə torpaq vergisindən azad edildikləri halda, “Torpaq vergisi haqqında” qanunda bütün güzəştlər (o cümlədən fermerlər üçün nəzərdə tutulan) aradan götürülmüşdür. Qüvvədə olan bu iki qanunun birinə istinadən fermerlər torpaq vergisi ödəməkdən imtina edirlər, digərinə görə isə vergi orqanları onlardan vergi ödəmələrini tələb edir. Bu cür ziddiyyət dövlət tərəfindən heç bir köməklik və qayğı görməyən fermer təsərrüfatlarının inkişafına mənfi təsir göstərir. Torpaq vergisi torpağın normativ qiyməti əsasında hesablanmış vergi dərəcələri ilə müəyyən edilir. İndiyədək torpaqların normativ qiymətləri respublika Nazirlər Kabinetinin 17 oktyabr 1996-cı il tarixli 145 saylı və 23 iyul 1998-ci il tarixli 158 saylı qərarları ilə Dövlət Torpaq Komitəsi tərəfindən hesablanmışdır. İkinci qərarın verilməsi səbəbi əvvəlkində yol verilən səhvlərin aradan qaldırılması zərurətindən irəli gəlsə də, onda da xeyli nöqsanlar var. Belə ki, yeni hesablanmış normativ qiymətlər də torpağın real dəyərini, onun verimlilik qabiliyyətini düzgün əks etdirmir. Nəticədə bir kadastr rayonunda torpağın normativ qiyməti xeyli yüksək, digərində aşağı olmuşdur. Nazirlər Kabinetinin son qərarına uyğun olaraq əkin, dinc və çoxillik əkmələr altındakı torpaqların normativ qiymətləri diferensial gəlirə görə, biçənəklər, kəndətrafı örüşlər, yay və qış otlaqları torpaqlarının normativ qiymətləri isə onların məhsuldarlığına görə müəyyən edilmişdir. Beşinci qrupa aid olan şərti yararsız torpaqların normativ qiymətlərinin nəyin (hansı göstəricinin) əsasında hesablandığı məlum deyil. Bu torpaqlarda bitki bitmədiyi üçün nə diferensial gəlirdən, nə də məhsuldarlıqdan danışmaq olmaz. Çoxillik əkmələr üçün yararsız hesab olunan dördüncü keyfiyyət qrupuna aid olan torpaqların da diferensial gəlirə görə qiymətləndirilməsi qeyri mümkündür. Halbuki həmin qrup torpaqların hər hektarı üçün Arazboyu kadastr rayonunda 10,4 milyon manat, Dağlıq-Qarabağda 7,3 milyon manat, Lənkəran-Astarada 7,1 milyon manat, Abşeron-Qobustanda 6,5 milyon manat və s. normativ qiymət müəyyən edilmişdir. Təbii ki, bu cür düzgün olmayan normativ qiymətlər əsasında hesablanmış torpaq vergisi dərəcələri də düzgün olmayacaqdır. Göstərdiyimiz misal da fikrimizi təsdiqləyir. Bütün kadastr rayonları üzrə çoxillik əkmələr üzrə vergi dərəcələri əkin torpaqlarının diferensial gəlirinə görə hesablanmışdır, bu isə elmi-metodik baxımdan yanaşanda da səhvdir. Bunun nəticəsidir ki, Arazboyu kadastr rayonunda əkin torpaqları üçün verginin məbləği hektara 21 min manat, çoxillik əkmələr altında həmin qrup torpaqların hektarına 165 min manat vergi hesablanmışdır. Belə hal gələcəkdə kənd təsərrüfatının gəlirli sahəsi sayılan çoxillik əkmələrin məhvinə səbəb ola bilər. Yeri gəlmişkən qeyd etməyi vacib bilirik ki, qüvvədə olan torpaq vergisi dərəcələri yeni normativ qiymətlərə görə deyil, köhnə (əvvəlki) normativ qiymətlər əsasında hesablanmışdır. Aqrar islahatların həyata keçirilməsini təmin edən digər qanunlar və normativ-hüquqi aktların (əsasnamə və qaydalar) əksəriyyətində də xeyli nöqsan və çatışmazlıqlar mövcuddur. Bütün bunlar bütövlükdə aqrar islahatların gedişinə mənfi təsir göstərir. Deyilənləri nəzərə alaraq aqrar islahatların tam qanunvericilik təminatını yaratmaq, mövcud qanunvericilik aktlarında yol verilən nöqsan və çatışmazlıqları aradan qaldırmaq məqsədi ilə aşağıdakı məsələlərin həll edilməsini vacib bilirik:
|
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft