|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 01 - İqtisadi islahatlar (ii) |
|
SAHİBKARLIQ QARŞISINDA YENİ
MANEƏ SABİT BAĞIROV Mənbə: "Məşvərət", N3-4, 1997 Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 16.06.97 tarixli "Azərbaycan Respublikası ərazisinə gətirilən MDB üzvü olan dövlətlərin hududlarından kənarda istehsal ediilmiş əlavə dəyər vergisindən azad olunan malların siyahısı haqqında" 61 K-li və "Azərbaycan Respublikasında ixrac-idxal əmeliyyatları üzrə gömrük rüsumlarının dərəcələri haqqında" 62 №-li qərarları istehsal sahəsində, sahibkarlığın inkişafı qarşısında ciddi maneələr törətməkdədir . Bu maneələr, fikrimizcə, aşağıdakılardan ibarətdir. Birincisi. İstehsal məqsədi ilə alınan avadanlığa, xammala, materiallara və komplektləşdiricilərə 5 %, əksər hallarda isə 15 % gömrük rüsumu və bunlara əlavə olaraq üstəlik 20%-lik əlavə dəyər vergisi (ƏDV) tətbiq olunur. İstehsal olunmamış məhsullar üçün qabaqcadan bu dərəcələrdə rüsum və vergi yükü Azərbaycanda təzəlikcə yaranan özəl sənaye sahibkarlığını ciddi sınaqlarla qarşılaşdırmağa başlamışdır. Əksər hallarda satış məqsədi ilə xaricdən gətirilmiş mallara tətbiq olunan ƏDV mal satıldıqca qısa vaxtda kompensasiya edilə bilər. Ancaq istehsal üçün nəzərdə tutulmuş avadanlıq, xammal və materiallara tətbiq olunan ƏDV-ni isə belə qısa vaxtda kompensasiya etmək mümgün deyil, çünki, ən azı, istehsal sikli qədər zaman fərqi var. Və bu fərq malın növündən asılı olaraq bir neçə ay da ola bilər. Bu cür rüsum və ƏDV ədəməyə məruz qalan sahibkar məcbur olacaq ki, istehsal etdiyi məhsulun satış qiymətini xeyli yüksəltsin. Bu isə həmin məhsulun xaricdən gətirilən mallarla rəqabət aparmaq imkanını xeyli azaldacaq. Unutmayaq ki, xaricdən gətirilən malların istehsal imkanları bizimkindən qat-qat artıq, texnologiyalar, avadanlıq və idarəçilik sistemləri isə bizimkilərə nisbətən xeyli qabaqcıldır. Bir çox hallarda isə xarici fabriklərin istehsal gücünün bizimkilərə nisbətən xeyli yüksək olması orada istehsal edilən malların maya dəyərinin daha ucuz başa gəlməsinə imkan yaradır, çünki həmin fabriklər istehsal üçün xammalı və bir çox digər komponentləri böyük miqdarda və təbii ki, daha ucuz ala bilirlər. Son illərdə özəl sahibkarlıqda yeni-yeni formalaşan istehsal xaric şəraitində, habelə ticarətlə müqayisədə istehsal qurumlarının yaradılmasında daha çox ilkin kapital tələb olunduğunu nəzərə alsaq (demək olar ki, kredit ehtiyatları olmadığı şəraitdə) göstərilən ƏDV Azərbaycanda istehsal biznesi ilə məşğul olmaq istəyənlərin vəziyyətini daha da ağırlaşdıracaqdır. Biz isə istər yerli, istərsə də xarici dükanlarda özümüzün rəqabətədavamlı mallarımızın olmasını istəyirik, işsizlik probleminin köklü həll olunmasını arzulayırıq. Yüksək səviyyədə gömrük rüsumları və ƏDV digər tərəfdən də iş adamlarımızın banklardan (o sıradan xarici banklardan) kredit almaq şanslarını azaddır, çünki sərmayə yatırımları layihələri bahalaşır və bu bahalaşma daha böyük miqdarda girov tələb edir. Digər tərəfdən, bahalaşmanın izahı da çətinləşir. Qərarların ölkədə sənaye sahəsində yeni başlayan özəlləşdirmənin sürətinə və səmərəliliyinə də mənfi təsiri ola bilər. Axı, deyək ki, müəssisəni özəlləşdirib dirçəltmək məqsədini güdən hər kəs götür-qoy edəcək ki, yeni avadanlıq və xammal üçün onun nə qədər xərci ola bilər. Qərarların bir özəlliyi də ondan ibarətdir ki, cəmisi iki dərəcədə gömrük rüsumu təyin edilib - 5 % və 15 %. İdxal olunan malların, avadanlığın bu cür çox bəsit fərqləndirilməsi sahə və struktur siyasətinin səviyyəsinin göstəricisidir. Keçid dövrünü və sənayedə struktur dəyişiklikləri yaşayan Azərbaycan iqtisadiyyatı daha düşünülmüş gömrük siyasəti tələb edir. Yeri gəlmişkən, onu da qeyd edək ki, 20%-lik ƏDV idxal olunan malın qiyməti (xarici satıcının qiyməti) üstəgəl nəqliyyat, sığorta və gömrük rusumunun cəmindən hesablanır. Bu da bugünkü gömrük sistemimizin verginin üstünə vergi qoymaq kimi heç bir məntiqə sığmayan qaydasıdır. Və bu praktika artıq neçə ildir ki, davam edir. İkincisi. Sonradan istehsalda istifadə etmək üçün respublikaya xammal və material kimi gətirilən bəzi mallar 62 №-li qərarın 4 №-li əlavəsində nəzərdə tutulmayıb. Artıq belə misallar göstərmək olar ki, 4 №-li əlavədə nəzərdə tutulmayan, yerli istehsal məqsədi ilə gətirilən xammaldan 15%, lakin həmin xammaldan istifadə olunmaqla hazırlanmış idxal məhsulundan isə 5% gömrük vergisi tutulur. Beləliklə, yerli mallar əvvəlcədən rəqabətə dözümsüz olur. Belə şəraitdə yerli istehsalçı üçün malı istehsal etmək yox, gətirib satmaq daha əlverişlidir. Üçüncüsü. Qərarda yerli sahibkarlarla müqayisədə xarici investorlara müvafiq qanunun ruhuna və müddəalarına uyğun güzəştlər nəzərdə tutulur. Bu gün-Azərbaycanda xarici investisiyaların əleyhinə olan adam çətin ki, tapılsın. Hər kəs Azərbaycan iqqisadiyyatının inkişafı üçün xarici sərmayə axınının nə dərəcədə önəmli olmasını yaxşı anlayır. Lakin, görünür, ölkəmizin bazar iqtisadiyyatı məsələlərində təcrübəsizliyindənmi, ya başqa səbəbdənmi xarici investorlara güzəştlər sisteminin təməli prinsipcə düzgün qoyulmayıb. Bizim qanunvericilikdə başqa ölkələrdən fərqli olaraq, güzəştlər digər ölkələrdəki biznes şəraitinə nisbətən yox, daxili investorlara nisbətən qurulmuşdur. Sanki daxildə çox böyük sərmayə imkanlarına malik olan iş adamlarımız var və onlarla rəqabətdə xarici sərmayə üçün daha əlverişli rejim təşkil etmək lazımdmr. Əvvəla, ölkəmizdəki daxili sərmayə imkanları xarici sərmayədən qat-qat aşağıdır - yoxsa nə dərdimiz olardı kk? Və kim istəməzdi ki, öz iş adamlarımız sərmayələrini Azərbaycanda yatırsınlar? Əgər biz Azərbaycana sərmayə axınını gücləndirmək istəyiriksə ilk növbədə bütün növlərdən olan sərmayə biznes yatırımları risklərini azaltmalıyıq və xarici ölkələrdəki rejimlərinə nisbətən daha əlverişli şərait yaratmalıyıq. Sonuncunun isə bir neçə əsas göstəricisi var və bunlardan birincisi mənfəət dərəcəsidir. Fikrimizcə, yerli investorla xarici investor arasında güzəştlər baxımından qüvvədə qalan (bir sıra güzəştlər mənfəətdən vergilər haqqında ötən ilin sonunda qəbul olunan qanunla ləğv edilib) fərqlərin tamamilə aradan qaldırılması vaxtı yetişmişdir. Yoxsa iqtisadi şəraitin yerli və xarici investorlar üçün fərqli olması ona gətirib çıxaracaq ki, xarici biznes yerli biznesi Azərbaycan bazarından bütün sahələrdə sıxışdırıb atacaq. Əgər vəziyyət dəyişməzsə bu yaxın gələcəyin bazar iqtisadiyyatı qanunlarına əsasən böyük ehtimalla gözlənilən acı mənzərəsidir. Digər tərəfdən, xarici və yerli iş adamlarına birincilərin xeyrinə olan münasibət məcbur edəcək ki, Azərbaycanlı iş adamları Azərbaycanda başqa ölkənin şirkətin (o cümlədən offşor zonalarda qeydiyyatdan keçmiş şirkətin) adı altında fəaliyyət göstərsin. İnkişaf etmiş ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycanda da bu və ya digər formada yerli kiçik və orta biznesin inkişafı üçün hökumət tərəfindən himayədarlıq siyasəti yürüdülməsi yerli istehsal sahələrinin inkişafına, fikrimizcə, çox mühüm təsir göstərə bilər. Bizim biznesmenlərin belə dəstəyə böyük ehtiyacı var. Qərarlar sənaye istehsalı sahəsində yalnız özəl müəssisələri yox, eyni zamanda dövlət sənaye müəssisələrini də ağır vəziyyətdə qoyur. Bundan başqa, nəzərə alsaq ki, qərarların icrası nəticəsində həm sənaye həm də istehlak mallarının qiymətləri nə az nə çox - 40 %-ədək qalxmalıdır, onda əhalinin sosial vəziyyətinin gərginləşə biləcəyini də güman etmək olar. Qeyd edilən problemlər yəqin ki, qərəzdən əmələ gəlməyib. Əminik ki, bu qərarlar ölkəmizin iqtisadiyyatının inkişafını düşünərək ən xoş niyyətlərlə hazırlanıb. Misal üçün, onlarda kənd təsərrüfatına verilən önəm təqdirəlayiqdir. Lakin istehsal sahəsində sahibkarlığın inkişafına mane ola bilən cəhətlər hansısa səbəblərdən nəzərdən qaçırılmışdır. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft