|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 01 - İqtisadi islahatlar (ii) |
|
XÜSUSİ MÜLKİYYƏT: TORPAQ İSLAHATI TARİXİNDƏN Beynəlxalq Özəl Sahibkarlıq Mərkəzi Mənbə: "Məşvərət", N18, 1999 Torpaq islahatı layihələrində əsas problem əvvəllər mülkiyyət huququ mövcud olmayan ölkələrdə onun yaradılmasının zəruriliyidir. İkinci dünya müharibəsi zamanından fərdi xüsusi mülkiyyətin kök atmasının zəruriliyini dərk edən ABŞ hökuməti dünyanın müxtəlif ölkələrində torpaq islahatının aparılmasına yardım etməyə çalışmışdır. ABŞ-ın təkidiylə Yaponiyada, sonra isə Cənubi Koreya və Tayvanda da torpaq islahatı uğurla həyata keçirilmişdir. Lakin bu islahatla bağlı Filippində, Vyetnamda, İranda və Salvadorda aparılan sonrakı ekperimentlər daha az uğurlu olmuşlar, hətta bəzən ziyan gətirib. Torpaq islahatının əsasında torpağın bir şəxsdən alınıb digərlərinə verilməsi prinsipi durur. Deməli, bir qayda olaraq torpaq islahatı artıq mülkiyyət hüquqları mövcud olan (lakin bunlardan daha çox hakim elita və cəmiyyətin imtiyazlı təbəqələri sui-istifadə edirlər) ölkələrdə aparılır. Fəqət əvvəllər mülkiyyət huququ mövcud olmayan ölkələrdə onların yaradılmasının zəruriliyi kimi bu gün qarşıya çıxan əsas problem torpaq islahatı layihələrində nəzərə alınmır. Axır zamanlarda torpaq islahatlarının həyata keçirilməsi ilə bağlı çətinlik aşağıdakından ibarətdir. Əgər hökumət öz səlahiyyətindən istifadə edərək mülkiyyəti bir dəfə zəbt edərsə, yenidən sonra bu səlahiyyətdən sui-istifadə etməyə ona yəqin ki, heç nə mane ola bilməyəcəkdir. Deməli, mülkiyyətçilər öz mülkiyyətlərinin qorunub saxlanılmasından narahatlıq hissi keçirəcəklər və buna görə də uzunmüddətli investisiyalar qoymaqdan və uzunmüddətli planlar qurmaqdan çəkinəcəklər. Torpaq islahatı insan üçün qanuni olmayan şeyi hökumət üçün qanuni edir: o, mülkiyyətin zəbt edilməsini qanuniləşdirir. Nəticə – mülkiyyətə sahibliyin geniş yayılması müsbət alınır , lakin onun alınması yolları belə deyildirlər. Müsadirə edilmiş torpaqları almış kəndlilər də yəqin hesab etməyəcəklər ki, mülkiyyətləri üçün heç bir təhlükə yoxdur. Hələ 70-ci illərin əvvəllərində mollaların müsadirə edilmiş torpaqlarını almış İran kəndliləri antropoloq Qreys Qudellə bu barədə söhbət etmişlər. Onlar demişdilər: “Əgər şah bu torpağı mülkədarlardan alıb bizə verə bilmişsə gələn dəfə də onu bizdən almaq onun üçün çox asan olacaqdır”. Bir qədər vaxt keçdi və onların qorxduqları hadisə baş verdi - şah torpağın becərilməsini Amerika aqro-biznesinin nümayəndələrinin onun təbəələrinə nisbətən daha yaxşı bildiklərinə əmin olduğu üçün torpaq sahələrini çox qısa vaxt onlara sahiblik etmiş kəndlilərdən geri aldı. Bildiyimiz kimi, mollalar öz torpaqlarını geri aldılar və dəymiş ziyanı aradan qaldırdılar. 1972-ci ildə Filippin prezidenti Ferdinand Markos öz amerikan müşavirlərinin təkidli məsləhətlərinə əsasən yerli orta təbəqənin mülkiyyətinin müsadirəsinə başladı. Ölkənin ərazisində yaşamayan mülkədarların torpaq mülkiyyətini onların icarədarları arasında bölüşdürmək planlaşdırılmışdı. Fəqət bir çox hallarda aydın oldu ki, bu torpaq mülkiyyətlərinin çoxu 25 akrdan artıq olmayan sahələrdən ibarətdir və xırda sahibkarlar və ya müəllimlərin yığdıqları əmanətlər hesabına alınıb ki, pensiyaya çıxdıqdan sonra bu torpaqlarda sakin olsunlar. Və o vaxta qədər də öz torpaqlarını icarəyə verirdilər. Markosun Maniladakı sarayından müsadirə haqqındakı fərman çıxdıqdan sonra icarədarlar icarə etdikləri torpaqların tam sahiblərinə çevrildilər. Bir müddətdən sonra fərman ləğv edildi, lakin o, xeyli ziyan vurmuşdu. Həmin səhvi Salvador hökuməti də təkrar etdi. Orada da üzərində sahibi uzun muddət yaşamayan torpaq müsadirəyə məruz qalmalıydı. Ancaq bir çox hallarda aydın olurdu ki, həmin torpaqlarda yaşamayan sahiblər Mayamidəki millyonerlər deyil, orta təbəqənin San-Salvadorda işləyən nümayəndələridir. Onlardan bir çoxları tezliklə bildilər ki, qocalanda sakin olacaqları torpaq sahələri əvəzinə onlar üzərində Aqrar İslahatlar İnstitutunun ştampı olan lazımsız istiqrazların sahibidirlər. Bir qədər sonra ABŞ Dövlət Departamenti bu ədalətsizlik ilə “sağ ölüm briqadaları”nın yaranması arasında birbaşa əlaqənin mövcudluğu barədə bir nəticəyə gəlmişdi. Müsadirə nəticəsində mülklərini itirmiş sahibkarlar belə üsulla öz torpaqlarını geri qaytarmağa çalışırdılar. Ancaq yeni sahibkarlar da öz torpaqlarını 30 il ərzində satmaq hüququnda deyildilər. Bu tədbir onların torpağı müsadirə zamanındakı sahibinə satmaq imkanının qarşısını almaq üçün görülmüşdü. Fəqət bunun nəticəsi mülkiyyət hüquqlarının zəifləməsi oldu. Çünki öz mülkiyyətinin dəyərini anlamayan əsl mülkiyyətçi sayıla bilməz və yəqin ki, onu yaxşılaşdırmağa da səy göstərməyəcəkdir. Fərz edin ki, əgər heç kim 30 il ərzində öz evini satmaq hüququnda olmasaydı ABŞ-da evlər nə günə düşərdi. Bundan əlavə, yeni mülkiyyətçilərin öz torpaqlarını icarəyə vermək hüququ da yoxdur , əgər onlar belə hərəkət etsəydilər özləri də “yaşamayan mülkiyyətçi”yə çevrilirdilər. Və öz növbələrində də müsadirəyə məruz qalmalıydılar. Salvadordakı mülkiyyət hüquqlarını nəzərə almayan torpaq islahatlarının birinci mərhələsi bunun daha bir düyün nöqtəsini nümayiş etdirdi. Bu mərhələdə 1235 akrdan çox torpağı olan fermerlərin torpaqları müsadirə olunmuşdu. Torpaqda işləyənlərə deyilmişdi ki, onlar bu torpağın kollektiv mülkiyyətçiləridir, ancaq onlardan heç birinin öz payını satmaq hüququ yoxdur. Bundan əlavə, bütün kollektiv də öz torpağını bütövlükdə sata bilməzdi. Belə fərmanlar mülkiyyət hüquqlarını möhkəmlətmək əvəzinə onları tamamilə yumşaldır. Onlar həm də əməyə olan həvəsi söndürür, çünki başqalarına nisbətən daha fəal işləyən adam öz əməyi müqabilində tam faydalanmağı gözləməyəcəkdir. Belə şəraitdə istehsalatdan gələn bütün gəlirlər tam vahid kollektivin bütün üzvləri arasında bölünürdü, əgər hətta əlavə səylər onun ancaq bir üzvü tərəfindən göstərilmişdisə də. Beləliklə, kollektivlər əməyin nəticəsini ümumiləşdirir və məsrəfləri isə fərdiləşdirirdilər. İqtisadiyyatda bu problem “biletsiz sərnişin problemi” adlandırılmışdır və indiyə qədər onun həlli heç kimə müyəssər olmamışdır, çünki, onun həlli üçün insanın təbiətində köklü dəyişikliklər edilməsi və onun arıların və qarışqaların psixologiyası ilə əvəz olunması tələb olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, Salvadordakı torpaq islahatı 1934-cü ildə Meksikada Kardenas hökuməti tərəfindən tətbiq olunmuş kollektivçi sistemi təkrar etmişdir. O zaman Meksikanın kənd təsərrüfatının torpaq sahələrinin çox hissəsi exido sistemi “islah edilmişdi”. Bu sistemdə kəndlilər öz torpaq sahələrini satmaq hüququndan məhrum idilər. Bundan da əlavə, onlar yaşayış yerini dəyişdikdə exidodakı mülkiyyətlərindən məhrum olurdular. Qanun və təşəbbüslərin bu qatmaqarışıqlığı əsasında sombrerosu ilə gözlərini örtmüş halda divarın dibində sərələnmiş tənbəl meksikalı stereotipi yaranmışdı. Yeri gəlmişkən demək lazımdır ki, belə münasibət exidonun kollektivləşdirilmiş üzvünün nöqteyi-nəzərindən tamamilə haqlı idi. Meksikadakı bu problem hələ də həll olunmamış qalıb. 70-ci illərdə exido sisteminə yeni torpaqlar əlavə etdilər. Bu sistem Meksika iqtisadiyyatının öz əhalisini yedirtmək üçün kifayət qədər iş yerləri açmasına mane olan əsas səbəbdir. Bəs onda nəyə görə İkinci dünya müharibəsi qurtardıqdan sonra Uzaq Şərqdə torpaq islatı uğurla başa çatdı? 1945-ci ildə Yaponiya general Duqlas Mak-Arturun dekretinə müvafiq olaraq yeni konstitusiya qəbul etmək və seçkilərin keçirilməsi ilə yanaşı, torpaq islahatı aparmağa da məcbur idi. Yaponlar müharibədə sadəcə məğlub olmamışdılar; onlar öz məğlubiyyətlərinin bahası kimi “amerikan həyat üsulunu” da qəbul etməyə hazır idilər. Onlar başa düşürdülər ki, Mak-Artur hakimiyyəti özü üçün ələ keçirməmişdir. O, tiranlığı öz xeyrinə bərqərar etməmişdi, amma dövlətin bir daha təkrar olunmamalı işlərinə qarışırdı. Filippində Markos, Salvadorda Xose Napoleon Duarte və İran şahı öz ölkələrində hüququn aliliyi prinsipinin pozulması istiqamətində addımlar atdıqları zaman Mak-Artur Yaponiyada hüququn aliliyini bərqərar edirdi. Yaponlar onu tərəddüdsüz qəbul etdilər, çünki yeni sistemin gələcəkdə hakimiyyətdən nəzarətsiz istifadə edilməyə son qoyulması məqsədi ilə hazırlandığını anlayırdılar. Onun sayəsində gələcək daha da qorxusuz olmalıydı, insanlar isə ümidlərlə ruhlanıb öz işləri ilə məşğul olmalıydılar. Bu hadisə Yaponiyanın keçmiş müstəmləkəsi olan Cənubi Koreyada da baş verdi. Burada torpaqların təqribən 15%-i klassik “yaşamayan mülkiyyətçi”lərdən olan yaponlara məxsus idi. Yenə də amerikalılar gəldilər, sekiləri keçirməyə və yeni kostitusiyanı qəbul etməyə məcbur etdilər və yaponlara məxsus torpaqları koreyalılara qaytardılar. Öz növbəsində koreyalıların da amerikan qaliblərinin şəxsi və ya siyasi mənfəət axtarmaları haqda fikirləşməyə əsasları yox idi. Gələcəkdə xarici müdaxilənin təkrarlanmayacağına isə inam bəsləmələrinə əsas var idi. Beləliklə, görünürdü ki, torpaq islahatı zamanı verilmiş və ya bərqərar olunmuş mülkiyyətin qorunması üçün zəmanət var – bu da sonrakı illərdə təsdiq olundu. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft