|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 01 - İqtisadi islahatlar (ii) |
|
ÖZƏLLƏŞDİRMƏ: NƏTİCƏLƏRƏ MÜQAYİSƏLİ BAXIŞ AZƏR HÜSEYHOV Mənbə: "Məşvərət", N19-21, 1999 Keçmiş “SSRİ” və Şərqi Avropa ölkələrinin əksəriyyətində sona yetən bir prosesin - özəlləşdirmənin Azərbaycan reallıqları ilə gecikən birinci mərhələsindən ikinciyə keçid fasiləsi hələ də davam edir. Hətta mətbuata yol tapan ll dövlət özəlləşdirmə proqramının müəyyən müzakirə və mübahisələrinin istisi də “sükut buzlarını” əridə bilmədi. Lakin “əbədi özəlləşdirmə sükutu” təhlükəsi yoxdur və ən müxtəlif amillərin təsiri altında təxirə salınan belə fasiləsiz, təxirəsalınmız proses gec-tez davam etməlidir. Hələliksə, məcburi fasilədən səmərəli istifadə etmək olardı. Sonu görünməyən yolun ll mərhələsinə səhvsiz başlamaq, məsafəni “rahat” başa vurmaq üçün keçilən yolu - l mərhələni ətraflı araşdırmaq mümkün idi. Fasilədən “darıxan” DƏK l mərhələnin ətraflı hesabatını təqdim edə bilərdi. Təəssüf ki, bu məsələlər yada düşmədi. Təkcə DƏK-dən asılı olmayan və təkcə DƏK-ə aid olmayan başqa bir iş də - l mərhələnin nəticələrinin təhlili də ümumi sözçülük axarının əsaslı-əsassız tənqid və təqdirlərində itib-batdı. Hər halda, belə mübahisələrin hay-küyündə özəlləşdirmənin əsaslı məsələləri - səmərəli təsərrüfat sistemi yaradılması və istifadə olunmayan, pis istifadə olunan resursların effektiv istismara cəlb edilməsi kimi sualları öz cavabını tapmadı. qeyd edilən “nailiyyətlərsə” - indiyədək kiçik müəssisələrin 80 %-nin, orta və böyük müəssisələrin 20 %-nin özəlləşdirilməsi, özəlləşdirmədən dövlət büdcəsinə 72 milyon dollar vəsait daxil olması kimi faktlardasa əsaslı sualların cavabını axtarmağına dəyməz və bu göstəricilər potensial ehtiyatların səmərəli istifadəsindən xəbər vermir. Hətta özəlləşdirilən kiçik müəssisələrdə 120 min vətəndaşın çalışması, yaxud özəlləşdirilən səhmdar cəmiyyətlərin hələlik satılmayan səhmlərindən 500 milyard manatlıq potensial büdcə gəlirlərinin gözlənilməsi səmərəliliyə deyil, “səmərəlilik ilğımlarına” yarayan nümunələrdir. Əlbəttə, 4 il ərzində - 1992-96-cı illərdə öz-özünə, xaotik inkişaf edən bazarın ilk “cücərtiləri” - xırda ticarət, xidmət qeyri-rəsmi məşğulluğa 450 min nəfəri və ya əmək ehtiyatlarının 10 %-dən çoxunu cəlb etməsəydi, üçillik dövlət proqramının sonunda əmək ehtiyatlarının cəmi 3 %-nin məşğulluq imkanı tapmasını bəlkə də, uğur saymaq olardı. Özəlləşdirmə prosesindən kənarda təşəkkül tapan “sivil” bazar strukturlarından təkcə kiçik müəssisələr üzrə məşğul olanların sayının 1993-96-cı illər ərzində 80 min nəfərə çatması ilə müqayisədə özəlləşdirmənin belə “uğurları” tamamilə uğursuz görünür. Məşhur sxemin (55-30-15) potensial gəlirlərinin “kinetik” gəlirlərə çevrilmə ehtimalı - satılmayan səhmlərin 500 milyard manat gəlir gətirməsi ehtimalı isə nəinki hökumətin opponentlərinə, hətta öz bir sıra hökumət nümayəndələrinə də inandırıcı görünmür. Lakin belə göstəricilər, bu müqayisə və mülahizələr özəlləşdirmənin uğuru və ya uğursuzluğu barədə tam təsəvvür yaratmır. Başqa postsosialist ölkələrlə müxtəlif göstəricilər üzrə müqayisə ciddi narahatlıq doğuran sonuclardan xəbər verir. Əlbəttə, özəlləşdirmə islahatlarının gec başlanmasını qeyri-sabit siyasi mühitlə, çətin geopolitik vəziyyətlə izah etmək olar. Lakin uyğun müddətlər ərzində uyğun gəlməyən göstəricilər əldə olunmasına əsaslı səbəblərlə bəraət qazandırmaq qeyri-mümkündür. Bu baxımdan ÜDM-un tərkibində özəl bölmənin artımı üzrə bəzi Şərqi Avropa ölkələriylə müqayisədə geriliyin də yalnız əsassız səbəbləri var. Çexiya özəlləşdirməyə 1991-ci ildən başlamışdı. Xüsusi sektorun ÜDM-da payı 1992-ci ildə 28 %, 1993-cü ildə 45 %, 1994-cü ildə 62 %-ə çatdı. Polşa özəlləşdirməsinin “həyata vəsiqə alması” 1990-cı ilə təsadüf etdi. Həmin il özəl bölmənin ÜDM-da xüsusi çəkisi 30 %-ə bərabər oldu. 1991-ci ildə bu göstərici 42 %-ə, 1993-cü ildə 60 %-ə qədər artdı. Özəlləşdirməni Polşa ilə eyni vaxtda başlayan Macarıstanın göstəriciləri də geri qalmadı. 1990-93-cü illər ərzində xüsusi sektorun ÜDM-da payı 65 %-ə qədər yüksəldi. Həmin illərdə bu ölkələr məşğul əhalinin də mühüm hissəsini özəl bölməyə cəlb etdilər. Məşğul əhalinin 55-65 %-i xüsusi sektorda cəmləndi. Azərbaycanda isə belə sürətli artım mümkün olmadı. 1996-cı ildə ÜDM-un 25 %-i özəl bölmənin payına düşürdü. 1997-ci ildə bu göstərici 46 %-ə, 1998-ci ildə 52 %-ə qədər yüksəldi. Özəl bölmədə işləyənlər ən optimist qiymətləndirmələrə görə, məşğul əhalinin 30 %-dən yuxarısı deyil. Üstəlik, bu nəticələr təkcə və ya əsasən üçillik özəlləşdirmənin “uğurları” sayıla bilməz. Dövlət mülkiyyətinin transformasiyasından kənarda 1991-ci ildən bəri az-çox inkişaf edən özəl bölmə təşəkkül tapırdı. 1995-1997-ci illər ərzində hər il orta hesabla 7-8 min yeni kiçik müəssisə, firma, şirkət və s. təsis olunurdu. Özəlləşdirmənin startı verilərkən xüsusi sektorun ÜDM-dakı payı faktiki olaraq 10 %-dən yuxarı idi. ÜDM-da xüsusi sektorun payının inkişaf templərilə bağlı göstəricilər hamıya məlum bir həqiqəti - yuridik dövlətin hesab olunan, faktik sahibsiz qalmış, talanmış, mənəvi-fiziki aşınmış mülkiyyətin yararsız istifadəsini qismən aşkara çıxarır. Xilası özəlləşdirmə ilə bağlı olan sosialist sənayelərinin postsosialist dövrünün müqayisəsi isə yarımçıq aşkarlamaları tamamlayır. Aydın olur ki, müvəffəqiyyətli islahatlar və bu islahatların aparıcı istiqaməti olan özəlləşdirmə vasitəsilə “keçid azamlaranını” minimallaşdıra bilən ölkələr “sənaye azalmalarını” da minimal həddə saxlaya biliblər. 1990-93-cü illərdə Çexiya, Polşa, Macarıstanda ÜDM cəmisi 19-20 % azaldı. Çexiyada sənayenin aşağı düşmə tempi 1991-ci ildə 24,4 %-ə, 1992-ci ildə 7,9 %-ə, 1993-cü ildə 7,4 %-ə bərabər oldu. 1994-cü ildə isə 2,1 % artım əldə olundu. Bu rəqəm - bu artım 1995-ci ildə 9,2 %-ə, 1996-cı ildə 6,8 %-ə çatdı. Polşa sənayesi uyğun olaraq 1990-91-ci illərdə 24,2 % və 11,9 % azaldı. 1992-ci ildə 3,9 %, 1993-cü ildə 7,3 %, 1994-cü ildə 11,9 % artım baş verdi. Macarıstan sənayesinin 1990-92-ci illərdəki 4,5-19,1 % azalmasını 1993-95-ci illərin 2,4-9,5 % artımı əvəz etdi. Uğursuz islahatlar, uğursuz özəlləşdirmə Azərbaycanı bu cür göstəricilərdən uzaqlaşdırdı. 1990-95-ci illərdə ÜDM-un azalması bütün postsosialist məkanın ən yüksək hədlərdən biri oldu. Ölkə istehsal potensialının 2/3-ni itirdi. ÜDM 72 %-dək aşağı düşdü. “Sənaye böhranı” isə daha dərin oldu. 1997-ci ilədək sənayenin azalması davam etdi. Sənaye istehsalı 70 %-ə qədər aşağı düşdü və sonradan başlayan cüzi artım (0,3 %) yanacaq-enerji kompleksinə vurulan “xarici təkanın” nəticəsi oldu. Polşa, Macarıstan, Çexiyada 1994-97-ci illərdə yüngül, yeyinti, qara metallurgiya, maşınqayırma sahələrinin bəzi hallarda 15-20 %-ə çatan artım templəri kimi nümunələr Azərbaycan sənayesinin timsalında görünmədi. Yanacaq-enerji, neft-kimya sahələrindən başqa bütün sənaye sahələri bu gün də “qara günlərini” yaşayır və bu gün də 20-30 %, bəzən 40-50 % aşağı düşmə meylləri müşahidə olunur. Müqayisələrdə aşkara çıxan belə fərqli göstəricilər o qədər də gözlənilməz bir hadisə deyil. Azərbaycanın səhvlərlə başlayan və gecikən özəlləşdirilməsi başqa bir mühüm məsələnin - “qənaət xeyirxahlığının” həllinə də imkan verməmişdi. Gəlirlər daha çox yığıma deyil, istehlaka yönəldi, investisiya fəallığı müşahidə olunmadı. Doğrudur, son illər məcmu investisiyaların həcmi ÜDM-un 30 %-dən yuxarı qalxdı və ilk baxışda Polşa, Macarıstan, Çexiyanın uyğun göstəricisinin 20-22 % ətrafında dəyişməsilə müqayisədə belə bir yüksəliş mühüm nailiyyət sayıla bilərdi. Lakin məcmu investisiyaların 68-70 %-ni təşkil edən xarici vəsaitləri nəzərə almadıqda, hətta 1997-98-ci illərdə məcmu daxili investisiyalar ÜDM-un 10 %-dən çoxunu təşkil etmir. Bu halda isə daxili investisiyaların həcminin ÜDM-un 16-19 %-nə bərabər olduğu Şərqi Avropa ölkələrilə müqayisələrdə ciddi gerilik yaranır. Tez-tez hallandırılan xarici investisiyaların mütləq həcminin müqayisəsi də Azərbaycanın “qələbəsindən” xəbər vermir. Ölkəyə gələn və 60-70 % “neft investisiya”larından ibarət olan xarici vəsaitlərin neçə illik axını hələlik 3 milyard dollar zirvəsini fəth etməyib. Xəzərsiz və neftsiz Macarıstan 1990-95-ci illərdə bu nailiyyətdən çox irəli gedib. 11 milyard dollardan yuxarı vəsaiti ölkə iqtisadiyyatına cəlb edə bilib. Çexiya da bu illər ərzində 6 milyard 700 milyon dollar xarici vəsait “qoparmağı” bacarıb. Şərqi Avropanın bu ölkələrində nisbi yüksək həcmə malik olan xarici və daxili investisiyalar özəlləşdirmə ilə şərtlənib və Polşa, Macarıstan, Çexiyada 1993-95-ci illər üçün məcmu investisiyaların 40-50 %-nin maşın və avadanlıqlardan ibarət olması da bu cəhəti təsdiq edir. Yəni bu ölkələrdə mülkiyyətin vaxtında sahibkarını tapması texniki-texnoloji yeniləşməyə imkan yaradıb. Azərbaycanda isə son illər məcmu investisiyaların 60-70 % tikinti quraşdırma işlərinə yönəlib və mövcud müəssisələrin “çürüməsi” fonunda xırda-para yenilərinin yaradılması prosesi gedir. Bakı küçələrində bəzən rast gəlinən ziddiyyətli mənzərə - miskin görkəmdə olan böyük dövlət ticarət obyektinin bir addımlığında yeni, yaraşıqlı supermarketin tikilməsi Azərbaycan özəlləşdirməsinin “səmərəliliyindən” xəbər verən nümunələrdir. Belə nümunələr dairəsində isə əsas məsələ - iqtisadi tərəqqi baş vermir. Təkcə sənayenin özü və yaxud kənd təsərrüfatı, başqa sahələr böhran keçirmir. Sənayenin iş qüvvəsi potensialı - 250-300 min nəfər nisbətən yüksək effektiv əməyə qabil olan heyət böhran girdabına düşür və bu heyətin böyük əksəriyyəti məcburən çox aşağı məhsuldarlığın mövcud olduğu sahələrə - primitiv ticarət, xidmət sferalarına dağılırlar. Bir sözlə, Azərbaycanın sənaye ölkəsindən postsənaye cəmiyyətinə çevrilməsi əvəzinə “feodal” bazara qayıtmasında özəlləşdirmənin də mühüm “töhfəsi” olub. Həticədə Şərqi Avropa ölkələrinin 1990-cı il istehsal səviyyəsini bərpa etməsi kimi meyllər Azərbaycanda müşahidə olunmayıb. Çexiya, Macarıstan 1997-ci ilin əvvəlinə 1989-cu ilin 85-90 %-i səviyyəsində ÜDM istehsalına nail ola bildilər. Polşada isə tam irəliləyiş baş verdi və bu ölkə 1989-cu il istehsal səviyyəsindən yuxarı qalxan ilk postsosialist dövləti oldu. 1997-ci ildə ÜDM 1989-cu ilin 110 %-i həddinə çatdı. Azərbaycan isə hələ də “mühüm” bir nöqtəni - 1990-cı ilin 30 %-i həddini keçə bilmir. Belə iqtisadi göstəricilərin fonunda uğurlu özəlləşdirmə nəticələri hesab olunan başqa meyarlar kimi özəlləşdirmədən daxil olan vəsaitlərin həcmi də əhəmiyyət kəsb etmir. Azərbaycanın ilkin özəlləşdirmə mərhələsindən dövlət büdcəsinə Polşadan 10 milyon dollar çox əsait daxil olmasına sadəlövhcəsinə sevinmək mümkündür. Lakin özəlləşdirmədən heç nə qazanmayan, əksinə 280 milyard marka itirən və eyni zamanda üç il ərzində ölkə iqtisadiyyatına 500 milyard marka investisiya cəlb edən keçmiş ADR təcrübəsi belə uğurların üstündən qara xətt çəkir. Əlbəttə, səmərəli-potensial imkanlardan sürətli istifadəyə yönələn özəlləşdirmə həyata keçirilsəydi, yəqin ki, büdcəyə çox az vəsait daxil olardı. Ancaq ÜDM-un fəlakətli azalması da baş verməzdi və sonradan daha böyük artım templəri ilə irəliləmək mümkün idi. Hər halda, müasir dünyada iqtisadi dinamika daha da sürətlənib və nəinki 5-10 %, hətta 11-15 %-ə bərabər olan templərlə də inkişaf təəccüblü deyil. Bu təəccüblü olmayan iqtisadi tərəqqidə - islahatların və özəlləşdirmənin radikal Şərqi Avropa yolunda özəlləşdirmədən 70-80 milyon dollar “qazancı” itirmək olardı. Lakin bu itkinin əvəzində ÜDM-un 1990-cı il səviyyəsinin heç olmasa 50-60 %-ni əldə etmək mümkün idi. Yəni ölkə ildə indikindən 4 milyard dollar çox məhsul istehsal edə bilərdi. İşsizliyin dəqiq bilinməyən, ancaq güman edilən həddindən - 25-30 %-dən 10-15 %-ə qədər irəliləmək olardı. Lakin bir tərəfdən korrupsiya, talançılıq meylləri, başqa tərəfdən “sosialistcəsinə” başa düşülən və mahiyyətcə ədalətsiz olan ədalətli özəlləşdirmə tələbləri, əmlakın qiymətilə bağlı sadəlövh “ekspert” rəyləri və s. ölkə özəlləşdirmə prosesini Şərqi Avropa yolundan sapdırdı. Azərbaycan özəlləşdirmə mühitinə məcburən çek və onun əcaib sxemi ilə daxil oldu. 10 %-i silinən və artıq qalan hissənin 80 %-ə yaxını da müxtəlif əllərdə cəmləşən çeklər öz yararsızlığını indiyədək cəmi 55 min səhmdarın meydana çıxması ilə sübut etdi. Lakin bu sübut çeklərin hələ də özəlləşdirmə maneəsi kimi qarşı kəsməsini aradan qaldırmır. Bir sözlə, postsosialist özəlləşməsində əsas məsələnin mülkiyyətin sürətli transformasiyası olması dərk olunmadı və bu da ölkəyə çox baha başa gəldi. Təəssüf ki, bu aşkar həqiqət bu günün özündə də tam qəbul olunmur və l mərhələnin səhvlərinin ll mərhələdə də davam etməsi ehtimalı böyükdür. Mənbələr: 1. Obzor gkonomiçeskoqo polojeniə Evropı. 1998 N1. Evropa i Rossiə. Opıt gkonomiçeskix preobrozovaniy. Pod red. V. M. Kudrova i V. N. Şenaeva. Moskva. «Nauka» 1996. 2. World Economic Outbook. International Monctary Fund, Washington, may 1997 3. Economic Survey of Europe 1998 N2. United Nations, New York 1988 4. İqtisadi məsələlər üzrə dövlət müşaviri V. Axundovun mətbuat konfransı. “Xalq” qəzeti, 16 yanvar 1999-cu il. 5. Nazirlər Kabinetinin geniş iclasında DƏK sədri N. Nəsiblinin çıxışı. “Xalq” qəzeti, 12 noyabr 1998-ci il. 6. Ölkənin sosial-iqtisadi vəziyyəti haqqında Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları. Bakı, 1998, 1999. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft