|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 10 - Kütləvi İnformasiya Vasitələri (kiv) |
|
İNFORMASİYA AZADLIĞININ HÜQUQİ TƏMİNATI ARİF ƏLİYEV Mənbə: "Məşvərət", N8-9, 1997 Son zamanlar yenə də KİV haqqında qanuna düzəlişlər edilməsinə dair fikirlər səslənməyə başlamışdır. Bu halda çox vaxt dövlət sirrinin yayılması və ya ölkənin beynəlxalq nüfuzuna ziyan vurulması, vətəndaşların namus və ləyaqətinin tapdanmasının qarşısının alınması, əhalinin ədəb qaydalarının qayğısına qalınması zərurətinə istinad edirlər. Belə problemlərlə qarşılaşanlar sırasında bizim birinçi olmadığımıza görə bu problemləri artıq həll etmiş ölkələrin təcrübəsi daha faydalı və qiymətlidir. Odur ki, bülletenin redaksiyası azad dünya ölkələrində informasiya azadlığının hüqut təminatı haqqında yazılar nəşr etməyə başlayır. 1. DÖVLƏT SİRRİ VƏ İNFORMASİYAYA DAXİL OLMA HÜQUQU Baxılan problemə prinsipial yanaşma Qərb demokratiyası ölkələrində belədir: "Bütün sənədlər qanun onları açıq-aşkar istisnalar sırasına aid etmədikdə ictimai səviyyə daşıyır". Hətta məsələ "məxfi" kimi dəyərləndirilən informasiyaya aid olduqda belə hökumət orqanları cəmiyyətin bu informasiyanı almaqda maraqları ilə məxfiliyin saxlanılması zərurəti arasındakı nisbəti götür-qoy etməlidir. Məsələn, Avstriyada bu prinsip informasiya azadlığı haqqında federal və torpaq qanunvericiliyi aktlarının əsasını qoymuşdur. İsveç hökumət orqanları informasiyanın alınması üçün verilən istənilən sorğuya gün ərzində baxmalı və yaxud onun baxılmasını ləngidən səbəbləri göstərməlidir. Hollandiya qanunvericiliyinə görə, hökumət orqanları sorğunu yalnız informasiyanın yayılması nəticəsində Tacın tamlığı, dövlət təhlükəsizliyi və ya xüsusi şəxslərin maraqlarının müdafiə olunmasının real təhlükəyə məruz qaldığı halda təmin etməyə bilər. ABŞ, Fransa və Almaniyada informasiyaya daxilolmanın konstitusiya hüqutu dedikdə öz rəyini bildirmək va nəşr etmək azadlıqlarını təmin edən normativ aktların müddəaları başa düşülür. ABŞ-da hər bir vətəndaşın belə hüququ var. 1978-ci ildən etibarən Fransada qanun həmçinin hər bir şəxsə bütün (cüzi məhdudiyyətlərlə) sənədlərə daxilolma hüququ verir. Buna baxmayaraq, bütün ölkələrdə hökumət orqanlarının milli təhlükəsizlik və ya müdafiə qabiliyyətinə toxunan informasiyanın verilməsindən imtina etmək hüququ var. Ayrı-ayrı ölkələrdə beynəlxalq münasibətlərə ciddi ziyan vura biləcək informasiyanın da yayılması qadağandır. Lakin belə hallarda qanunvericilik, bir qayda olaraq, tələb edir ki, istənilən rədd çavabının səbəbləri yazılı şəkildə verilsin və apellyasiya hüququ haqqında ərizəçinin məlumatı olsun. Norveç və İsveçdə jurnalistin rədd cavabını yazılı şəkildə tələb etməsi çox vaxt həlledici olur və dövlət məmuru tələb olunan sənədləri təqdim etməyə məcbur olur. Başqa halda ərizəçi ondan şikayət edə bilər. Bir çox ölkələrdə informasiya verilməsindən imtina edilməsi bununla əlaqədar şikayətlərə baxmaq məqsədi ilə yaradılmış xüsusi orqan (və ya həmin idarənin ali orqanı) tərəfindən həyata keçirilən inzibati nəzarətin mövzusuna çevrilir. Bu orqanların qərarından məhkəməyə pşkayət etmək olar. İsveçdə parlament tərəfindən təyin edilmiş ombudsmen materialların aşkar olunmasına nəzarət edir və meydana çıxan mübahisələri həll edir. ABŞ-da informasiya verməkdən imtina edən müəssisənin başçısından şikayət verilə bilər. "Dövlət öz sirrini qorumalıdır, lakin bu sirri ondan qoparmış mətbuat orqanı da belə müdafiəyə layiqdir" - demokratik ölkələrin mətbuat orqanları haqqında qanunvericiliyin əsasını təşkil edən və təcrübədə çox nadir hallarda pozulan başqa bir prinsip bu cürdür. Avstriya, İsveç və ABŞ dövlət sirri təşkil edən məlumatların nəşri zamanı mətbuat orqanlarını ən güclü şəkildə dəstəkləyir. Məsələn, İsveçdə hökumət informasiyasının sızması mənbəyinin aşkarlanması milli təhlükəsizlik problemləri ilə bağlı olmadıqda jurnalistlər bu mənbənin açılmasına məcbur edilə bilməzlər. ABŞ-da mətbuat nümayəndələrini əslində istənilən məxfi informasiyanın nəşrinə görə məhkəmə ilə təqib etmək olmaz; məhkəmə ilə cəza verilməsinə səbəb olan yeganə nəşr kateqoriyası kəşfiyyat xidmətləri casuslarınıi adlarının açıqlanması ilə bağlı yazılardır ki, bu da belə informasiyanın yayılmasının həmin xidmətlərin fəaliyyətinə zərər vurduğu halda doğrudur. Bəzi ölkələrdə (Avstraliya, Almaniya, Norveç) ifşanın ictimai marağa xidmət etməsi faktı qeyri-qanuni yolla əldə edilmiş informasiyanın nəşrinin müdafiəsini təmin edir. Lakin hətta məxfi informasiyanın nəşrinə görə mətbuat orqanlarının ümumiyyətlə cəzalandırıla bilmədiyi ölkələrdə məlumatın sızmasına məsuliyyət daşıyan dövlət məmuru məxfiliyin pozulmasında günahlandırıla bilər, cinayət və ya mülki məsuliyyətə cəlb edilə, işdən azad edilə bilər. Yalnız bəzi ölkələrdə hökumətə məxsus informasiyanın məxfiliyinin saxlanılmamasına görə məsuliyyət müəyyən edən qanunvericilik mövcud deyil. "Con Feyerfaks və Oğullarına qarşı Avstraliya İttifaqı Ltd." adlı hay-küylü işdə Avstraliya Ali Məhkəməsi kitabdan olan parçaları iki qəzetin nəşr etməsinə daimi məhkəmə qadağasının qoyulması haqqında hökumətin tələbini təmin etməkdən imtina etdi. Bu kitabda dövlət xadimlərinin birindən alınmış bir sıra sənədlər ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılırdı. İctimaiyyətin maraqlarını nəzərə alaraq məhkəmə nəşrə qadağa qoyulmasını vacib bilmədi. Avstraliya hökumətinin digər hökumətlərin gözündə nüfuzdan düşməsi faktı məhkəmənin qadağa qoymasına kifayət etmədi. "Əgər dövlət məmuru qanunla onun üzərinə qoyulmuş məxfiliyin saxlanılması öhdəliyini pozaraq hər hansı informasiyanı yayırsa yalnız onun özü buna görə məsuliyyət daşıyaraq Jurnalistlər və KİV-in digər işçiləri bu cür informasiyanı maneəsiz nəşr edə bilər və bunun üçün məsuliyyət daşımır" (Avstriyanın "KİV azadlığı haqqınaa" qanunundan – Auskunftspflichtgesetze) Məqalə hazırlanarkən ARTIKLE 19 beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatının və Aşkarlığın Müdafiəsi Fondunun tədqiqatlarından istifadə olunmuşdur. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft