|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 10 - Kütləvi İnformasiya Vasitələri (kiv) |
|
İNFORMASİYA AZADLIĞININ HÜQUQİ TƏMİNATI ARİF ƏLİYEV Mənbə: "Məşvərət", N12, 1997 Bülletenimizin ötən saylarında azad dünya ölkələrində informasiya azadlığının hüquqi təminatı haqqında iki yaz ınəşr edilmişdi. Birinci mövzu dövlət sirri və informasiyaya daxil olma hüququ, ikincisi isə parlament yığıncaqlarına daxil olma və parlamen tsənədlərinin nəşri haqqınd idi. Buburaxılışımız da həmin silsilədən son yazını dərc edirik. 3.MƏHKƏMƏ DİNLƏMƏLƏRİNƏ DAXİLOLMA VƏ MƏHKƏMƏ MATERİALLARININ NƏŞRİ 1977-ci ildə “Sandi tayms” qəzeti insan hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsində İngiltərənin Ali Məhkəməsinə qarşı iş qaldırdı. Cəbəb bu oldu - talidomidin tətbiqindən zərər çəkmiş uşaqların valideynləri məhkəməyə müraciət edərək bu preparatı istehsal edən şirkəti cinayətkarcasına səhlənkarlıqda suçladılar. Britaniya məhkəmələri “Sandi tayms”ı əczaçılıq şirkətinin iradlara sürəkli məhkəmə araşdırmaları ərzində baxmasını tənqid etməkdən çəkindirdi ki, belə yazı, haqqında andlılar məhkəməsinin hökm çıxaracağı işin taleyini qabaqcadan müəyyənləşdirə bilər. İnsan hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi Britaniya məhkəmələrinin xəbərdarlığını söz azadlığına qəsd saydı və onun zəruri sosial ehtiyaca əsaslanmadığını göstərdi. Açıq məhkəmə dinləmələri ənənəsi hər yerdə mövcuddur, ancaq Qərb ölkələrinin çoxunda bu ənənə həm də konstitusiya ilə qorunur. Bununla yanaşı, həm qanunvericilikdə, həm də təcrübədə istisnalar var. Bir çox ölkələrdə tərəflərin hüquqlarının (məsələn, şahidlərin özəl həyatına müdaxilənin yolverilməzliyi hüququnun) qorunması, həddi-büluğa çatmayanların mənafelərinin, yaxud milli təhlükəsizlik mənafelərinin qorunması üçün zəruri olduqda məhkəmə proseslərini, yaxud onların bir bölümünü mətbuat və televiziyanın iştirakı olmadan - bağlı qapılar arxasında aparmaq qəbul edilib. Bəzi ölkələrdə zorakılıq haqqında işlərin aparılmasının belə xüsusi qaydası var ki, zorakılıq qurbanı xahiş edəndə jurnalistlər məhkəmə iclasına buraxılmır. Fransada belə hallarda qurbanın adını çəkmək, ya da onu tanıdacaq əlamətləri göstərmək yasaqlanıb. Böyük Britaniyada ağıldankəm xəstələr haqqında, ailə haqqında, məxfi məlumat, yaxud milli təhlükəsizlik haqqında işlərə qapalı iclaslarda baxılır. Ancaq bu zaman demokratik dövlətlərin əksəriyyətinin məhkəmələri KİV-ni məxfi xidməti məlumatı çap etmək üstündə cəzalandırmır. Lakin heç də hamısında belə deyil. Məsələn, Norveçdə 1992-ci ilin oktyabrında Baş prokuror polis qaynaqlarından, yaxud gizli məhkəmə dinləmələrindən qanunsuz yolla əldə edilmiş məxfi məlumatı aşkarlamaq üstündə böyük cərimə (yüz minlərcə ABŞ dolları həcmində) qoymaq niyyətini bəyan etmişdi. Avstraliya, Fransa və Böyük Britaniyada mətbuat ictimaiyyətin məhkəməyə etimadını sarsıtmağa cəhd göstərən məlumatı dərc etdikdə cəzalandırıla bilər. Belə materiallara, hökm çıxarılarkən andlılar məhkəməsinin müşavirəsinin məzmunu və hakimlərin üzgörənliyi haqqında əsassız təsdiqləmələr aiddir. 1992-ci ilin noyabrında Britaniya qəzetlərindən biri və onun redaktoru fırıldaqçılıq işi üzrə mürəkkəb məhkəmə araşdırmasına aid təhqiqatın nəşri üstündə 90.000 ABŞ dolları məbləğində cərimə olunmuşdu. Bu təhqiqatlardan bəzi hüquqşünaslar özlərinin bu tezisinin təsdiqi üçün istifadə etmişdilər ki, tərkibinə qeyri-peşəkarların daxil olduğu andlı məhkəmələri fırıldaqçılıq işi üzrə qərarlar çıxarmağa qabil deyil. Hətta bu cür yetərincə mürəkkəb şəraitdə də jurnalistin məlumat əldə etmək hüququnun genişləndirilməsinə doğru iş gedir. Elə bu yaxınlarda Böyük Britaniyada mətbuat KİV nümayəndələrinin iclas zalına buraxılmaması haqqında məhkəmə qərarı ilə, eləcə də nəşrin yasaqlanması haqqında qərarla razılaşmamaq hüququ qazanıb. Avstriyada cinayət təhqiqatları və cinayət işləri üzrə məhkəmə iclasları haqqında məlumat uzun müddət məxfi sayılıb. Ancaq 1981-ci ildən bu ölkədə məxfi məlumatın mətbuatda verilməsi hüquq pozuntusu sayılmır. Bu qanunvericilik qaydası jurnalistlərin əl-qolunu açdı və bunun nəticəsində bir çox mütəxəssislərin, eləcə də mətbuat nümayəndələrinin özlərinin fikrinə görə, KİV tez-tez hadisələrin sadəcə işıqlandırılması və təhlili çərçivəsindən çıxaraq qəzet səhifələrində öz “məhkəmə”lərini qurmağa başladı. Bu zaman qanun ictimai mənafelərin tələb etdiyi hallar istisna edilməklə, cinayət törətməkdə şübhəli sayılan şəxslərin adlarını mətbuatda açıqlamağı qadağan etdi. Fransada 1993-cü ildə qəbul edilmiş bu qanun da maraqlıdır ki, məhkəmələr çap edilmiş məxfi məlumat “təqsirsizlik prezumpsiyası” prinsipini pozduqda hər dəfə təkzib verilməsini mətbuatdan tələb edə bilər. Bu cür hüquqi məhdudiyyətlərin olmadığı ölkələrdə (məsələn, İsveçrədə) jurnalist etikası kodeksinə, şübhəli sayılan şəxsin adını dərc etməyi yasaqlayan ayrıca bəndlər salınıb. Bu kodekslərin qanun qüvvəsi olmasa da, bir qayda olaraq, onların tələbin kütləvi məlumat vasitələri qanundan da ciddi əməl edirlər. Sözsüz ki, jurnalistlərin məhkəmə iclaslarına və məhkəmə məlumatına buraxılması ilə bağlı qanunvericilik normalarını müəyyənləşdirərkən ehtiyatlı olmaq gərəkdir. Ancaq bununla yanaşı, demək olar ki, hər yerdə KİV nümayəndələri, ictimaiyyəti məlumatlandırmaq kimi xüsusi missiyaları nəzərə alınaraq, məhkəmə iclaslarına bu və ya başqa mülahizələrə görə buraxılmayacaq şəxslər siyahısında sonuncu yerdə dururlar. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft