|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 10 - Kütləvi İnformasiya Vasitələri (kiv) |
|
BÖYÜK BRİTANİYA RADİO-TELEVİZİYON YAYIMLARI VƏ BRİTANİYA QANUNVERİCİLİYİ NİYAZİ MEHDİ Mənbə: "Məşvərət", N17, 1999 Böyük Britaniyada Bi-Bi-Si (Britaniya Yayım Şirkəti) lap öncədən ictimai qurum olmaqla (özəl olmamaqla) yanaşı, həm də dövlət siyasətinin təsiri altında qalan və yayımda inhisara çevrilmiş şirkət idi. Mühafizəkarlar Britaniya yayımında bu şəkildə güc qazanmış dövlət amilini zəiflətmək üçün addımlar atmağa başladılar. 1951-ci ildə onlar hakimiyyətə gələndə bazar iqtisadiyyatının prinsiplərindən yarış və azad seçənək prinsiplərini yayım dünyasına da yeritməyə başladılar. Bunun üçün aşağıdakı addımları atdılar: 1954-cü ildə parlamentin mühafizəkar çoxluğu Yayım Aktını qəbul etdirdi. Bu akt kommersiya televizyonuna (Ay-Ti-Vi-yə) icazə lisenziyası vermək situasiyasını yaratdı. Eyni zamanda icazə verildi ki, o, reklamla özünü maliyyələşdirsin. Bu, yeni yayım siyasəti idi. Ancaq mühafizəkarlar, sözsüz, elə bir üstünlükdə deyildilər ki, siyasətdə və toplumda opponentləri ilə tam hesablaşmasınlar. Mühafizəkarların yayımı bazar iqtisadiyyatının «oyun qaydalarına salmaq istəyi müxalifətin çox güclü müqaviməti ilə rastlaşdı. Bunun sonucunda onlar öz yenilikçi siyasətlərində düzəlişlər yapmaq zorunda qaldılar. Ona görə də qərara alındı ki, hər halda kommersiya televizyonu dövlət orqanı olan Bağımsız (müstəqil) Televizyon Yönətiminin (İdarəsinin) nəzarətinə buraxılsın. Onu da deyək ki, bu idarə ingilis abbreviaturunda (sözlərin birinci hərflərində) Ay-Ti-Ey adlandı. Beləliklə, kommersiya yayımında (Ay-Ti-Vi-də), məsələn, Birləşmiş Ştatlarda ola bilməyən bir pilləkan yarandı: kommersiya televizyonu Ay-Ti-Ey-ə tabe oldu, Ay-Ti-Ey-in özü isə parlamentin nəzarətinə verildi və beləliklə, özəl, kommersiya teleyayımı, bir az dolayı da olsa, dövlət nəzarətinə düşdü. Sözsüz, Britaniya özəlliyini bilməyən kəs kommersiya tipli yayımda yönətimçilik (idarəçilik) yapan və parlamentə tabe olan Bağımsız Televizyon Yönətimi qurumunun adındakı «bağımsız» ( «müstəqil») sözündə nəsə qondarmaçılıq və kinayə görə bilər. Ancaq Britaniya toplumunda dövlətlə, hakimiyyətlə bağlandığı üçün müstəqilliyi mütləq olmayan qurumların hər halda davranış üçün müstəqillik zonası az deyil. Bunu Ay-Ti-Ey-in sonrakı işləri yaxşı göstərdi. Britaniyada Dövlət Yayım Şirkətinin - Bi-Bi-Si-nin gücü, imkanları fonunda xeyli zəif olan özəl, kommersiya televizyonunun durumu ilk çağlarda çox çətin idi. Bi-Bi-Si ilə rəqabətdən salamat çıxmaq böyük problemlərin öhdəsindən gəlməyi gərəkli edirdi. Bax, belə bir vəziyyətdə Ay-Ti-Ey, kommersiya televizyonunun çətinliklərini gözə alaraq onun özünü dolandırmaq üçün əl atdığı bir çox şeylərə xeyli vaxt göz yummağa başladı. Bunun sonucunda kommersiya televizyonu xəbərdarlıq hədələrini eşitmədən yayımdanqıraq iqtisadi sahələrdə çalışmalar yapmağa başladı. Beləcə onun gəliri yalnız yayımdan yox, həm də bəzi adi biznes sahələrindən (turizmdən, nəşrdən və s.-dən) oldu. Britaniyada kommersiya radio və televizyonunun şəraitini yaxşılaşdırmaq məsələsində ən böyük hadisə yayımla bağlı 1990-cı il qanun aktı oldu. Əgər 90-cı il qanun aktı layihəsinin tərəfdarları ilə ona qarşı çıxanların diskussiyasından mövqelərin düsturunu çıxarmaq istəsək, söyləmək olar ki, mühafizəkarlar üçün, əslində, televizyona «teleproqramlar sənayesi» kimi yanaşmaq xas idi. Belə yanaşanda televizyon tamaşaçıları da yalnız istehlakçı, tükətimçi kimi görünür. 90-cı il qanun aktının layihəsinə qarşı çıxanların bu baxımdan, televizyona və onun tamaşaçılarına baxışları ayrı cür idi. Onlar hesab edirdi ki, televizyon həm də ictimai tribunadır, teletamaşaçılara gələndə isə onlar həm də vətəndaşdırlar. Göründüyü kimi, mühafizəkarlara müxalif olanlar televizyona sosial sorumluluq, məsuliyyət nəzəriyyəsindən baxırdı. Bu, sosializmə meyilli leyboristlər üçün səciyyəvi bir yanaşma idi. 90-cı il qanun aktının layihəsinə qarşı çıxanların tənqidində tutarqalar sırasında kommersiyaya az uymuş Britaniya televizyon keçmişinin yetənəklərini sadalamaq, öymək də vardı. Diskussiyalarda onlar opponentlərinə andırırdılar ki, 1976-1985-ci illərdə Britaniya televizyonu Montradakı telefestivallarda 20 «Oskar» alıb, halbuki ABŞ televizyonu həmin dönəmdə yalnız üç «Oskar»a yiyə ola bilib (Fransanın isə bu vaxtlar heç bir «Oskar»ı da olmayıb). Televizyon işlərinin ən yaxşısı üçün ayrılmış 60 ödüldən (mükafatdan) 80-ci illərin axırınacan Britaniya televizyonu 17-sini almışdı. Amerikalılara bu mükafatlardan 6-sı, fransızlara isə yalnız 4-ü düşmüşdü. Müxalifət göstərirdi ki, bütün bu uğurlara səbəb əski Britaniya televizyonunda ciddiliklə əyləncə arasında saxlanıl-mış «qızıl tarazlıq» idi. Kommersiya televizyonu isə həmişə istədi-istəmədi bu tarazlığı pozmağa məhkumdur. Britaniya yayımı üzrə neçə illərdən bəri aparılan sorğular da 90-cı il qanun aktının layihəsinə qarşı çıxanların baxışlarının gerçək dayaqlara söykəndiyini göstərir. Sorğular aydın edirdi ki, televizyon, doğrudan da britaniyalıların çoxu üçün, sadəcə, əyləncə vasitəsi deyil. Bəlli olurdu ki, onlar televizyonu özləri üçün dünya haqqında soraqlar almağın başlıca qaynağı sayırlar. Bununla bağlı bir örnək. 1991-ci il sorğusuna görə, britaniyalıların 82 faizi məhz televizyonu, 18 faizi isə qəzetləri özləri üçün başlıca informasiya mənbəyi hesab edirdi. Sorğular onu da göstərirdi ki, Britaniya tamaşaçıları ciddi öyrətimə, təhsil proqramlarına çox maraq göstərir. Onlar sağlamlıq, elm, texnika, heyvanlar aləmi haqqında yaxşı verilişlərə tamaşa etmək istədiklərini bildirirlər. Diskussiyaların gedişi axırda ona gətirdi ki, müxalifətin tənqidi öz nəticəsini verdi: hakimiyyət həm qanun layihəsində, həm də qanun aktına sonrakı düzəlişlərdə yayımın keyfiyyətinə, kommersiya televizyonunda məzmun məsələsinə ayrıca göz qoymaq üçün qurumlar yaratmağın hüquqi təməlini qoydu. Ay-Ti-Si-yə (Bağımsız Televizyon Komissiyasına) tapşırıldı ki, kommersiya teleyayımında proqramların keyfiyyətinə və məzmununa nəzarət üçün qaydalar dəsti, paketi hazırlasın. Biz artıq sovet təcrübəsindən bilirik ki, «yaxşı zövqün gərəkləri», «üstün keyfiyyətin tələbləri» söz azadlığını senzura çərçivələrinə salmaq üçün asan imkanlar açır. Britaniya yayım tarixində bu imkanlardan istifadə olunması haqqında faktlar heç də çox az olmayıb. 1990-cı il qanun aktı yayım məkanını tənzimsizləşdirmə ideyasına uyğun olaraq bu məsələdə də bəlli dəyişmələr yaratdı. Ceofrey Robertson və Əndriyu Nikol araşdırmalarında göstərirlər ki, 1990-cı il aktında, artıq «yaxşı zövq» baxımından proqramların məzmununa normativlər, intizam ölçüləri vasitəsi ilə göz qoyulması yaxşı keyfiyyət məsələsinə toxunmurdu. Həmin dəyərlə yalnız camatı sarsıdacaq, topluma vəlvələ salacaq olayları qabaqlamaq məqsədi qarşıya qoyulurdu. Qanuna söykənərək Bağımsız Televizyon Komissiyası, məsələn, paternalist, yəni ata qəyyumluğu mövqeyini tuturaq bildirirdi ki, televizyon sosial normalara uyğun davranmaq zorunda olmalıdır. 90-cı il qanun aktında, deyildiyi kimi, icazə lisenzlərinin verilməsi qaydaları, bu lisenzlə yayıma təsir göstərmək kimi Britaniya ənənələrini saxlamışdı. Qanunun bir çox bölümləri lisenzlərə həsr olunmuşdu. Ceofrey Robertson və Əndriyu Nikol araşdırmalarında bu qanunla bağlı icazə lisenziya məsələsinə toxunanda boyunlarına alırlar ki, hər şey qalsın bir qırağa, «lisenz» təkcə anlayışına, mənasına və tanımına (tərifinə) görə insanın özünübildirmə özgürlüyünü (azadlığını) cızığa salmaq deməkdir. Ancaq Avropa Konvensiyasının 10-cu maddə insanın bu haqqı bütün aydınlığı, gücü ilə bildirilsə də konvensiyada o da yazılmışdı ki, bu haqq dövlətin yayım, televizyon, kino əyləncələrini lisenzləşdirmək sistemini yaratmasının qarşısını almır. Daha sonra Ceofrey Robertson və Əndriyu Nikol Britaniya yayımında lisenz məsələsi ilə düşüncələrini belə konkretləşdirirlər: Avropa Konvensiyası lisenz faktını öz «olarları», «icazəliləri» siyahısına salsa da bu anlayışdan senzura məqamlarını götürməyi irəli sürür. Konvensiyadan bilinir ki, burada lisenz faktına heç də gözqoyucu qurumların ayrıca senzura qərarları çıxarmaq hüququ kimi baxılmır. Yeri gəlmişkən bir açıqlama verək. Avropa Məhkəməsi haqqoruyuculuğu ilə bağlı apardığı araşdırmalarda, çıxardı- ğı qərarlarda həm də Avropa Konvensiyasına söykənir. Ona görə də Avropa Məhkəməsinin qərarları konvensiyanın bildirdiklərini yeni imkanlar, yeni olaylar işığında yozmaq, açıqlamaq vəzifəsini daşıyır. Nəticədə həmin qərarlar həm də konseptual məna daşıyaraq insan haqlarını düşünmək, yeritmək planında ana sənədlərə xidmət edir. Ceofrey Robertson və Əndriyu Nikol araşdırmalarında Avropa Məhkəməsinin indi haqqında danışacağımız bir qərarına söykənəndə məhz bu qərarın konseptual dəyərini nəzərə alırlar. Bu qərar isə lisenz məsələsində icazə, gözqoyma tərəflərini senzura etmək funksiyasından ayırmağın vacib olduğuna diqqətləri yönəltmişdi. Avropa Məhkəməsində belə bir fərqləndirməni aparmağa «Qroppero Radiosu İsveçə qarşı» məsələsi səbəb olmuşdu. Araşdırıcılar faktla bağlı yazırlar ki, İsveç hakimiyyəti İtaliya radiostansiyasının pop-musiqi proqramlarını ötürən İsveç şirkətinə həmin radiostansiyanı bir daha tranlyasiya etməyi yasaq etmişdi. Bu zaman hakimiyyətin tutarqası bu idi ki, şirkət translyasiya üçün uluslararası bağlaşmalarda bəyənilmiş ötürücülərdən istifadə etmir. Vəziyyət belə olanda İsveç radio şirkəti Avropa Məhkəməsinə şikayət verdi. Şikayətdə göstərildi ki, İsveç hakimiyyətinin ona qoyduğu yasaq Avropa Konvensiyasının 10-cu maddəsində bildirilmiş informasiyanı azad yaymaq haqqını pozur. Şikayət üzrə araşdırmalardan sonra Avropa Məhkəməsinin çıxardığı qərar belə oldu: Populyar musiqinin özü və populyar musiqi üzrə kommersiya işi «informasiya», «ideya» və informasiyanı, ideyanı yaymaq anlayışlarına uyğun gəlir. Ona görə də onlara qoyulan yasaq 10-cu maddəyə qarşı durur, onu pozur. Konvensiyada dövlətlərə yayımları lisenzləşdirmək icazəsi var, ancaq bu icazə çox dar çərçivəyə salınıb və o, 10-cu maddədəki təməl haqqı poza bilməz. Dövlətlərə yalnız ayrı-ayrı bölgələr içində qurumlara, onların istifadə etdikləri texnolojiyə göz qoymağa icazə verilir. Bununla yanaşı, demokratik toplumda konkret lisenz ölçülərinin, meyarlarının özünün hər dəfə nə qədər gərəkli olması, 10(2)-cu maddəyə zidd gəlib-gəlməməsi gözdən keçirilməli, sübutlanmalıdır. Ceofrey Robertson və Əndriyu Nikol araşdırmalarında boyuna alırlar ki, yayım üzrə 1990-cı il qanun aktına keçid qanunu kimi baxılmalıdır. Bu qanun aktı keçid olmanın mürəkkəbliyini daşıdığı üçün də 1990-cı il qəbul olunmamışdan öncə parlamentdə qızğın diskussiyaların, çoxlu düzəliş və dəqiqləşdirmələrin hədəfi olmuşdu. Axırda ortaya 291 səhifəlilik çox tutumlu, ağır bir qanun aktı çıxmışdı. Ancaq bütün mürəkkəbliyə və çətinliklərə baxmayaraq, hər halda, 90-cı il qanun aktı demokratiyanın qanunudur, avtoritarizmin, etatizmin yox. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft