|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 10 - Kütləvi İnformasiya Vasitələri (kiv) |
|
İTALİYADA YAYIM ÜZRƏ 1997-Cİ İL QANUNU NİYAZİ MEHDİ, DİLARƏ MEHDİ Mənbə: "Məşvərət", N19-21, 1999 Yayımın qanunla yönəldilməsi məsələsində Qərbin bir maraqlı «ixtira»sı var ki, özünü İtaliyada da göstərir. Böyük Britaniyada yayımın kriminal olmayan pozuntuları ilə nə «prokurorluğ»un, nə də başqa bu tipli orqanların işi var. Özəl televizyonun qanunla bağlı məsələlərinə Bağımsız Televizyon Komissiyası baxır. Bu komissiya özəl kanallara, proqramlara normativlər verir, pozuntuların monitorinqini (müşahidəsini, qeydiyyatını) aparır. Britaniyada özəl telekanallarla bağlı başqa işləri yuxarı instansiya kimi Yayım Standartları Komissiyası görür. O, 1988-ci ildə “gözqoyucu” (watchdog) qurum kimi yaranmışdı. Onun işi proqramlarda əxlaqilik, mənəvilik baxımından üzə çıxan aşağı keyfiyyətlərlə bağlı şikayətlərə baxmaq idi. Özəl televizyon kanalları ilə bağlı belə nəzarət pillələrinin yaranmasının mənası nə idi? Mənası o idi ki, bir tərəfdən bu qurumlar dövlətlə bağlı idi (axı onların üzvlərini, rəhbərlərini parlament qoyurdu), ikinci tərəfdənsə onlar dövlət buyuruqlarını televizyon kanallarına yeritmirdi və bu anlamda özünübildirmə azadlığına, fikir azadlığına dövlət tərəfindən əngəl olmaq funksiyasını yerinə yetirmirdi. Onlar vətəndaşların şikayətləri əsasında proqramlarla bağlı ölçülər götürürdü. Oxşar olaraq İtaliyada da Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarə yaradıldı. Həmin qurumun yaradılması bu ölkədə 1997-ci ildə yayım və telekommunikasiya üzrə çoxdan gözlənilən qanun çıxarılandan sonra mümkün oldu. Qanun bu qurumu tam müstəqil elan etdi və vurğuladı ki, öz mühakimələrində, dəyərləndirmələrində o, tam asılılıqsızdır. Ancaq, eyni zamanda, Britaniyada olduğu kimi İtaliada da dediyimiz qurumun üzvlərinin çoxunu parlament seçirdi. İdarənin quruluşu belə idi: ona qurumun prezidenti rəhbərlik edirdi. İdarədə şura, infrastruktur və şəbəkə komissiyası, xidmətlər və məhsullar üzrə komissiya vardı. Şura prezidenti və komissiyalara başçılıq edən səlahiyyətli nümayəndələri özünə qatırdı. Komissiyaları prezident və komissiya başçıları yaradırdı. Dövlət tərəfindən Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarəyə kadrlar belə qoyulurdu: 1997-ci il qanununa görə, deputatlar palatası idarəyə dörd səlahiyyətli şəxs seçirdi. Respublikanın prezidenti isə onları öz dekreti ilə təsdiq edirdi. Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarəyə prezidentin qoyulması məsələsini respublika prezidenti kommunikasiya naziri ilə razılaşdırmalı idi. Bundan başqa, Parlamentin bütün komisiyaları da həmin namizədə öz razılıqlarını verməli idilər. 1997-ci il qanununa görə, Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarə televizyon və radio yayımının tənzimlənməsi üzrə qanun buyuruqlarını yerinə yetirməli idi. Qanunu verdiyi qaydalar isə yayımı tənzimləmək üçün bir çox məsələləri əhatə edirdi. Deyilənləri konkret örnəkdə göstərək. Yayım üzrə 1997-ci il qanunu tələb edirdi ki, Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarə təbliğat, reklam və siyasi informasiya üzrə məsələləri sahmana salsın. Təbliğatla bağlı bu tələb, məsələn, o demək idi ki, idarə seçki təbliğatında bərabərlik prinsipinə göz qoymalıdır. Qanun icazə verirdi ki, ümumi siyasət üzrə parlament komissiyası idarədən bəzi qaydalara əməl etməyi tələb etsin. Məsələn, parlament komissiyası tələb etməliydi ki, Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarənin komissiyalarında vətəndaşların şikayətlərinə baxılanda radio-televizyon xidmətlərinin nümayəndələri də müzakirələrdə iştirak etsinlər və özlərini müdafiə etsinlər. Qanuna görə, idarə dinləyicilər və tamaşaçılar arasında reytinq araşdırmaları aparmalı idi. İtaliyada reklamı hansı kanallarasa yığmaq üçün saxta reytinq sorğularının keçirilməsi geniş yayılmışdı və bu fakt aydın olandan sonra reklam verənlər arasında böyük narazılıqlar törətmişdi. 1997-ci il qanunu Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarəyə reytinq sorğularını tapşırmaqla ortada obyektiv reytinq faktlarının olmasına və beləliklə, mümkün saxtakarlıqlar üçün əlverişsiz fon yaradılmasına çalışırdı. Yəni obyektivliyinə güvənc olan qurum reytinq göstəricilərini verəndən sonra başqa qurumların yalanları həməncə üzə çıxmalıydı. Qanun Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarə qarşısına bu məsələ ilə bağlı başqa tələblər də qoyurdu. Məsələn, göstəriş verirdi ki, televizyonun monitorinqini keçirsin, televizyon üzrə araşdırmaların, sorğuların düzgün metodologiyadan istifadə edib saxtakarlığa yol verməməsinə göz qoysun. İdarəyə hətta ixtiyar verilirdi ki, saxta reytinq, monitorinq nəticələrinə görə qanunda verilmiş cəzaları həyata keçirsin. Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarənin başqa bir vəzifəsi də ayrı-ayrı kommunikasiya vasitələrinin necə ilişgiləndirilməsini araşdırmaq idi. Bu əlaqələri araşdırmaq «yayım texnologiyasında nələr var, hansı təcrübəni və ya nailiyyətləri yaymaq gərəkir?» suallarına cavab tapmağa yardım edirdi. Demokratik ölkələrdə yayım üzrə qanunçuluğun yüksək göstəricilərindən biri də onun təkəlçiliyin (inhisarçılığın) qarşısını necə almasıdır. Qanun Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarəyə təkəlçiliyin qarşısını almaq üzrə ayrıca göstərişlər verdi. Məsələn, milli miqyasda yayım üzrə tezliklərin 20 faizdən çoxunu ələ keçirməyi hər hansı televizyon, radio şirkətinə, şirkətlər birliyinə yasaq etdi. Qanun göstərdi ki, yerüstü teleyayım üçün heç bir subyekt bir konfessiyondan çoxuna sahib ola bilməz. Həm də qanunda açıqca bildirildi ki, bütün belə yasaqlar yayımda yarış plüralizmi vəziyyətini yaratmaq üçündür. 1997-ci il qanunun 2-ci maddəsində deyilirdi ki, səsli və televizyon yayımlarında, eləcə də çox gəlişmiş başqa multimedia (yəni çoxvasitəli) nəşrlərdə, texniki sistemlərdə (məsələn, elektron vasitələrində) hansı subyektlərsə ya maliyyə qaynaqlarından istifadə edərək, ya da başqa yollara ələ ataraq təkəlçilik, inhisarçılıq yaratmaq istəsələr, filiallar qurub tam üstün mövqeyə çıxmağa cəhdlər etsələr bütün bunları üzə çıxarıb yasaqlar qoymaqla onların qarşısını almaq gərəkdir. Özü də qanun bir önəmli aydınlaşdırma da verirdi, göstərirdi ki, bu zaman öncəki yayım qanunları belə yasaqlara qarşıduran hüquqi aktlara, anlamalara əsas versə yeni qanun onları gücdən salır. Qanun idarədən tələb edirdi ki, çevik olsun, yayım bazarında durumun dəyişməsini izləməyə və buna uyğun qərarlar çıxmarmağa imkan verən ölçülərlə işləsin. Harada araşdırmalar, gözqoymalar aydın etsə ki, təkəlçilik üçün ən üstün mövqeyə çıxmaq cəhdləri var, belə şirkətlərin işini dayandırsın, qurduqlarını dağıtsın. Qanunda radio-televizyon şirkətlərinin qazancları ilə bağlı da göstərişlər vardı. Məsələn, həm radio-televizyon, həm dərgi buraxılışı, həm qəzetçilik bölmələrində çalışan şirkətlərdə payçı olan subyektlərin qazancına 20 faiz limiti qoyulurdu. Bu subyektlər həmin şirkətlərin reklamdan, dərgi, qəzet çapından, teleqəbuledici satışından və s.- dən alınan ümumi gəlirinin 20 faizindən yuxarı qazanc götürə bilməzdilər. Oxşar prinsiplə radio-televizyon yayımçılarının reklamdan olan gəlirlərinə də hədd qoyulurdu. 1997-ci il qanunu Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarəyə hüquq verirdi ki, yayımda çalışan subyektlər qarşısına bir buyuruqla çıxsın. İdarə televizyon yayımçılarından tələb etməliydi ki, onlar telekanallar, telestansiyalar arasında yarışlara, azad bazar durumunun saxlanmasına necə əməl etmələri haqqında idarənin komissiya başçılarına bilgilər, hesabatlar versinlər. Bundan başqa, idarəyə həmin subyektlər öz aralarında yarış, birləşmə məsələlərinə dəxli olan bağlaşmalar haqqında da məlumat verməliydi. Həmin qanun əsasında inhisarçılıq, təkəlçilik meyilləri ilə necə mübarizə aparılmasına bir örnək: İtaliyada “Antiinhisar qrupu” adlanan nəzarət qurumu 1998-ci ildə televizyon şəbəkəsi üzrə 1 milyon yarım Amerika dolları həcmində cərimələr kəsmişdi. Konkret deyilsə, bu qrup üç böyük stansiyanı cərimə etmişdi. Səbəb isə onların idman yarışlarını translyasiya etmək üçün verilmiş hüquq azadlıqlarına əngəllər qoyması olmuşdu. İtaliya qanunvericiliyində və məhkəmələrində teleyayımla bağlı rəqabəti yüksəltmək, sözsüz, bu məmləkətin milli «ixtira»sı deyildi. İtaliya Avropa ölkəsi kimi bu qitənin bir parçası idi, qitəmiqyaslı meyllərlə hesablaşmalı idi. Qitəmiqyaslı meyllərdən biri isə rəqabəti gücləndirməklə Avropa televizyonunu gəlişdirmək idi. Bu deyilənləri Avropa Komissiyasının bəzi sənədlərində də görmək olar. Həmin sənədlərlə tanışlıq göstərir ki, Avropa Komissiyası qitə miqyasında önəmli problemləri işıqlandıranda telekommunikasiya məsələlərinə ayrıca önəm verir. Onun internetə verdiyi hüquqi axtarışlar haqqında soraqçada Avropa ölkələri arasında, eləcə də Avropa ölkələrinin hər birisinin içində teleşirkətlər üçün bazar situasiyasının yaradılmasının zəruriliyi geniş açıqlanır. Göstərilir ki, teleşirkətlərin rəqabə gücünü artırmaq gərəkdir. Bunun üçünsə bilməliyik ki, yarış bacarığı, ən çoxu, bazardakı qəfil dəyişmələrə onların reaksiya verə bilməsindən asılı olur. Yarışın yüksək və effektli olması üçün həm də telekommunikasiya bazarı qanunla yaxşıca sahmanlanmalıdır. Daha sonra bildirilir ki, telekommunikasiyada yarışa potensil olaraq çoxlu qarşıduran amillər var. Bu, Avropa Komissiyasını zorunlayır ki, problemlə bağlı yeni siyasət yeritsin. Bu siyasət iki yöndə aparılır: birincisi, yarış üçün hüquqi məkanı yaradılır, ikincisi isə, yarışa imkanlar açan bazar qurumları gəlişdirilir. Avropa Komissiyası telekommunikasiyada yarışı irəlilətmək üçün 1998-ci ildə ayrıca ölçülər zərfi də hazırlamışdı: bura, məsələn, qitənin telekommunikasiya bazarına tam rəqabət havasını gətirmək üçün tədbirlər daxil idi. Eyni zamanda, Avropa Birliyi çalışırdı ki, TV texnolojisi üçün Avropaiçi bazarı gəlişdirsin. Qanun idarədən yalnız informasiya toplamağı tələb etmirdi. Onun qarşısına öhdəlik qoyurdu ki, yığılmış bilgilər əsasında yayımda rəqabət, texnoloji gəlişmə, pozuntular və s. məsələlər üzrə araşdırmalar aparıb nələri aydınlaşdıracaqsa onlar haqqında illik hesabatlar, soraqçalar hazırlayıb yaysın. 1997-ci il qanununda milli azlıqların dilində yayım aparmaq məsələsi ilə bağlı da maraqlı maddələr vardı. Avropa Birliyi ölkələrinin demokratiyasında çox ciddi məsələlərdən biri həmin ölkələrdə milli azlıqların hüquqlarının qorunmasına ciddi göz qoyulmasıdır. Özü də bu zaman bir maraqlı məqam izlənilir. Avropalı olmayan mühacir işçilərə və onların ailələrinə qarşı ayrı-seçkilik salınanda onların qanunla müdafiəsi Avropa Birliyi ölkələrində hələ də zəif sayılır və tutarqa kimi o göstərilir ki, Avropanın Konstitusiya Məhkəmələrində mühacirlərin haqlarının pozulması ilə bağlı məsələlərə çox az hallarda baxılır. Ancaq eyni durumu Avropa Biliyi ölkələrində yerli etnik və dil azlıqlarının hüquqları ilə bağlı görmək olmaz. Onların hüquqları pozulanda Avropa Konstitusiya Məhkəmələri belə pozuntulara çox ciddi reaksiya verirlər. Həm Amerikada, həm də Avropada azlıqlara bəzi imtiyazların verilməsi də müşahidə olunur. Belə imtiyazlara örnəklər: universitetə götürüləndə bəzi azlıqların nümayəndələrinə onların qəbul edilməsini asanlaşdıran imtiyazlar verilir. Buna oxşar qayda İtaliyada da var. Alto Adicedə yaşayan almanca danışan əhaliyə iş yerlərində kvota verilir. 1997-ci il İtaliya yayım qanunu Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarə üzərinə öhdəlik qoyurdu ki, əyalətlərdə azlıqlar üçün verilən radio-televizyon yayımlarını asanlaşdırıb gəlişdirmək üçün ciddi işlər görsün. İtalyada həmin əyalətlər bunlardır: Valle deAosta, Fruili-Venetsia. Qanun Kommunikasiyaların Bərabər Qorunması üzrə İdarəyə eyni buyuruğu əyalət muxtariyyətləri olan Trento və Bolzano ilə bağlı da verirdi. Göstərirdi ki, həmin bölgələrdə gərəkən yayım sistemləri yerləşdirilməlidir, özü də bu zaman radio-elektrik parametrlər beynəlxalq standartlara cavab verməlidir. Qanun tələb edirdi ki, azlıqların dillərində yayımların sayar biçimli (dicital) vasitələrlə, kabel, peyk antenaları ilə olması üçün tezliklər saxlasın. Özəl televizyonun və onunla yarışmalı olan Dövlət televizyonunun kütləvilik üçün aşağı zövqlərə hesablanan proqramlara üstünlük verməsi təbii vəziyyətdir. Avropanın başqa ölkələrində olduğu kimi İtaliyada da yayım haqqında qanunun bir vəzifəsi də bu meylin qarşısını almaq üçün yüksək mədəniyyətə və mənəviyyata üz tutuan proqramların hazırlanmasını stimullaşdırmaq idi. 1997-ci il qanunu bu məqsədlə ayrı-ayrı güzəştli vəziyyətlər yaradırdı. Məsələn, orada bildirilirdi ki, əgər milli və bölgə miqyaslı radio, televizyon şirkətləri özlərinin birmövzulu gündəlik proqramlarının 70 faizini sosial məqsədlərə, yəni sağlamlığa, sağlamlıq üzrə tədbirlərə və s.-yə həsr etsə onlar sosial xidmətdə bulunan yayımçılar kimi dəyərləndiriləcək. Qanunda bildirilirdi ki, sosial xidmətdə bulunan yayımçılar əgər kültür proqramlarını, əxlaqi, dini məhsulları yayırlarsa, eləcə də üstlərinə götürürlərsə ki, birsaatlıq proqramın 5 faizindən çoxunu reklama verməyəcəklər, güzəştlərlə həvəsləndirilməlidir. Biz İtaliyanın yayım, kommunikasiya üzrə çox əhatəli olan 1997-ci il qanunudan demokratiya baxımından önəmli olan bəzi maddələrdən soraqlar verdik. Yayım haqqında başqa qanunlar kimi burada da sırf texniki məsələlərin tənzimlənməsi geniş yer tutur və bu materiallar spesifik olduğu üçün onların açıqlanması darıxdırıcı görünə bilər. Ancaq elə sadaladıqlarımız da yayım problemlərinin çözümü ilə bağlı yaxşı örnəklər verir. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft