|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 13 - Mədəniyyət (md) |
|
ÇƏTİN VƏZİYYƏTLƏR. NİYAZİ MEHDİMənbə: "Məşvərət", N10-11, 1997 Mədəniyyətə çətin vəziyyətlər "ixtira edən", tərədən maşın" kimi baxmaq olar. Mədəniyyəti eləcə də bu vəziyyətləri ortaya atandan sonra onların əhdəsindən gəlmək üçün vasitələr, alətlər hazırlayıb təqdim edən "maşın" saymaq olar. Mədəniyyətlər nəyi çətin, mürəkkəb vəziyyət hesab etmələrinə, düzəltmələrinə görə bir-birindən fərqlənir. Mədəniyyətlər eləcə də çətinliklərin əhdəsindən gəlmək üçün hansı vasitələri öz daşıyıcılarına təklif etmələrinə görə bir-birindən fərqlənir. Fərqlər Şərq və Qərb kültürlərini tutuşduranda daha sərt biçimlərdə açılır. Məsələn, "vəziyyətə sahib olmaq" tipik Qərb düsturudur. Yaranmış çətin vəziyyəti sərt, dirənişli gedişlərlə aradan götürmək bu mədəniyyətdə bacarıq əlaməti sayılır. Şərqin çətin vəziyyətə yanaşmasının fərqli özəlliyini Malayziyanın baş naziri Maxatir Məhəmməd Şərq və Qərb siyasi mədəniyyətlərini tutuşduranda belə açır: şərqlilər əməkdaşlıq zamanı bir-biri ilə incə davranmağa, narazılıqlarını dolayı yolla, taktla duydurmağa üstünlük verirlər. Tərəfdaşın işinə qarışmamaq vacib sayılır. Qərb siyasətçiləri isə bunun tam tərsinə davranırlar. Çox asanlıqla tərəfdaşı suçlayırlar, çünki belə hesab edirlər ki, buna haqları var. Onlar ittihamlarını da çəkinmədən, "düzünəqulu" bildirirlər. Beləliklə, bir tərəfdə biz çətin vəziyyətlər qarşısında münasibətlərdə qeyri-müəyyənlik yaradıb bundan istifadə edilməsini, yumşaq cizkili aktlarla davranma fəndgirliyinin önə çəkilməsini görürük, o biri tərəfdə isə çətin vəziyyət mühitində sərt rejimdə işləmək, əlaqə qurmaq taktikasının şahidi oluruq. ÇƏTİNLİK HAQQINDA TƏSƏVVÜRLƏRİN TƏKAMÜLÜ İlk önçə mədəniyyətlərdə yalnız təhlükə çətin vəziyyət sayılırdı və təhlükədən doğan qorxu çətinlikdən xəbər verirdi. Beləliklə, çətinlik ekstremal hallar kimi qavranılırdı. Qəhrəmanlıq institutu, igidliyi tərbiyə etmək üçün məşqlər, qorxunun öhdəsindən gəlmə treninqləri, qorxağa rüsvay edən mühitin yaradılması - bunların hamısı "təhlükə", "ekstremallıq" terminlərində başa düşülən çətin vəziyyətlərə tuşlanmışdı. Çətinliyin "təhlükə" və "qorxu" terminlərində anlaşılması əski mədəniyyətlərdə ona gətirib çıxarırdı ki, çətin vəziyyətlərin qaynağını adamlar dişarıda, o taydakı məkanda görürdülər. Hesab olunurdu ki, qorxulu olaylar o taydan başlayıb bu taya gəlir. Təhlükə və qorxulu şeylər insan öz mədəniyyətinin sərhədlərindən qırağa ayaq basanda onun qarşısına çıxırdı. Çətin vəziyyətlərə bu baxış atavizm kimi sonralar da qaldı. Sovet ideologiyasında bütün başlıca problemlərin səbəbi kimi imperialist dairələrinin məkrini göstərmək çətinliklə bağlı atavist duyğuları fəallaşdırmaq üçün idi. Çətin, mürəkkəb vəziyyətlərin xarakterini anlamaq işində baş verən inkişaf mədəniyyətin də əsas təkamül göstəricisi oldu. Elə ki insanlar toplumun özündə çətin vəziyyətlərin növcə geniş diapazonunun varlığını təhlükəli, ekstremal vəziyyətlərin bu diapazonun yalnız uc nəqtələri olduqunu anladılar, madəniyyətdə irəliyə doğru böyük bir addım atıldı. Sonrakı çağlarda ədəbiyyat və fəlsəfənin əsas işlərindən biri də çətin, mürəkkəb vəziyyətlərlə məşğul olmaq oldu. Bu zaman ədəbiyyat və fəlsəfə nəinki çətinlikləri, mürəkkəblikləri işıqlandırmağa başladı, onlar həm də insan ilişgiləri üçün çətinliklər "ixtira etdi", Evripidin, Sokratın, sufilərin, Nizaminin, Füzulinin yaradıcılıqlarını bu "ixtiralar" baxımından da incələmək olar. MÜRƏKKƏBLİYƏ İKİ YANAŞMA NÖVÜ Demokratiya və eləcə də Qərb mədəniyyəti çətin vəziyyətlərin ortaya çıxmasına əngəl qoymamaq yolunu tutur. Beləcə, çətinliklər ortaya çıxır və bu zaman başlıca problemdə uğurla onların əhdəsindən gəlmək olur. Totalitar rejimlərdə və eləcə də Şərq mədəniyyətində çətinlikləri beşiyində boğmaq fəlsəfəsi müdriklik düsturunu verir. Önləyici metodlar demokratiyada ayrıca bir üsul olaraq qalır. Totalitarizmin isə bütün siyasəti total olaraq qabaqlayıcılıq üstündə qurulub. Qərb mədəniyyəti çətinlikdərə açıq olduqu üçün də burada mürəkkəb vəziyyətlərdə necə səmərəli hərəkət etməklə bağlı çoxlu məsləhətlər sistemi, tövsiyələr, təlimatlar hazırlanır. Qərbin kitab bazarı, mass-mediyası ən müxtəlif növlü çətin vəziyyətlərdə necə davranmaqı addım-addım göstərən əyrətilərlə, tövsiyələrlə doludur. Azərbaycana kəlib çıxan Deyl Karneginin kitabı bu tövsiyələr ümmanından bir zərrədir. İnstruktiv "Qabusnamə" Şərq məhsulu olsa da Şərq düşüncə və davranış mədəniyyəti üçün o, törədici örnəyə çevrilmədi. Şərqli, eləcə də Azərbaycanlı çətin vəziyyətlərin əhdəsindən gəlmək məsələsində təlimat, addımlar taktikasının terminlərində öz işini planlaşdıra bilmir. Səbrli olmaq haqqında İslamdan və xalq hikmətindən gələn müdriklik düsturu kimi məsləhətlər isə instruktiv göstərişlər silsiləsini vermir, sadəcə, ümumi hikmət təsirini daşıyır. Milli Məclisin qanunvericilik işində, dövlət aparatının qanunları, qərarları gerçəkləşdirmək işində Azərbaycan toplumunun Şərq cəmiyyəti kimi göstərilən xüsusiyyəti ciddi əngəllər yaradır. Sözsüz, bazar iqtisadiyyatı həmin xüsusiyyətlərin öz yerini Qərb modelinə verməsini getdikcə yeyinləşdirəcək. Ançaq, hər halda, indidən toplumun qanunlarla, təlimat mədəniyyəti ilə çalışma bacarığını formalaşdırmaq üçün Milli Məclis də, icra aparatı da gərəkli stimullaşdırıcı addımları atmaqdan qalmamalıdır. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft