|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 19 - Məhkəmə hakimiyyəti (mh) |
|
MƏHKƏMƏ HAKİMİYYƏTİ BARƏDƏ BƏZİ QEYDLƏR
ABİL
BAYRAMOV Mənbə: "Məşvərət", N14, 1999 Birinci yazı Hakimiyyətlər bölgüsü sisteminin mühüm tərkib hissəsi olan məhkəmə hakimiyyəti aşağıdan yuxarıyadək məhkəmə orqanlarının bütün məcmusunu əhatə edir. Sistemdəki yerindən asılı olmayaraq məhkəmə orqanlarının hər biri istisnasız olaraq qanunu və hüquq düşüncəsini rəhbər tutaraq konkret işi tamamilə müstəqil həll edir. Təkcə ali məhkəmə deyil, hər bir məhkəmə orqanı məhkəmə hakimiyyətinin daşıyıcısıdır. Məhkəmələrin məcmusu, bəzən isə onların fəaliyyəti yustisiya (latınca yustitia – “ədalət” deməkdir) adlanır. Məhkəmələrin yurisdiksiya fəaliyyəti (latınca yurisdictio – “məhkəmə araşdırması”, “məhkəmə dairəsi” mənalarını verir) ədalət mühakiməsini, yəni araşdırılan münaqişə üzrə düzgün hüquqi qərarın çıxarılmasını özündə əks etdirir. Demokratik cəmiyyətlərdə məhkəmə hakimiyyətinin sosial rolu müxtəlif növ hüquqi münaqişələrdə hüququn hakimliyini təmin etməkdən ibarətdir. Məhkəmə hakimiyyətinin sosial rolunu ABŞ-ın fransız tədqiqatçısı Aleksis de Tokvil özünün 1835-ci ildə işıq üzü görmüş “Amerikada demokratiya” adlı kitabında çox aydın ifadə edib: “Bütün hökumətlər vətəndaşların onlara göstərdikləri müqavimətin qarşısını almaq üçün yalnız iki imkana malikdirlər: onların özlərinin malik olduqları maddi vasitələr və məhkəmələrin qərarları... Öz qanunlarının gözlənilməsinə yalnız silah gücüylə məcbur edə bilən hökumət fəlakət astanasında olur. Çox güman ki, belə hökumətin başına iki şeydən biri gəlir: əgər bu, zəif və mülayim hökumətdirsə, o, itaətsizliyin çoxlu xırda hallarına əhəmiyyət verməyərək yalnız ən son anda gücə əl atacaq və onda dövlət anarxiyanın hakimiyyəti altına düşəcək. Əgər hökumət güclü və qətiyyətlidirsə, o, hər gün zorakılığa əl atacaq və tezliklə hərbi-desrotik hökumətə çevriləcək. Onun fəaliyyəti kimi hərəkətsizliyi də idarə etdiyi əhali üçün eyni şəkildə məhvedici olacaq. Ədalət mühakiməsinin böyük məqsədi zorakılıq ideyasını hüquq ideyası ilə əvəzləməkdən, hökumətlə onun istifadə etdiyi güc arasında hüquqi səddi müəyyənləşdirməkdən ibarətdir.” Həqiqətən, məhkəmə hakimiyyəti ədalət mühakiməsini həyata keçirməklə dövlət zorakılığını sivil çərçivəyə salır və bununla da qanuna riayət edən vətəndaşları dövlət maşınının təkərləri altına düşmək təhlükəsindən qorumuş olur. Ancaq ədalət mühakiməsinin bu mühüm məqsədi yeganə məqsəd deyil. Cəmiyyətdə çoxlu sayda münaqişələr yaranır və qanuna riayət etməyən fərdlə dövlət arasındakı münaqişə tədricən heç də ən başlıcası olmur. Qanuna tabe fərdlə dövlət arasında dövlətin səhvləri , bəzən də özbaşınalıqları halında yaranan münaqişə heç də az əhəmiyyət kəsb etmir.Bu halda dövlət tərəfindən tanınan hüquq insanın tərəfində olduqda, məhkəmə insanı dövlətdən müdafiə etməlidir. Hakimiyyətin ayrı-ayrı qolları və hakimiyyətin eyni qanadı daxilində dövlət orqanları arasında (hər iki halda məhkəmə hakimiyyəti də daxil olmaq şərtilə), eləcə də dövlətlə digər kütləvi korrorasiyalar (federasiya subyektləri, yerli özünüidarə cəmiyyətləri və s.) arasındakı konfliktlər də həmçinin, nə qədər ki, digər üsullarla həll edilməyib, məhkəmə hakimiyyəti tərəfindən həll edilməlidir. Məhkəmə hakimiyyətinin funksiyası ilə əlaqədar siyasi amilin onun fəaliyyətinə təsiri haqqında sual ortaya çıxır. Məntiqə görə, belə təsir istisna edilməlidir. Qanunvericilik və icra hakimiyyətlərindən fərqli olaraq məhkəmə hakimiyyəti tam siyasətsizləşdirilməlidir. Əks halda o, obyektiv olmayacaq, işin həlli zamanı isə hüququ deyil, siyasi məqsədəuyğunluğu rəhbər tutacaq. Alman imreratoru 1-ci Ferdinandın devizi olan “Fiat yustitia, rereatmundus!” (“Dünya məhv olsa da qoy ədalət zəfər çalsın!”) latın deyimi də onubildirir ki, hər hansı siyasi və digər nəticələrdən asılı olmayaraq hüquq məhkəmə tərəfindən tətbiq edilməlidir. Lakin həyatda hətta ən dahiyanə ideya belə, bir qayda olaraq, çılraq şəkildə həyata keçirilə bilməz, çünki onu bu şəkildə həyata keçirmək cəhdləri bir çox hallarda əks nəticələr verir. Əlbəttə, təcrübədə məhkəmə hakimiyyətinin tam siyasətsizləşdirilməsi mümkün deyil. Xüsusilə ümumi hüquq (onu heç də nahaq yerə “siyasi hüquq” adlandırmırlar) sahəsinə aid işlərin həlli zamanı hakimlər özlərinin bu və ya digər qərarlarının siyasi nəticələrini öncədən görməyə, qərar çıxardıqda isə bu nəticələrlə hesablaşmaya bilməzlər. Lakin bu heç də o demək deyil ki, siyasi məzmunlu işləri həll edərkən hakimlər hüququ deyil, siyasi məqsədəuyğunluğu əsas tutmalıdırlar. Hər bir halda hüquq tətbiq edilməlidir. Həticələri öncədən görmək zərurətinə gəldikdə isə, mümkün hüquqi qərarlardan eləsini seçmək lazımdır ki, həmin qərar sosial zərərə səbəb olmasın və ya onun vuracağı sosial zərər ən aşağı həddi aşmasın. Aydındır ki, bu zaman məhkəmənin mülahizəsi əhəmiyyətli rol oynayır. Ona görə də məhkəmənin mülahizəsi yalnız və yalnız hüquqa söykənməlidir. Əks halda məhkəmə müstəqilliyini itirər və hakimiyyətin digər qanadlarının sadə əlavəsinə çevrilər. Bu hal avtoritar, xüsusilə də totalitar rejimlər üçün səciyyəvidir. Bu rejimlərdə bizə yaxşı mə`lum olan “telefon hüququ” qüvvədədir və məhkəmə tez-tez siyasi divantutma aləti kimi çıxış edir. Ümumiyyətlə, məhkəmə hakimiyyəti hüququn ictimai münasibətlərə təsiretmə alətidir. Bu alət yeganə olmasa da, münaqişəli hallarda ən başlıcasıdır. Lakin bəzən münaqişədə tərəflərdən biri və ya hamısı hüququ sosial dəyər kimi tanımadıqda, yaxud da hüquq normalarının məcburiliyini özləri üçün deyil, başqaları üçün tanıdıqda bu alət də faydasız olur. Məhkəmə hakimiyyəti hakimiyyətlər içərisində ən zəifidir; bu mənada ki, qanunvericilik hakimiyyəti kimi seçicilərin iradə ifadəsinə arxalanmır və icra hakimiyyəti kimi məcburetmə üçün güc strukturlarına malik deyil. Lakin məhkəmə hakimiyyətinin gücü sivil cəmiyyətin hüquqa, reşəkar təfsirçi və ədalətli tətbiqedici kimi məhkəməyə hörmətindədir. Təsadüfi deyil ki, bir sıra qərb ölkələrinin hüquqşünaslarından məhkəmə qərarlarının icra edilməməsinin nəticələri haqqında soruşduqda onlar söhbətin nədən getdiyini anlamaqda ilk əvvəl çətinlik çəkirlər, çünki məhkəmə qərarlarının icra edilməməsinin mümkünlüyünü təsəvvür edə bilmirlər. Əlbəttə, deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, demokratik ölkələrdə məhkəmə həmişə və mütləq ədalətlidir. Bunun əksinə də rast gəlinir. Hətta ola bilər ki, belə hallar gözlənildiyindən çox olsun. Lakin bütün bunlar sistemi deyil, konkret halları özündə əks etdirir. Əks halda heç bir demokratik rejimin, heç bir konstitusiya quruluşunun mövcudluğu mümkün deyil. Məhkəmə demokratiyanın son sərhəddi, son istehkamıdır. Əgər məhkəmə “telefon hüququ”na tabe etdirilibsə, yaxud da məhkəmə qərarlarına məhəl qoyulmursa, belə ölkədə konstitusiya quruluşundan danışmağa dəyməz. Məhkəmə hakimiyyətinin cosial funksiyasının normal həyata keçirilməsi üçün bir sıra şərtlərin olması zəruridir. İlk növbədə hakimiyyətlər bölgüsü rrinsiri tam həyata keçirilməli, heç bir hakimiyyət digərinin funksiyalarını mənimsəməyə cəhd göstərməməlidir. Hakimiyyətlər bölgüsü cəmiyyətə dövlət rəhbərliyinin həyata keçirilməsi rrosesində qarşılıqlı nəzarət sisteminin formalaşdırılması, səmərəli idarəçiliyin təmin edilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Məhkəmə hakimiyyətinin normal fəaliyyəti üçün demokratik rejimin mövcudluğu da əsas şərtlərdəndir. İctimai həyatın bütün sahələrində qanunun aliliyinin, şəxsiyyətin hüquqlarının reallığının, dövlətlə şəxsiyyətin qarşılıqlı məsuliyyətinin təmin edilmədiyi bir rejimdə məhkəmə hakimiyyətinin müstəqil fəaliyyət göstərməsi mümkün deyil. Bunu çoxsaylı tarixi təcrübə də sübut edir. İstər məhkəmə hakimiyyətinin fəaliyyətini nizama salan, istərsə də digər sahələrdə mövcud münasibətləri tənzimləyən qanunların təkmil olub-olmamasından da çox şey asılıdır. Əgər qəbul edilmiş qanunlar ictimai inkişafın obyektiv qanunauyğunluqlarını düzgün əks etdirirsə, insanın əsas təbii hüquq və azadlıqlarına zidd müddəalardan ibarət deyilsə, məhkəmə hakimiyyətinin normal fəaliyyəti üçün rroblem yaranmayacaq. Əks halda isə belə rroblemlərdən qaçmaq, sadəcə, mümkün deyil. Digər mühüm əhəmiyyət kəsb edən amil məhkəmə hakimiyyətini həyata keçirənlərlə bağlıdır. Düzgün və ədalətli qərar çıxarılmasında hakimlərin fərdi keyfiyyətlərinin böyük rol oynadığı danılmazdır. Bura həm hakimin ixtisas dərəcəsi, həm də mənəvi və əxlaqi dəyərlərə münasibəti daxildir. Çünki hər hansı münaqişənin həlli zamanı qərar çıxarılmasında hakim təkcə qanunun tələblərini deyil, eləcə də hüquq düşüncəsini və məntiqi rəhbər tutur. Həhayət, məhkəmə hakimiyyətinin normal həyata keçirilməsinə təsir edən çoxsaylı amillərdən biri də hakimlərin maddi təminatı məsələsidir. Ümumiyyətlə götürdükdə, məhkəmə hakimiyyəti çox baha başa gəlir. Məsələn, 80-ci illərin əvvəllərinə aid statistikaya görə, Amerika məhkəmələrinin əksəriyyətində məhkəmə icraatının bir günü 1,5 min dollara, andlılar məhkəməsində isə ayı 54 min dollara başa gəlib. Ona görə də həm ABŞ-da, həm də digər Qərb dövlətlərində hakimlər yüksək maddi təminata malikdirlər. Əlbəttə, belə təminatdan məhrum olan hakimin hər bir halda ədalətli qərar çıxaracağını söyləmək çətindir.
|
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft