|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 19 - Məhkəmə hakimiyyəti (mh) |
|
MƏHKƏMƏ HAKİMİYYƏTİ BARƏDƏ BƏZİ QEYDLƏR
ABİL
BAYRAMOV Mənbə: "Məşvərət", N15, 1999 (İkinci yazı) Ədalət mühakiməsi orqanları sırasında qeyri-dövlət məhkəmələri və dövlətin adından çıxış edən məhkəmələr fərqləndirilir. Aşağı pilləni mahiyyətcə dövlət qurumuna daxil olmayan və mühakiməni ictimai əsaslarla həyata keçirən orqanlar təşkil edir. Məsələn, xırda yol-hərəkət hüquq pozuntularına baxan Hindistandakı xalq məhkəmələrini, xırda mübahisələri həll edən Fransadakı mediatorları, İtaliyada fəaliyyət göstərən mindən artıq konsiliatoru (barışdırıcılar) buna misal göstərmək olar. Rusiyada ictimai məhkəmə funksiyalarını idarə, müəssisə kollektivlərinin üzvləri tərəfindən və yaşayış yeri üzrə seçilən yoldaşlıq məhkəmələri həyata keçirir. Həmin orqanlara daxil olan şəxslərin hamısının hüquq təhsilli olması məcburi deyil, onlar öz işlərinə görə heç bir haqq almırlar. Bu məhkəmələr cinayət işlərinə baxmır və yalnız cəmiyyətdə və kollektivdə yaşayış qaydalarının pozuntularını, xətaları, xırda mülki mübahisələri müzakirə etmək hüququna malikdir. Mediatorların, konsiliatorların, yoldaşlıq məhkəmələrinin və onlara oxşar orqanların fəaliyyətində dövlət məcburiyyətinin bə‘zi elementlərinin olmasına baxmayaraq, onların hamısı dövlət hakimiyyəti orqanlarından daha çox ictimai məhkəmə hakimiyyətini həyata keçirən orqanlardır. Məhkəmə orqanları içərisində xüsusi yeri dini məhkəmələr və adət hüququ məhkəmələri tutur. Dini məhkəmələr iki qrupa bölünür. Birinci qrupa kilsə məhkəmələri aiddir. Kilsə məhkəmələri “dövlət” hüququnun deyil, kilsə qaydaları ilə müəyyən edilmiş hüququn onlara tətbiqi ilə əlaqədar din xadimlərinin işlərinə, müxtəlif kilsədaxili işlərə, bir sıra hallarda isə dövlət tərəfindən tanınan bə‘zi dini qaydaların pozulması ilə bağlı dünyəvi işlərə baxır. Onlar əsasən əxlaqi-etik planda cəza (tövbəetmə, kilsədən qovma, xidməti qadağanetmə, yüksək kilsə mənsəbindən məhrumetmə və s.) tə‘yin edə bilərlər. Dini məhkəmələrin ikinci kateqoriyası islamın dövlət dini hesab edildiyi ölkələrdə mövcud olan müsəlman (şəriət) məhkəmələridir. Tərəflər şəriət məhkəməsinə müraciət etmək barədə razılığa gələrsə həmin məhkəmə mülki və cinayət işlərinə baxaraq dövlət məhkəmələrinin funksiyasını yerinə yetirir. Bir çox müəlliflər ya şəriət məhkəmələri haqqında mə‘lumatlarının kifayət qədər olmaması ucbatından, ya da bilərəkdən onun ifrat mənfi obrazını yaratmağa çalışır. Əlbəttə, bə‘zi ölkələrdə şəriət məhkəmələrinin tətbiq etdiyi cəza heç də həmişə hüquq pozuntusunun təhlükəlilik dərəcəsi ilə uyğunluq təşkil etmir, lakin nəzərə almaq lazımdır ki, qeyri-demokratik rejimin hökm sürdüyü ölkələrin heç birində məhkəmə (istər dini, istərsə də dünyəvi) qərarlarının ədalətliliyinə tə‘minat olmur. Adət hüququ məhkəmələri Tropik Afrikanın və okeaniyanın bə‘zi ölkələrində mövcud olan tayfa məhkəmələridir. Bu məhkəmələrdə yalnız tayfa üzvləri arasındakı işlərə baxılır. Məhkəmə baxışını ağsaqqallar və tayfa başçıları həyata keçirir. Hazırda onların səlahiyyəti qəti məhdudlaşdırılmış, cinayət işləri onların icraatından tamamilə götürülmüşdür, mülki işlər isə yalnız tayfa adətlərini əhatə edir. Onu da qeyd edək ki, haqqında danışdığımız məhkəmə orqanları ayrı-ayrı ölkələrin məhkəmə sistemində böyük rol oynamır və məhkəmə hakimiyyəti dövlət məhkəmələri tərəfindən həyata keçirilir. Anqlosakson hüququ prinsiplərinin qüvvədə olduğu ölkələrdə (Böyük Britaniya, ABŞ, Avstraliya, Hindistan, Keniya və s.), həmçinin Yaponiyada dövlət məhkəmə orqanlarının iki növü təşəkkül tapıb: mülki və cinayət işlərinə baxan ümumi məhkəmələr (ümumi yurisdiksiya məhkəmələri) və xüsusi məhkəmələr (məsələn, yetkinlik yaşına çatmayanların işləri üzrə, əmək mübahisələri üzrə, dəniz mübahisələri üzrə və s). Sosialist ölkələrində (Çin, KXDR, Kuba) də həmçinin ümumi və xüsusi məhkəmə sistemləri mövcuddur. Bu ölkələrdə xüsusi məhkəmələrin növləri çox deyil. Əksər hallarda təkcə hərbi qulluqçuların cinayət işlərinə baxan yalnız hərbi tribunallar xüsusi məhkəmə orqanı kimi çıxış edir. Kontinental Avropa dövlətlərində (Fransa, AFR), həmçinin Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrində ümumi və xüsusi məhkəmə orqanları ilə bərabər dövlət məhkəmə orqanlarının üçüncü növü - inzibati məhkəmələr də var. Bir sıra dövlətlərdə (Rusiya, Ukrayna, keçmiş Yuqoslaviya respublikalarında) arbitraj, təsərrüfat məhkəmələri sistemi mövcuddur. Bu məhkəmələr müəssisələr, təsərrüfat təşkilatları arasındakı iqtisadi mübahisələrə baxır və iyerarxik struktura malikdir. Səlahiyyətləri təsərrüfat mübahisələrinin müəyyən dairəsi ilə məhdudlaşdırılan həmin məhkəmələrə ümumdövlət ali arbitraj (təsərrüfat) məhkəməsi başçılıq edir. Fövqəl‘adə hallarda (müharibə, dövlət çevrilişindən sonrakı vəziyyət və s.) fövqəl‘adə məhkəmələr yaradılır. Bə‘zən bu məhkəmələr adi şəraitdə yaradılır. Məsələn, SSRİ-də 1930-cu illərdəki Xalq Daxili İşlər Komissarlığının “xalq düşmənləri” üzərində prosesləri aparan “üçlüklər”ini buna misal göstərmək olar. Fövqəl‘adə məhkəmələr terrorçu xarakteri daşıyır və onların yaradılması əksər ölkələrdə konstitusiya ilə qadağan edilib. Müxtəlif məhkəmə sistemlərinin və bə‘zən də ekzotik məhkəmə orqanlarının mövcudluğuna baxmayaraq, bütün ölkələrdə ədalət mühakiməsinin əsasını ümumi məhkəmələr təşkil edir. Onların yaradılmasına iki yanaşma mövcuddur. SSRİ məkanında yaranan postsosialist dövlətlərində, Çində, Vyetnamda və bə‘zi başqa ölkələrdə məhkəmələr ölkənin inzibati - ərazi bölgüsünə uyğun olaraq yaradılır: rayonlarda rayon məhkəmələri, vilayətlərdə vilayət məhkəmələri və s. Belə yanaşma bir tərəfdən məhkəmə sisteminin dəqiq və əlavə mürəkkəbliklərdən uzaq olmasına müəyyən qədər kömək etsə də, digər tərəfdən məhkəmələrin yerli dövlət hakimiyyəti və idarəçilik orqanlarından asılı vəziyyətə düşməsinə zəmin yarada bilər. Əksər ölkələrdə inzibati - ərazi bölgüsü ilə üst-üstə düşməyən (məsələn, İtaliyada) və ya qismən və yalnız bə‘zi həlqələrdə üst-üstə düşən (məsələn, ABŞ-ın ştatlarında) xüsusi məhkəmə dairələri mövcuddur. Postsosialist ölkələrində də həmçinin bir sıra hallarda xüsusi məhkəmə dairələri yaradılıb. Belə yanaşma məhkəmə hakimiyyətinin yerlərdə digər orqanlardan asılı olmaması və müstəqilliyinə daha yaxşı şərait yaradır. Ümumi məhkəmələrin pillələrinin sayı eyni deyil. Əksər ölkələrdə, xüsusən anqlosakson hüquq sisteminə daxil olan ölkələrdə bu sistem çox dolaşıqdır. Müxtəlif ölkələrdə bir qayda olaraq ümumi məhkəmələrin ikidən dördə qədər pilləsi var. Hindistanda bu sistem daha mürəkkəbdir, çünki aşağı məhkəmə vəzifəsi - magistratlarla bərabər onların müavini və submagistrat vəzifələri də tə‘sis edilib, həmçinin xüsusi münsiflər məhkəmələri də mövcuddur. Yalnız bə‘zi ölkələrdə mövcud olan iki həlqə - yerli və ali məhkəmə müqayisədə daha az rast gəlinən haldır. Bu halda ali məhkəmə həm apellyasiya, həm də kassasiya məhkəməsi funksiyalarını yerinə yetirir. İkihəlqəli sistem həmçinin vilayət bölgüsünə deyil, yalnız rayon bölgüsünə malik bə‘zi postsosialist dövlətlərində mövcuddur. Ümumi məhkəmələrin üç pilləsi ikihəlqəli inzibati - ərazi bölgüsünə malik olan bə‘zi dövlətlərə xasdır. Bu halda inzibati ərazi bölgüsünün hər pilləsinin öz məhkəməsi olur, sistemin başında isə ali məhkəmə durur, məsələn, Qazaxıstanda rayon xalq məhkəmələri, vilayət məhkəmələri və ali məhkəmə. Üçpilləlilik bilavasitə ərazi bölgüsü ilə bağlı olmaya da bilər. Məsələn, İsveçdə yüzə yaxın dairə məhkəməsi, iyirmiyə yaxın apellyasiya məhkəməsi və ali məhkəmə mövcuddur. Dörd məhkəmə pilləsi Fransada, İtaliyada və bir sıra başqa ölkələrdə mövcuddur. Onların sayı inzibati - ərazi bölgüsü ilə deyil, fəaliyyətinin xarakterinə görə müxtəlif məhkəmələrin yaradılması ilə bağlıdır. Bundan əlavə, bu qrup ölkələrdə bir çox hallarda mülki və cinayət məhkəmələrinin ayrıca sistemləri mövcuddur. Fransada mülki məhkəmələr sistemini 70 instansiya tribunalı, 181 böyük instansiya tribunalı, cinayət məhkəmələrinin ayrıca sistemini isə polis məhkəmələri, islah tribunalları, apellyasiya məhkəmələri təşkil edir. Ümumi məhkəmələrin bütün sisteminə isə həm mülki, həm də cinayət məhkəmələri üçün ali məhkəmə orqanı olan kassasiya məhkəməsi başçılıq edir. İtaliyada qeyd etdiyimiz konsiliatorlardan (onlar yalnız iddia qiyməti 1 milyon lirəyə qədər olan mülki işlərə baxır) əlavə, üç ilə qədər həbs cəzası nəzərdə tutulan cinayət işlərinə və mülki işlərə (daha mürəkkəb və çoxyüksək iddia qiyməti olan mülki işlərə) baxan pretorlar (birinci instansiya məhkəmələri) məhkəməsi fəaliyyət göstərir. Hövbəti mərhələ cinayət işlərində səlahiyyəti olmayan və mülki işlərə baxan ümumi səlahiyyətli tribunallardır. Cinayət işlərinə iclasçıların iştirakı məcburi olan assizlər məhkəməsi baxır (prosesdə 2 hakim və 6 iclasçı iştirak edir). Daha yüksək pillə apellyasiya məhkəmələridir. Məhkəmə sisteminin zirvəsi kassasiya məhkəməsidir. Onu bir çox hallarda İtaliyanın ali məhkəməsi adlandırırlar. Qeyd olunan məsələyə federativ dövlətlərdə müxtəlif yanaşma mövcuddur. Məsələn, Kanadada vahid məhkəmə sistemi var. ABŞ-da ümumi məhkəmələr ştatların məhkəmələrinə və federal məhkəmələrə bölünür. Hər bir səviyyədə məhkəmələrin bir neçə növü və məhkəmə instansiyaları fəaliyyət göstərir. Ştatların məhkəmələrinə ştatların ali məhkəməsi rəhbərlik edir, bütün məhkəmə sisteminin başında isə ABŞ-ın Ali Məhkəməsi durur.
|
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft