|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 19 - Məhkəmə hakimiyyəti (mh) |
|
HAKİM SEÇKİSİNİN PRİNSİPLƏRİ BARƏDƏ
ABİL
BAYRAMOV Mənbə: "Məşvərət", N16, 1999 Müxtəlif məhkəmə təsisatları fərqli sayda dövlət qulluqçularından ibarətdir. Onların tərkibinə məhkəmə müstəntiqləri, prokurorlar, katiblər və digər şəxslər daxildir. Hakimlər, prokurorlar, məhkəmə müstəntiqləri ümumiləşdirilmiş qaydada magistratlar adlanır. Onlar məhkəmə prosesində bu və ya digər keyfiyyətdə iştirak edə bilərlər. Lakin məhkəmə təsisatlarında başlıca rol hakimlərə məxsusdur. Müxtəlif məhkəmələrdə onların sayı fərqlidir. Məsələn, AFR-in beş “federal ədliyyə məhkəməsi”nin hər birində orta hesabla 21 (ümumilikdə 104) hakim, Yaroniya Ali Məhkəməsində 15 hakim işləyir. Məhz hakimlər məhkəmə hakimiyyətini həyata keçirən (bəzi hallarda iclasçılarla birlikdə) xüsusi tipli dövlət qulluqçularıdır. Hakim vəzifəsini tutmaq heç də asan deyil. İnkişaf etmiş ölkələrdə hakim vəzifəsinə namizəd olanlara qarşı bütünlükdə yüksək tələblər irəli sürülür. Birincisi, yüksək hüquq təhsilinə malik olmaq zəruridir. Özü də, bu halda hakimlik peşəsinə yalnız ən yaxşı tələbələri istiqamətləndirirlər. İndiki zamanda şəxsi vəkilliyin daha gəlirli sahə olmasına baxmayaraq, Almaniyada bu təcrübədən geniş istifadə olunur. Ayrı-ayrı ölkələrdə ali hüquq təhsili müəssisələrində təhsil müddəti heç də eyni deyil: Almaniyada 4, ABŞ-da bir qayda olaraq 3, Yaroniyada 2 ildir. Ölkələrin əksəriyyətində belə təhsil müəssisələrinə (universitetlərin hüquq fakültələrinə, hüquq institutlarına, hüquq məktəblərinə) qəbul müsabiqə imtahanları əsasında həyata keçirilir. Bəzi ölkələrdə məhkəmələr xüsusi təhsil müəssisələrində hazırlanır. Məsələn, Fransada ikiillik təhsil verən Milli Magistratlar Məktəbi belə müəssisələrdəndir. Bu məktəbə qəbul olunanların illik sayı 250-275 nəfərdir. Ali hüquq təhsili müəssisəsini qurtardıqdan sonra hakim vəzifəsinə namizədlər əsasən nəzəri səciyyəli ilk dövlət imtahanını (bütün təhsil kursu üzrə) verir və məhkəmələrə staj keçməyə gedirlər. Burada onlar ya kargüzarlıq vəzifələrində (məsələn, Fransada), ya da müstəntiq, hakim köməkçisi, məhkəmə auditoru (məsələn, İtaliyada) vəzifələrində çalışırlar. ABŞ-da, anqlosakson hüququnun mövcud olduğu digər ölkələrdə hüquq məktəbinin məzunları adətən hüquq firmalarında işləməyə gedirlər. Bu cür stajkeçmə adətən kifayət qədər uzun sürür. Anqlosakson hüquqlu ölkələrdə bu, qanunla müəyyən edilməmişdir və hər şey təcrübədə həll olunur. Kontinental Avroranın bəzi ölkələrində qanunla müəyyən edilmiş müddətlər mövcuddur. Məsələn, İtaliyada bu müddət 2 ildir, lakin haçalanmış İtaliya məhkəmə sistemində hakim kadrlarına böyük ehtiyac olduğundan bir çox hallarda stajkeçmə yalnız birillik müddəti əhatə edir. Bundan sonra staj keçən ya məhkəmədə, ya da Ali Magistratura Şurası (məhkəmə işçilərinin və digər magistratların təyinatı, yerdəyişməsi və irəli çəkilməsi işlərinə rəhbərlik edən orqan) tərəfindən yaradılmış xüsusi müsabiqə komissiyalarında təcrübə xarakterli ikinci imtahanı verir. Bundan sonra belə mütəxəssis İtaliyada Ali magistratura şurası tərəfindən hakim vəzifəsinə təyin oluna bilər. Fransada belə bir orqan Milli Magistratura Məktəbini bitirmiş şəxslərdən hakimlər təyin edir. Almaniyada ikinci (təcrübi) imtahandan sonra stajkeçmə iki il yarım davam edir, bundan sonra namizəd hakim vəzifəsini deyil, hakim rütbəsini alır. O, yalnız federasiyanın və ərazilərin ədliyyə nazirliklərində hakim vəzifəsinə namizədlər üçün tərtib olunan siyahıya daxil edilir. Hakim vəzifəsini almaq üçün isə başqa bir işdə daha üç il sınaq müddəti keçmək tələb olunur. İsveçdə namizəd universitetdən sonra məhkəmədə kargüzarlıq vəzifələrində iki il yarım təcrübə keçməlidir. Adətən bu müddət xeyli uzanır, çünki İtaliyadan və başqa ölkələrdən fərqli olaraq bu ölkədə baş hakim yerləri yoxdur. Yaroniyada hakim vəzifəsini tutmaq üçün ən azı 10 il hakim köməkçisi işləmək zəruridir. Totalitar sosializm ölkələrində və bir çox postsosialist ölkələrdə ali hüquq təhsili müəssisəsini qurtardıqdan dərhal sonra müəyyən yaşa (adətən 25 yaşa) çatmış şəxs hakim seçilə bilər (tələbələr məhkəmədə, prokurorluqda və digər hüquq orqanlarında təcrübəni təhsil müddəti ərzində keçirlər). Totalitar sosializm ölkələrində namizədliklər hakimləri seçən yerli orqanlar tərəfindən irəli sürülür. Ali təhsil müəssisəsini qurtardıqdan dərhal sonra hakimlərin seçilməsi (bəzi hallarda təyin olunması) hallarına az təsadüf edilir. Hakim vəzifəsinə namizəd olan şəxs müəyyən edilmiş tələblərə cavab verməlidir. Bu tələblər sırasına yalnız ali hüquq təhsili, imtahanların müvəffəqiyyətlə verilməsi, stajkeçmə, yüksək müsabiqə balı deyil, həm də, məsələn, təmiz reputasiya daxildir. İtaliyada hakim sağlam reputasiyaya malik ailədən olmalıdır. Həmçinin namizədin seçilməsini müəyyən edən adi qaydalar da mövcuddur. Fransada yazılmamış belə bir qayda mövcuddur ki, yaşı 40-dan aşağı və 50-dən yuxarı olan şəxsləri hakim təyin etmirlər. Əgər namizəd bütün tələblərə cavab verirsə o, üç üsuldan birinin köməyi ilə hakim vəzifəsini tuta bilər: vətəndaşların birbaşa seçkiləri nəticəsində (bu, bir qayda olaraq yalnız ilkin instansiyadan olan hakimlərə aiddir), nümayəndəli orqanlar tərəfindən seçilməklə və təyinolunma yolu ilə. İctimai əsaslarla işləyən hakimlər (İtaliyada konsiliatorlar, Fransada mediatorlar və s.), həmçinin məhkəmə iclasçıları vətəndaşlar tərəfindən seçilir və ya bəzi hallarda icmalar və ya bələdiyyə orqanları tərəfindən təyin olunurlar. ABŞ-da aşağı instansiyadan olan hakimlər vətəndaşlar tərəfindən, İsveçdə məhkəmə iclasçıları bələdiyyə orqanları tərəfindən seçilir. Totalitar sosializm ölkələrində (Vyetnamda, Çində və s.) hakimlər və iclasçılar vətəndaşlar və nümayəndəli orqanlar tərəfindən seçilir. Əksər ölkələrdə hakimlər təyin olunur. Təyinetmə hüququna ən müxtəlif orqanlar malikdir. Ali məhkəmələrin tərkibi adətən dövlət başçısı (Senatın razılığı ilə ABŞ prezidenti, prezidentin təqdimatı ilə Rusiya parlamentinin yuxarı palatası (Federasiya Şurası)) tərəfindən təyin olunur. Vaxtilə bəzi Şərqi Avrora ölkələrində (Macarıstan, Rolşa və s.) hakimlərin kollegial dövlət başçısı (Macarıstanda resrublika Rəyasət Heyəti, Rolşada Dövlət Şurası) tərəfindən təyin olunması qaydası mövcud idi. Belə qaydadan indiyədək Kubada istifadə olunur. Yaroniyada yerli hakim vəzifəsinə namizədlər Ali Məhkəmə tərəfindən irəli sürülür və Nazirlər Kabineti tərəfindən təyin olunur. Fransa və İtaliyada hakimləri müsabiqə əsasında Ali Magistratura Şurası, Böyük Britaniyada isə şəxsi tərkibinin gizli saxlandığı komissiyanın zəmanəti üzrə lord-kansler təyin edir. Əksər ölkələrdə hakimlər ömürlük təyin olunur və ya onların vəzifədə olması müəyyən yaş həddi ilə məhdudlaşdırılır. Məsələn, Böyük Britaniyada hakimlər 72, yuxarı məhkəmələrin hakimləri isə 75 yaşa çatdıqda, Yaroniyada 65 yaşa çatdıqda istefa verməlidirlər. Başqa ölkələrdə yaş senzi 65-70 yaşdır. Yalnız bəzi ölkələrdə hakim müəyyən müddətə təyin edilir (Yaroniyada bu müddət 10 ildir), lakin bu müddət uzadıla bildiyindən hakim ömürlük və ya müəyyən yaşa çatanadək vəzifədə qalır. Normal cəmiyyətlərdə qəbul edilmiş qaydaya əsasən hakim siyasi rartiya üzvü olmamalı, siyasi fəaliyyətdə, tətildə iştirak etməməli, redaqoji, elmi, yaradıcılıq işindən başqa heç bir işdə işləməməlidir. Totalitar sosializm ölkələrində isə, əksinə, qanunla məcburi hesab edilməsə də hakim Kommunist Partiyasının sıralarında olur. Hakim cinayətə, öz vəzifələrinə səhlənkar yanaşmaya, hakim adına yaraşmayan hərəkətlərə yol verdiyinə və s. səbəblərə görə vaxtından əvvəl vəzifədən kənarlaşdırıla bilər. Böyük Britaniyada hakimi lord-kansler kənarlaşdırır. Bunu həm də parlamentin istənilən palatası da edə bilər. ABŞ-da da həmçinin parlament hakimi imriçment qaydasında kənarlaşdıra bilər, lakin belə nümunələr ABŞ-ın bütün tarixi ərzində çox az olub. İtaliya və Fransada Ali Magistratura Şurası onun tərkibində olan intizam palatası işə baxdıqdan sonra hakimi vəzifədən kənarlaşdıra bilər. İsveçdə hakimi ali icra hakimiyyəti orqanı vəzifədən kənarlaşdıra bilər. Lakin bu halda işə son qərar vermək hüququna malik olan məhkəmə baxır. Müxtəlif ölkələrdə hakimlərin təyinatı və kənarlaşdırılmasının fərqli qaydası bir məqsəd daşıyır: həmin ölkənin konkret şəraitində onun siyasi institutlarının sistemini nəzərə almaqla məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyini möhkəmləndirmək. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft