|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 08 - Neft (nf) |
|
“NEFT VƏ AZƏRBAYCANDA SABİTLİK” PROBLEMİ ÜZRƏ EKSPERTSORĞUSUNUN NƏTİCƏLƏRİ HAQQINDA SABİT BAĞIROV Mənbə: "Məşvərət", N23, 1999 1999-cu ilin iyul-avqust aylarında Amerikanın CEP (COUNCIL ON ECONOMIC PRIORITIES) və İngiltərənin INTERNATIONAL ALERT təşkilatlarının təşəbbüsü ilə tərkibində Sabit Bağırov, Nəcəf Nəcəfov və Nəsib Nəsibli olan tədqiqat qrupu tərəfindən “Neft və Azərbaycanda sabitlik” probleminin bir sıra aspektlərinin təhlili məqsədi ilə ekspert sorğusu aparılmışdır. Sorğunun məqsədi aşağıdakıları: - ətraf mühitin mühafizəsinin təmin edilməsi; işçilərin hüquqları; yerli kadrların hazırlanması; ilk növbədə yerli ehtiyatların və subkontraktorların istifadə edilməsi; təhsilin inkişaf etdirilməsi; səhiyyənin inkişaf etdirilməsi; infrastrukturun inkişaf etdirilməsi; humanitar yardımın (qaçqınlara, müharibə veteranlarına, etnik azlıqlara, uşaqlara, əlillərə, qocalara, xəstələrə) edilməsi; demokratiyanın inkişaf etdirilməsi, insan hüquqlarının qorunması üzrə təşkilatlara yardımın edilməsi; mədəniyyət və idmanın inkişaf etdirilməsi kimi mühüm sosial sahələrdə Qərb neft şirkətlərinin (QNŞ) fəaliyyətlərini; - bir sıra mühüm sosial sahələrdə QNŞ-nin öhdəlikləri barədə müxtəlif ictimai qurumların və əhalinin məlumatlılığını; - QNŞ-nin öz öhdəliklərini hansı səviyyədə yerinə yetirməsi barədə bu qurumların rəylərini; - QNŞ ilə Azərbaycan cəmiyyətinin müxtəlif seqmentləri arasında qarşılıqlı əlaqələrin səciyyəsini; - Ölkənin mühüm ictimai sahələrində QNŞ-nin fəaliyyət dairəsinin genişləndirilməsinə müxtəlif ictimai qurumların münasibətini; - ölkədəki sosial durum və sosial partlayışın ehtimalı barədə ictimai qurumların rəylərini aydınlaşdırmaqdan ibarətdir. Sorğuda aşağıdakı təşkilat və şirkətlərin birinci və ya ikinci şəxsləri respondent kimi iştirak etmişlər: - yerli qeyri-hökumət təşkilatları (QHT): İnsan Hüquqları Mərkəzi; Qadın Hüquqlarının Qorunması Cəmiyyəti; Helsinki Vətəndaş Assambleyası; Vətəndaşların Əmək Hüquqlarının Qorunması Liqası; Resurslar və Yerli QHT-nin Təhsili Mərkəzi; HAYAT; “Buta” humanitar uşaq fondu; Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyası; Amerika Universiteti; - beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları: ISAR; Açıq cəmiyyət; UNHCR; Oxfam; NRC; - donorlar: Dünya Bankı; - dövlət təşkilatları: Xarici İşlər Nazirliyi; - siyasi partiyalar: Xalq Cəbhəsi; Yeni Azərbaycan; Milli İstiqlal; Sosial-demokrat; Müsavat; Demokrat; Kommunist; Vətəndaş həmrəyliyi; Vəhdət; - neft şirkətləri: BP-Amoco (AIOC); Statoil-Azerbaijan; ARDNŞ; Exxon-Azerbaijan; Mobil-Azerbaijan; - digər biznes qurumları: İmproteks qrup; “EFFEKT” şirkəti; - kütləvi informasiya vasitələri: “Zerkalo” qəzeti; TURAN informasiya agentliyi. Respondentlərin hər bir qrupu üçün tədqiqatın məqsədləri nəzərə alınmaqla ayrıca suallar hazırlanmışdı. Respondentlərin hər biri ilə orta hesabla 1.5 saatlıq ayrıca müsahibə aparılmışdı. Bəzi respondentlər (əsasən neft şirkətləri) cavabları yazılı şəkildə təqdim etmək istəmişlər. Aşağıda oxucuların diqqətinə aparılmış tədqiqatların qısa xülasəsi təklif olunur. 1. Ekologiya, işçilərin hüquqları, əməkdaşların təhsili, yerli ehtiyatların və subkontraktorların istifadə edilməsi sahələrində şirkətlərin öhdəlikləri haqqında cəmiyyətin məlumatlılığı QNŞ-nin bu sahələrdəki öhdəlikləri onların Azərbaycan hökuməti ilə imzaladıqları müqavilələrdə öz əksini müəyyən səviyyədə tapmışdır. Tədqiqatlar zamanı bu öhdəliklər haqqında QNŞ-dən qısa məlumat alınmışdı. Əlbəttə ki, ölkə əhalisinin məlumatlanma səviyyəsi haqqında suala ən yaxşı cavabı reprezentativ sorğu verə bilərdi. Buna baxmayaraq, aparılmış sorğuda bir sıra ən fəal yerli və beynəlxalq QHT-nın, siyasi partiyaların və KİV rəhbərlərinin ekspert olmalarını nəzərə almaqla, fikrimizcə, onların bu məsələ üzrə rəylərinin real duruma kifayət qədər yaxın olmasını hesab etmək olar. Bu sorğuda yuxarıda göstərilən yerli və beynəlxalq QHT-nın, siyasi partiyaların və KİV-nin rəhbərləri respondent olmuşlar. Bu 25 respondentə ətraf mühitin mühafizəsi, işçilərin hüquqları, yerli kadrların hazırlanması, ilk növbədə yerli ehtiyatların və sub-kontraktorların istifadə edilməsi üzrə QNŞ-nin öhdəlikləri barədə əhalinin geniş təbəqələrinin xəbərdarlığı haqqında hansı fikirdə olduqları sualı verilmişdi. Sorğulanan 25 respondentin 85%-nin fikrincə, QNŞ-nin bu öhdəlikləri haqqında əhalinin geniş təbəqəsinin məlumatı yoxdur. Ancaq 2 respondent hesab edir ki, əhali bunlardan xəbərdardır. Daha iki nəfər isə bu sualı cavablandırmaqda çətinlik çəkir Fəqət respondentlərin 64%-nin fikrincə, QNŞ-nin öhdəlikləri haqqında əhalinin təhsilli hissəsində (müəllimlər, həkimlər, alimlər, biznesmenlər, məmurlar və s.) qismən məlumat vardır. Elə həmin 25 respondentin rəyincə, əhalinin zəif məlumatlılığının əsas səbəbi QNŞ tərəfindən ictimaiyyətə kifayət qədər məlumat verilməməsidir. Bu səbəbi 20 respondent göstərmişdir. 7 respondent həm də ictimaiyyətdə marağın olmamasını qeyd etmişdir. 8 respondent neft şirkətləri tərəfindən əhalinin məlumatlandırılmasına hökumətin maneçiliyinin mümkünlüyünü göstərmişlər. Sorğuda siyasi partiya və QHT-nin özlərinin məlumatlılığı tədqiq olunmuşdur. 9 partiya liderindən yalnız 3-ü partiyalarının hansı isə məlumata malik olduğunu bildirib. Bunlar üzvlərinin bir neçəsi parlamentin deputatı olan partiyalardır. Qalan partiya liderləri isə müqavilələrin şərtləri haqqında və deməli, şirkətlərin öhdəlikləri haqqında məlumatlarının olmadığını söyləyib. Fəqət həmin partiya liderlərinin müsahibələrindən məlum olduğu kimi, ancaq iki partiya müqavilələr üzrə onları maraqlandıran məlumat üçün şirkətlərə müraciət etmişdi. Qalanları isə bunun əbəs olduğuna qabaqcadan əmindir. Çünki, onların fikrincə, hökumət məlumatın siyasi partiyalara verilməsini şirkətlərə qadağan etmişdir. QNŞ isə öz növbəsində israr edirlər ki, onlar ictimai qurumların hər hansı sorğusunu diqqətdən kənarda qoymurlar və əgər sorğulanan məlumat məxfi səciyyəli deyilsə onlar onu təqdim edirlər. Neft şirkətlərinin söylədiklərinə görə, əslində onlara belə müraciətlər edilməyib. Bənzər məlumatlanma QHT üçün də səciyyəvidir. Müsahibə götürülmüş 9 QHT rəhbərindən 7-sinin bildirdiyinə görə, ətraf mühitin mühafizəsi, işçilərin hüquqları, əməkdaşların təhsili, ilk növbədə yerli ehtiyatların və subkontraktorların istifadəsi sahələrində QNŞ-nin öhdəlikləri haqqında əslində onlara heç nə məlum deyildir. Kifayət qədər məlumatlı olduğunu əvvəldən bildirmiş iki QHT liderinə verilmiş əlavə suallar onların öhdəliklər haqqında çox dayaz təsəvvürlərinin olduğunu aşkar etmişdir. QNŞ-nin cavablarına görə, onların fəaliyyətləri barədə Azərbaycan əhalisinin məlumatlandırılmasının əsas forması mətbuat konfransları və mətbuata verilmiş xəbərlərdir. Lakin onlardan birinin qeyri-rəsmi rəyi belədir: “Biz ictimaiyyətin məlumatlandırılmasının öhdəsindən bir o qədər də yaxşı gələ bilmirik. Bu, görünür ki, adətən bizim ilk növbədə öz səhmdarlarımızı məlumatlandırmağımızla bağlıdır. Bizim informasiya bütün dünya üzrə fəaliyyətimizi əhatə edir. Əgər konkretləşdirmə tələb olunursa, biz bunu edirik. Bu, Qərb şirkətlərinin praktikasıdır. Adətən, işin əvvəlində biz ictimaiyyəti bacardığımız qədər çox məlumatlandırırıq. İş tam gücünə düşəndən sonra məlumatın verilməsinin intensivliyi aşağı düşür”. Sorğu zamanı respondentlərə xüsusi bülletenin müştərək nəşri və yayımlanması kimi üsuldan istifadə edərək QNŞ-nin fəaliyyəti barədə Azərbaycan cəmiyyətinin məlumatlandırılmasının təkmilləşdirilməsinə münasibətlərini bildirmək təklif olunmuşdu. Aylıq və yaxud rüblük dövrili belə bülleten Azərbaycan cəmiyyətinin bütün bölümlərinə ünvanlı göndərilərdi. 25 respondentdən 21-i Azərbaycan ictimaiyyətinin məlumatlandırılmasının belə təkmilləşdirilmiş üsulunun faydalılığını və hətta vacibliyini qeyd edib. Lakin, QNŞ-nin rəyincə, şirkətlər tərəfindən ümumi bülletenin müştərək nəşri onların arasında olan rəqabətə görə yəqin ki, mümkün deyildir. Buna görə də məlumatın yayımlanmasının və Azərbaycan cəmiyyəti ilə ünsiyyətin digər formalarına üstünlük verilməlidir. 2. Ekologiya, işçilərin hüquqları, əməkdaşların təhsili, yerli ehtiyatların və subkontraktorların istifadə edilməsi sahələrində QNŞ-nin öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi ilə bağlı onun fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi Sorğu zamanı yerli və beynəlxalq QHT-nin, siyasi partiyaların və KİV-nin həmin 25 liderindən 12-si ətraf mühitin mühafizəsinin təmini üzrə QNŞ-nin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün onlarda yetərincə məlumatın olmadığını qeyd etdi. Ancaq 4-ü QNŞ-nin göstərilən sahələr üzrə fəaliyyəti barədə müsbət rəy verdi. 8 respondent bu fəaliyyəti mənfi qiymətləndirdi. 1 respondentin fikrincə, qiymət vermək hələ tezdir. 15 respondent “işçilərin hüquqları” komponenti üzrə fəaliyyəti mənfi qiymətləndirib və ancaq 1 respondent müsbət qiymət verib. Qalan 9-u isə qiymətləndirmək üçün onlarda kifayət qədər məlumatın olmadığını qeyd edib. Respondentlərin əksəriyyəti (14) “yerli kadrların hazırlanması” komponenti üzrə qiymətləndirmək üçün onlarda kifayət qədər məlumatın olmadığını qeyd edib. 9-u mənfi, 2-si isə müsbət qiymətləndirdi. Respondentlər tərəfindən oxşar qiymətlər “ilk növbədə yerli ehtiyatların və subkontraktorların istifadə edilməsi” komponenti üzrə verilmişdir. Sorğu zamanı yerli ehtiyatların və sub-kontraktorların QNŞ tərəfindən aşağı səviyyədə istifadə edilməsinin aşağıda göstərilən mümkün olan səbəblərini 10 ballıq sistem üzrə ranqlaşdırmaq iki yerli biznes qurumuna təklif olunmuşdu: - neft şirkətlərində belə müqavilə öhdəliklərinin olmaması; - hökumət tərəfindən bu problemə kifayət qədər diqqətin yetirilməməsi; - neft şirkətlərinin apardıqları tenderlər barəsində yerli biznes qurumlarının kifayət qədər məlumatlı olmaması; - yerli ehtiyatların və yerli biznes qurumlarının xidmətlərinin aşağı keyfiyyətli olması (beynəlxalq standartlara uyğun olmaması); - yerli biznes qurumlarında neft müqavilələrində podratların alınması üzrə lazımi təşəbbüsün olmaması; - digər səbəblər. Şirkətlərdən birinin rəyincə, ən çox əhəmiyyətli səbəblər 1-ci və 2-cidir. 3-cü və 4-cü az əhəmiyyətlidir, 5-ci isə çox az əhəmiyyətlidir. Digər şirkətin rəyincə, əsas səbəb 4-cüdür. Qalanları az əhəmiyyətlidir. 3. Humanitar və sponsorluq fəaaliyyəti sahəsində QNŞ-nin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi Təhsilin inkişaf etdirilməsi; səhiyyənin inkişaf etdirilməsi; infrastrukturun inkişaf etdirilməsi; (qaçqınlara, müharibə veteranlarına, etnik azlıqlara, uşaqlara, əlillərə, qocalara, xəstələrə) humanitar yardımın göstərilməsi; demokratiyanın insan hüquqlarının qorunması üzrə inkişaf etdirilməsində təşkilatlara yardımın edilməsi; mədəniyyət və idmanın inkişaf etdirilməsi sahələrində QNŞ-nin fəaliyyəti haqqında respondentlərin məlumatlılığı onların kontrakt fəaliyyəti sahəsindəkindən bir qədər artıqdır. Belə ki, 25 respondentdən 15-nin QNŞ-nin “təhsilin inkişaf etdirilməsi”, 8-nin “səhiyyənin inkişaf etdirilməsi” sahəsindəki, 5-nin “infrastrukturun inkişaf etdirilməsi”, 23-nün “(qaçqınlara, müharibə veteranlarına, etnik azlıqlara, uşaqlara, əlillərə, qocalara, xəstələrə) humanitar yardımın edilməsi”, 4-nün “demokratiyanın inkişaf etdirilməsi, insan hüquqlarının qorunması üzrə təşkilatlara yardımın edilməsi” və 21-nin “mədəniyyət və idmanın inkişaf etdirilməsi “ sahələrindəki fəaliyyəti haqqında məlumatı vardır. Qeyd edək ki, neft şirkətlərinin sualda göstərilmiş sahələrdəki fəaliyyətindən xəbərdar olduqlarını bildirmiş respondentlər əksər hallarda belə fəaliyyətə aid konkret misalları göstərə bilməyib. Respondentlərin rəyinə görə, QNŞ-nin bu sahələrin hansındakı fəaliyyətinin qənaətbəxş olmadığı sualına cavab verərkən onlar infrastrukturun inkişaf etdirilməsi sahəsindəki fəaliyyəti birinci yerə qoymuşlar. İkinci və üçüncü yerlər təhsilin və demokratiyanın inkişaf etdirilməsi, insan hüquqlarının qorunması üzrə təşkilatlara yardım edilməsi sahələrinə verilmişdir. Bu sual üzrə QNŞ-nin rəy sorğusu aşağıdakıları aşkar etmişdir: - bir şirkətin rəyinə görə, uşaq evlərinə yardımı artırmaq lazımdır; - digər şirktin rəyinə görə sualda göstərilmiş sahələr neft şirkətlərinin ən əhəmiyyətli fəaliyyət sahələrini əhatə edir və bəlkə də, sadəcə olaraq, bu istiqamətlərdə səyləri gücləndirmək lazımdır. Sorğu zamanı respondentlərə aşağıdakılar barədə açıqlama vermək təklif olunmuşdu. Onlar niyə belə hesab edirlər ki, müqavilədə nəzərə alınmamış humanitar və sponsorluq fəaliyyətinə şirkətlər pul xərcləməlidir? Rəylər müxtəlif olmuşdur: - bu, onların iş mədəniyyətinin elementidir; - bu, Qərb mədəniyyətinin təzahürüdür; - reklam məqsədləri daşıyır; - sosial durumun yaxşılaşmasına yardım edirlər və bu da ölkədə onların biznesinin uzunmüddətliliyini nəzərə aldıqda çox əhəmiyyətlidir; - ölkədə onların nüfuzunun artmasına və əhalinin onlara olan münasibətinin yaxşılaşmasına yardım edir; - şirkətlər Azərbaycanda geosiyasi maraqları olan müəyyən ölkələri təmsil edirlər və onların humanitar və sponsorluq fəaliyyəti nəinki onların, eləcə də həmin ölkələrin nüfuzunun artmasına yardım edir; - hökumətlə yeni müqavilələrin imzalanması üçün münasib şərait yaradır; - onların bu ölkədəki neft müqavilələrinin əməliyyat xərcləri üzrə büdcələrinə daxil olmasaydı daha yaxşı olardı; - bu ölkədə sabitliyin saxlanılmasına yardım edir. Respondentlər həm də QNŞ-nin humanitar və sponsorluq fəaliyyətinə mane olan amillərdən danışıb. 25 respondentdən 22-nin rəyinə görə, əsas maneçilik amili məmurların laqeydliyi və yaxud onların rüşvətxorluğudur. 17 respondent həm də qanunların qeyri-təkmilliyini göstərib. Bəzi respondentlər tərəfindən eləcə də aşağıdakı amillər göstərilmişdir: - siyasi; - şirkətlər harada reklam üçün nəyinsə edilməsi zərurətini və harada isə əsl xeyriyyəçiliyin göstərilməsi zərurətini pis təsəvvür edirlər; - hökumətin təşəbbüssüzlüyü; - şirkətlərin özlərinin kifayət qədər maraqlı olmaması; - şirkətlərdə Azərbaycan cəmiyyəti haqqında kifayət qədər təsəvvürün olmaması. Müsahibə götürülmüş neft şirkətlərinin rəyinə görə, adı çəkilmiş sahələrdə onların fəaliyyətlərinə heç nə mane olmur. 4. QNŞ-nin yerli və beynəlxalq QHT ilə münasibətləri Sorğu zamanı QNŞ-nin bəzi yerli QHT ilə əlaqələrinin mövcudluğu müəyyən oldu. Və bir çox hallarda QHT bu əlaqələrin yaranmasında təşəbüsçü olmuşdur. 9 yerli QHT-dən 4-nün rəyinə görə, QNŞ-nin yerli QHT-yə olan münasibətləri üçün yerli QHT ilə əməkdaşlığın mühümlüyünün az dəyərləndirilməsi səciyyəvidir. Digər 4 QHT hesab edir ki, QNŞ yerli QHT ilə əlaqələrin yaradılmasının və əməkdaşlığın zəruriliyini anlayır, lakin onlar hökumətin bu əməkdaşlığa olan mənfi münasibətindən ehtiyatlanırlar. QHT ilə aparılan müsahibələr onların neft şirkətləri ilə əlaqələrin yaradılmasında yerli QHT-nin zəif fəallığı barədə təəssürat yaradıb. Neft şirkətlərindən birinin qeyri-rəsmi rəyi də buna əyani misaldır: “Yerli QHT ilə əlaqələrin yaradılması bizim üçün problem deyildir. Gürcüstanda QHT daha fəaldırlar. Xüsusən də ətraf mühitin mühafizəsi üzrə. Biz də onlarla fəal əməkdaşlıq edirik”. Beynəlxalq QHT də münasibətlərin kifayət qədər inkişafda olmadığını bildirib. 5. Yerli siyasi partiyalar ilə münasibətlər Aydın oldu ki, sorğulanan 9 patiyadan yalnız 3-ü neft şirkətləri ilə əlaqədə olub. Bəzi partiya liderlərinin rəyi belədir:
9 partiya liderindən 4-nün rəyinə görə, ümumiyyətlə, QNŞ-nin yerli siyasi partiyalara olan münasibəti üçün onlar ilə əməkdaşlığın mühümlüyünün az dəyərləndirilməsi səciyyəvidir. Digər 4 lider partiyalara olan münasibətin ən səciyyəvi cəhəti kimi QNŞ ilə onların arasında əlaqələrin yaradılmasının və onlar ilə (siyasi partiyalar ilə) əməkdaşlığın edilməsinin zəruriliyinin anlaşıldığını qeyd edib. Lakin hökumətin belə əməkdaşlığa mənfi münasibətindən ehtiyatlanırlar. 6. KİV ilə münasibətlər Belə problemlərin mövcud olub-olmaması haqqında danışmaq tanınmış iki KİV rəhbərinə təklif olunmuşdu. Birinin rəyinə görə, məlumatın əldə edilməsi problemi reallıqdır. Digərinin rəyinə görə: “birinci şəxslərin yanına düşmək çox çətindir; məlumatı operativ əldə etmək çox çətindir; məlumatın yayımlanmaması istəyi hiss edilir; məlumatı əldə etmək üçün tez-tez şəxsi qeyri-rəsmi əlaqələrdən istifadə edilir”. Lakin hər iki respondent QNŞ-nin siyasi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq belə əlaqələri arzulayan istənilən KİV ilə əlaqəyə getdiklərini qeyd edib. 7. Ölkənin siyasi, iqtisadi və sosial həyatının qeyri-ənənəvi sahələrində şirkətlərin fəaliyyətinin genişləndirilməsinə münasibət Bu sorğuda yerli və beynəlxalq QHT-nin, siyasi partiyaların, KİV-nin, neft şirkətlərinin, biznes qurumlarının rəhbərləri, Dünya Bankı və XİN-nin nümayəndələri respondent olmuşlar. Respondentlərə aşağıdakı sual verilmişdi: “Sizin fikrinizcə, neft şirkətləri: - ölkədə neft gəlirlərinin vətəndaşların hamısının marağına uyğun şəkildə səmərəli istifadə olunmasına nəzarətdə; - insan hüquqlarının qorunması üzrə proqramlarda; - demokratiyanın inkişaf etdirilməsi proqramlarında; - antikorrupsiya proqramlarında; - Dağlıq Qarabağ probleminin həllində iştirak etməlidirlərmi?”. 28 respondentdən:
Respondentlərə həmçinin: “Siz belə düşünürsünüzmü ki, transmilli neft şirkətlərinin Azərbaycanda mövcudluğu ancaq onların biznesidir və yaxud Siz belə hesab edirsinizmi ki, onlar həmçinin bölgədəki sülh, ölkənin iqtisadi və mədəni inkişafı, demokratiyanın inkişafı və insan hüquqlarına riayət olunması üçün məsuliyyət (mənəvi) daşıyırlar?” sualı da verilmişdi. 28 respondentdən 20-nin cavabı “hə” olmuşdur. 4 respondent “yox” cavabı verib. Daha 4-ü isə hesab edir ki, QNŞ məsuliyyət daşımır, amma bu, onların maraqlarına uyğundur. 8. Ölkədə sosial durumun, sosial partlayışın qiymətləndirilməsi və şirkətlərin humanitar fəaliyyətinin artırılması hesabına sosial durumun mühüm dərəcədə yaxşılaşdırılması imkanı Bu sorğunun respondentləri yerli və beynəlxalq QHT-nin, siyasi partiyaların, KİV-nin rəhbərləri olub. Onlara aşağıdakı sual verilmişdi: “Ölkədəki sosial durumu necə qiymətləndirirsiniz? Sosial partlayış ehtimalı nə qədərdir?”. 24 respondent sosial durumu gərgin və çox gərgin qiymətləndirib. Ancaq birinin rəyinə görə, ölkədəki sosial durum normaldır. 25 respondentdən 9-u sosial partlayışın ehtimalını çox yüksək qiymətləndirib. 6-sının rəyinə görə, o, aşağı səviyyədədir. 5 respondentin fikrinə görə, partlayış ehtimalı sıfırdır. 3 respondent cavab verməkdən imtina edib. Nəhayət, iki respondent (beynəlxalq QHT siyahısından) bəyan etdi ki, onlar partlayışın baş verməsinə təəccüblənməz, başqa ölkədə partlayış çoxdan baş vermişdi. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft