|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 02 - Parlament təcrübəsi (pt) |
|
ABŞ KONQRESİ
QULAMHÜSEYN
ƏLİYEV Mənbə: "Məşvərət", N14, 1999 1. Strukturu ABŞ Konqresi ölkənin ali nümayəndəli və qanunverici orqanı olub iki palatadan ibarətdir: Nümayəndələr Palatası və Senat.Ümummilli təmsilçilik orqanı olan Nümayəndələr Palatası 435 deputatdan ibarətdir. Nümayəndələr Palatasına seçkilər hər iki ildən bir noyabr ayının ilk çərşənbə axşamı günü ştatlar üzrə təşkil edilmiş birmandatlı seçki dairələri üzrə nisbi çoxluğun majoritar seçki sistemi əsasında keçirilir. Deputat yerləri əhalisinin sayından asılı olaraq ştatlar arasında bölüşdürülür. Hər on ildən bir ölkədə əhalinin ümumi siyahıyaalınması keçirilir və Nümayəndələr Palatası üçün təmsilçilik norması müəyyənləşdirilir. Bu təmsilçilik norması əsasında Konqres əhalinin sayı nəzərə alınmaqla hər bir ştatdan seçiləcək deputatların sayını müəyyən edir. Əhalisini sayı müəyyən edilmiş təmsilçilik normasından aşağı olan ştatlar Nümayəndələr Palatasına 1 deputat seçirlər. Hal-hazırda təmsilçilik norması 520 min nəfərdən ibarətdir. Cəmi 6 ştat - Alyaska, Delaver, Nevada, Şimali Dakota, Vermont və Vayominq ştatları yalnız bir deputat yerinə malikdir. Nümayəndələr Palatasında ən çox yer isə Kaliforniya ştatına məxsusdur. Bu ştat 45 deputatla təmsil olunur. Nyu-York ştatı nın 34, Texas ştatının isə 27 deputat yeri var. Ştatların qanunverici orqanları müəyyən edilmiş təmsilçilik normasını və onlar üçün ayrılmış deputat mandatının sayını nəzər almaqla müvafiq ştatın ərazisini əhalisinin sayı təxminən bərabər olan birmandatlı seçki dairələrinə bölür, yaxud mövcud seçki dairələrinin sərhədlərində dəyişiklik edir. Seçkilərdə yalnız həmin seçki dairəsinin səsvermə hüququ olan əhalisi iştirak edir. Nümayəndələr Palatasının tamhüquqlu üzvləri (deputatlar) ilə yanaşı, məşvərətçi üzvləri də vardır. Belə ki, Puerto-Riko birliyini təmsil edən komissar-rezident, Kolumbiya federal mahalı (Vaşinqton şəhəri), Amerika Samoası, Quam və Virciniya adalarının hər birindən Nümayəndələr Palatasına bir təmsilçi seçilir. Məşvərətçi üzvlər deputatların əksər hüquqlarına malikdir. Onlar palatanın və onun komitələrinin işində iştirak edə, müzakirələrdə çıxış edə bilərlər. Lakin onların səsvermə hüququ yoxdur aə səsvermədə iştirak etmirlər. Ştatların təmsilçilik orqanı olan Senat 100 üzvdən ibarətdir. Əhalisinin sayından və ərazisindən asılı olmayaraq hər ştatdan Senata 2 üzv seçilir. Senatorlar əvvəllər ştatların qanunverici orqanları tərəfindən seçilirdisə, indi ştatların əhalisi tərəfindən ümumi səsvermə yolu ilə nisbi çoxluqlu majoritar seçki sistemi əsasında seçilir. Hər iki senatorun seçkilərində müvafiq ştatın səsvermə hüququ olan bütün əhalisi iştirak edir. Senatorların səlahiyyət müddəti 6 ildir. Lakin hər iki ildən bir Senatın tərkibinin üçdən biri yenidən seçilir. Senata seçkilər Nümayəndələr Palatasına seçkilərlə eyni vaxtda keçirilir. 2.Səlahiyyəti Konstitusiya ilə Konqresin səlahiyyətlərinə aid edilmiş məsələlərin həlli zamanı bəzi istisnalarla Nümayəndələr Palatası və Senat bərabərhüquqludur. Lakin eyni zamanda palatalardan yalnız birinin müstəsna səlahiyyətlərinə aid olan məsələlər də vardır. Nümayəndələr Palatasının müstəsna səlahiyyətinə aid olan məsələlər aşağıdakılardır: maliyyə məsələləri üzrə qanun layihələrini irəli sürmək; mülki vəzifəli şəxslərin impiçmenti haqqında məsələ qaldırmaq; ümumi prezident seçkiləri zamanı namizədlərdən heç biri lazımi qədər səs toplamadıqda prezidenti seçmək. Senatın müstəsna səlahiyyətinə aid olan məsələlər aşağıdakılardır: beynəlxalq müqavilələri təsdiq etmək; prezidentin təyin etdiyi vəzifəli şəxsləri təsdiq etmək; impiçment haqqında məsələ qaldırıldıqda müvafiq araşdırma aparmaq və vəzifəli şəxsin təqsirliliyi haqqında məsələni həll etmək; namizədlərdən heç biri lazımi qədər səs toplamadıqda vitse-prezident seçmək. Bütövlükdə daxili və xarici siyasət sahəsində Konqresin səlahiyyətinə aşağıdakı məsələlər aiddir: 1. Qanunvericilik. Konqres ABŞ Konstitusiyası ilə onun səlahiyyətinə aid edilmiş bütün məsələlər üzrə qanunlar qəbul etmək hüququna malikdir. Qanun layihələri Konqresin hər iki palatasında qəbul edilir,yalnız prezident tərəfindən imzalandıqdan sonra qanun hesab edilir və qüvvəyə minir. 2. Büdcə və maliyyə məsələləri. Yalnız Konqres növbəti maliyyə ili üçün dövlət büdcəsini təsdiq etmək, vergilər, rüsumlar, aksiz ödəmələri müəyyən etmək, ABŞ adından borc almaq, pul kəsmək, onun dəyərini tənzimləmək hüququna malikdir. Xəzinədən pul ayrılması yalnız Konqresin qəbul etdiyi qanunlar əsasında və Konqresin müəyyən etdiyi məbləğdə həyata keçirilir. Konqresin qəbul etdiyi qanunda göstərilən məbləğ istisna olmaqla, icra hakimiyyəti, o cümlədən prezident xəzinədən pul ala bilməz. Konqres icra hakimiyyətinin tələb etdiyi maliyyə vəsaitinin məbləğini artıra, yaxud azalda bilər və ya həmin məbləği ayırmaqdan imtina edə bilər. 3. Məhkəmə hakimiyyəti orqanlarının formalaşması. Konqres Ali Məhkəməyə tabe olan məhkəmə orqanlarını yaratmaq hüququna malikdir. Bundan başqa, ABŞ Ali Məhkəməsinin üzvlərini və digər federal məhkəmələrin hakimlərinin təyinatı Senatın razılığı ilə həyata keçirilir. 4. İcra hakimiyyəti aparatının formalaşması. İcra hakimiyyətinin təşkili məsələləri, strukturu, idarəçilik orqanlarının səlahiyyəti Konqres tərəfindən müəyyən olunur. Lakin prezident icra hakimiyyətinin ikinci dərəcəli strukturlarını yenidən təşkil etmək hüququna malikdir. Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının yenidən təşkili (nazirliklərin, müstəqil federal agentliklərin və s. ləğvi, yenilərinin yaradılması) yalnız Konqresin qəbul etdiyi qanunlar əsasında həyata keçirilir. Səfirlər, vəzifələri qanunla müəyyən edilmiş federal səviyyəli digər şəxslər (Ağ Ev aparatının məmurları istisna olmaqla) Senatın “məsləhəti və razılığı” ilə prezident tərəfindən təyin edilir. Başqa sözlə, Senat minlərcə mülki və hərbi vəzifələrə prezidentin təyinatını təsdiq edir, yaxud təsdiqdən imtina edir. Ümumi prezident seçkiləri nəticəsində namizədlərdən heç biri lazımi miqdarda səs toplamadıqda prezident və vitse-prezident Konqres tərəfindən seçilir. Bu zaman prezident ümumi seçkilərdə daha çox səs toplamış 3 namizəd arasından Nümayəndələr Palatası, vitse-prezident isə daha çox səs toplamış 2 namizəd arasından Senat tərəfindən seçilir. Qeyd etmək lazımdır ki, ABŞ tarixində cəmi 2 dəfə - 1820 və 1824 -cü illərdə prezident və vitse-prezident Konqres tərəfindən seçilmişdir. 5. Hökumət aparatının fəaliyyətinə nəzarət. Nəzarət funksiyalarını hər 2 palatanın daimi komitələri və ya bu məqsədlə yaradılmış xüsusi komitələr həyata keçirir. Ayrı-ayrı məsələlərin araşdırılması üçün istintaq komitələri yaradıla bilər. Nümayəndələr Palatası və Senatın xüsusi komitələri birgə təhqiqat apara bilər. Konqresin nəzarət səlahiyyətləri icra hakimiyyətinin bütün strukturlarını, federal nazirlikləri, müstəqil agentlikləri əhatə edir. Nəzarət səlahiyyətləri Konqresin komitələrində dinləmələrin keçirilməsi ,yaxud xüsusi təhqiqat aparılması vasitəsilə həyata keçirilir. Bu zaman komitələr müstəqil ekspert və mütəxəssislər dəvət edə bilər, prezident də daxil olmaqla istənilən federal səviyyəli dövlət məmurunu ifadə yaxud informasiya vermək üçün çağıra bilər, sənəd və materialları tələb edib ala bilər. Konqres komitələrinin çağırışına gəlməmək, izahat və məlumat verməkdən imtina etmək, yaxud yalan məlumat vermək Konqresə hörmətsizlik kimi qiymətləndirilir və məsuliyyətə səbəb olur. 6. Müharibə və sülh məsələləri. Konqres ABŞ adından müharibə elan olunması və sülh bağlanılması məsələlərini həll edir, ordu və donanmanın idarə olunması qaydalarını müəyyən edir, ordudan xaricdə istifadə olunmasına razılıq verir. 7. Beynəlxalq müqavilələrin təsdiqi. ABŞ-ın beynəlxalq müqavilələri bilavasitə prezidentin nəzarəti altında bağlanılır və Senat tərəfindən təsdiq edilir. Senat müqavilənin təsdiqindən imtina edə, ona qeyd-şərtlər və düzəlişlər edə bilər. 8. Xüsusi məhkəmə funksiyaları. Konqresin bu səlahiyyətlərinə öz üzvlərini Konstitusiya ilə nəzərdə tutulmuş senzlərə uyğunluğunun müəyyən edilməsi və impiçment proseduru aiddir. 3.Konqres üzvlərinin statusu ABŞ Konstitusiyası Konqres üzvü olmaq istəyən şəxslər üçün bir sıra senzlər müəyyən etmişdir. Belə ki, Nümayəndələr Palatasının üzvü (konqresmen) olmaq istəyən şəxs 25 yaşına çatmalı, 7 il ərzində Birləşmiş Ştatların vətəndaşı və eyni zamanda seçki zamanı seçildiyi ştatın sakini olmalıdır. Adətə görə o, həm də seçildiyi seçki dairəsinin sakini olmalıdır. Senatın üzvü (senator) olmaq istəyən şəxs isə 30 yaşına çatmalı, 9 il müddətində Birləşmiş Ştatların vətəndaşı və eyni zamanda seçildiyi ştatın sakini olmalıdır. Konqresmen və senatorların seçkiləri ilə əlaqədar mübahisəli məsələlər müvafiq palata tərəfindən həll edilir. Palata seçicilərin iddiasına əsasən federal qanunvericiliyin pozulması ilə seçilmiş Konqres üzvünü mandatdan məhrum edə bilər. Lakin bu hüquqdan, demək olar ki, istifadə olunmur. Səlahiyyət müddəti ərzində konqresmen vəfat etdikdə, istefa verdikdə, yaxud başqa səbəblərdən sıradan çıxdıqda və Nümayəndələr Palatasında boş yer yarandıqda onun seçildiyi ştatın qubernatoru müvafiq dairə üzrə əlavə seçkilər təyin edir. Konqresmenin ştatın qanunverici və ya icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən təyin olunmasına yol verilmir. Bu halda yeni seçilmiş konqresmenin səlahiyyət müddəti Nümayəndələr Palatasının qalan səlahiyyət müddəti qədər olur. Senatda boş yer yarandıqda müvafiq ştatın qubernatoru sıradan çıxmış senatorun qalan səlahiyyət müddəti üçün xüsusi seçkilər elan edir, yaxud həmin ştatın qanunverici orqanı ona xüsusi səlahiyyət veribsə növbəti seçkilərədək senator təyin edir. Əksər ştatların qanunverici orqanı Senatda boş yer yarandığı təqdirdə növbəti seçkilərədək senator təyin etmək hüququnu qubernatora vermişdir. Qubernatorlar bu hüquqdan istifadə edərkən bəzən özlərini təyin edirlər. Konqres üzvləri bir sıra imtiyazlara malikdirlər. Onlar seçicilərin, partiya orqanlarının və ştatların hakimiyyət orqanlarının iradəsindən asılı deyil və vaxtından əvvəl geri çağırıla bilməz. Lakin Konqres üzvləri daim öz seçiciləri ilə əlaqə saxlayır, onların rəyini nəzər almağa, bir çox hallarda seçiciləri maraqlandıran məsələlərə dair qərarların qəbul olunmasına çalışırlar. Bu, növbəti seçkilərdə iştirak üçün çox mühümdür. Konqres üzvləri məhdud parlament immunitetinə malikdir. Onlar Konqresdə sərbəst çıxış etmək və səs vermək azadlığına malikdir. Konqresmen və senatorlar Konqresdəki çıxışlarına, müzakirələrdə iştirakına görə heç bir məsuliyyət daşımırlar; heç kim onları bu barədə sorğu-suala tuta bilməz. Konqres üzvlərinin şəxsi parlament toxunulmazlığı xeyli məhduddur. Belə ki, xəyanət, ağır cinayət və ictimai qaydanın pozulması halları istisna olmaqla konqresmen və senatorlar Konqresin sessiyası dövründə (sessiyada iştirak edən zaman, sessiyaya gələrkən və geri qayıdarkən) həbs oluna bilməzlər. Amerika qanunvericiliyinə görə, xəyanət ABŞ əleyhinə müharibə aparmaq, habelə düşmənə qoşularaq ona kömək və dəstək verməkdir. Ağır cinayətlərə isə ölüm cəzası və ya bir ildən yuxarı müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırıla bilən bütün cinayətlər aiddir. İctimai qaydanın pozulması ümumiləşdirici və geniş anlayış olub zorakılıqla müşaiyət olunan və ictimai asayiş və əmin-amanlıq üçün təhlükə yaradan bütün hüquqpozmaları əhatə edir. Beləliklə, Konqres üzvləri faktiki olaraq şəxsi parlament toxunulmazlığı hüququna malik deyil; onlar cinayət törətdikdə ümumi əsaslarla həbs edilə bilərlər. Konqresmen və senatorlar peşəkar parlament üzvləri kimi maddi təminatlara və güzəştlərə malikdir. Konqresmen ildə 120 min, senator isə 98,4 min dollar maaş alır. Bundan başqa, şəxsi yardımçı aparat - katiblər, köməkçilər və referentlər saxlamaq üçün hər bir Konqres üzvünə müvafiq seçki dairəsi əhalisinin sayından asılı olaraq ildə 140 mindən 400 min dollaradək əlavə pul vəsaiti ayrılır. Konqres üzvləri 9-25 nəfərdən ibarət şəxsi yardımçı aparat saxlaya bilərlər. Seçicilərlə əlaqə saxlamaq üçün Konqres üzvlərinin çəkdiyi xərclər ödənilir; bir sessiya ərzində seçki dairəsinə 15 səfərin yol xərci verilir. Konqres üzvləri həmçinin haqqı ödənilən ezamiyyətlərdən, güzəştli sığortadan, pulsuz ilk tibbi yardımdan istifadə edir, onların poçt, telefon, digər kommunikasiya vasitələrindən istifadə, habelə dəftərxana xərcləri ödənilir. Konqres üzvlərinin həm Vaşinqtonda, həm seçildiyi dairədə xidməti ofisləri vardır. Konqresin yerləşdiyi Kapitolidə idman zalı, üzgüçülük hovuzu aə sauna, ?abelə bir sıra xidmət məntəqələri yerləşir.
Konqres üzvləri hər il öz maliyyə vəziyyətləri haqqında məlumat verməlidir. Konqresdəki fəaliyyəti ilə əlaqədar olmayan əlavə gəlirlərin miqdarı konqresmen üçün əmək haqqının 30%-dən, senator üçün isə 40%-dən çox ola bilməz (aksiya və istiqrazlardan daxil olan gəlirlər nəzərə alınmır). Konqres üzvləri öz palatalarının iclaslarında iştirak etməyə borcludur. Yetərsay olmadıqda onlar məcburi qaydada gətirilə bilərlər. Konqres üzvləri öz çıxışlarında təhqiramiz ifadələr işlətməməli, çıxış edənlərin sözünü kəsməməlidir. Palatalar “əxlaq normaları”nı pozan üzvlərini cəzalandıra bilərlər. Konqres üzvlərinə adətən məzəmmət, töhmət və cərimə tətbiq olunur. Müstəsna hallarda Palata üzvlərinin üçdən ikisinin razılığı ilə konqresmen və ya senator Konqres üzvlüyündən xaric oluna bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, ABŞ tarixində Konqres üzvlüyündən xaricetmə cəmi 19 dəfə (4 dəfə Nümayəndələr Palatası, 15 dəfə Senat tərəfindən) tətbiq olunmuşdur ki, bunun da 17-si Vətəndaş müharibəsi dövrünə təsadüf edir.
|
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft