|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 02 - Parlament təcrübəsi (pt) |
|
ABŞ Konqresində qanunvericilik prosesi Qulamhüseyn ƏLİYEV Mənbə: "Məşvərət", N18, 1999 ABŞ Konqresində qanunvericilik prosesi özünün mürəkkəbliyi ilə fərqlənir. Qanunvericilik prosesi qanun layihələrinin irəli sürülməsi ilə başlayır. Qanun layihələri hər iki palatada - həm Hümayəndələr Palatasında, həm də Senatda irəli sürülə bilər. Yalnız maliyyə xarakterli qanun layihələri müstəsna olaraq Hümayəndələr Palatasında irəli sürülməlidir. Qanunvericilik təşəbbüsü hüququ, yəni qanun layihələrini rəsmən irəli sürmək hüququ konqresmenlərə və senatorlara məxsusdur. Lakin təcrübədə qanun layihələrinin irəli sürülməsində prezident mühüm rol oynayır. Belə ki, Konstitusiyaya görə, prezident ölkədəki vəziyyət haqqında Konqresə məlumat verir, zəruri və faydalı hesab etdiyi tədbirləri Konqresin müzakirəsinə təklif edir. Bu hüquqdan istifadə edərək prezidentlər Konqresə təqdim etdikləri “Ölkədəki vəziyyət haqqında” illik məruzələrdə və digər müraciətlərdə zəruri və məqsədəuyğun hesab etdikləri qanun layihələrinə baxılmasını tövsiyə edirlər. Əvvəllər prezident qanun layihələrini qeyri-rəsmi şəkildə Hümayəndələr Palatasının spikeri vasitəsilə Konqresə təqdim edirdi. İlk dəfə T.Ruzvelt (1901-1908) Konqresə geniş qanunvericilik təklifləri paketini rəsmən təqdim etmişdir və sonrakı prezidentlər bu ənənəni davam və daha da inkişaf etdirmişdir. Bundan başqa, hökumət üzvləri və müstəqil idarələrin Hümayəndələr Palatasının spikerinə və ya Senatın sədrinə bu və ya digər qanun layihəsinə baxılması xahişi ilə müraciət edə bilərlər. Konqresmenlər və senatorlar tərəfindən qanun layihələrinin irəli sürülməsi proseduru çox sadədir. Hümayəndələr Palatasında klerkin masasının yanında “xopper” adlanan xüsusi qutu qoyulmuşdur və konqresmen irəli sürmək istədiyi qanun layihəsini həmin qutuya salır. Senatda isə qanun layihəsi adətən bilavasitə iclasın gedişində, “səhər saatları” adlanan vaxtda təqdim edilir. Layihəni irəli sürən senator sədrin razılığı ilə qısa (adətən 3 dəqiqəyədək) çıxış etməklə layihəni rəsmən təqdim edə bilər. Senatorlar həmçinin iclasda çıxış etmədən - qanun layihəsini katibə təqdim etməklə də irəli sürə bilərlər. İrəli sürülən qanun layihələri xüsusi blankda müəllifin adı göstərilməklə çap edilməli və müəllif tərəfindən imzalanmalıdır. Layihənin bir neçə müəllifi varsa yalnız adı birinci göstərilən deputatın imzası kifayətdir. Layihə müəlliflərinin sayı məhdudlaşdırılmır. İstənilən deputatın arzusu ilə onun adı qanun layihəsinin müəlliflərindən biri kimi yazıla bilər. Konqresmen və senatorlar həmçinin konkret layihə təqdim etmədən hər hansı bir məsələyə dair qanun layihəsinin hazırlanması və baxılması zərurəti haqqında uyğun palataya yazılı müraciət edə bilərlər. Bu halda həmin qanun layihəsinin hazırlanması uyğun daimi komitəyə həvalə edilir, yaxud müxtəlif lobbi təşkilatlarının xidmətindən istifadə olunur. İrəli sürülən bütün qanun layihələri, bir qayda olaraq 3 oxunuşda müzakirə edilir. Palata tərəfindən yekdilliklə başqa qayda müəyyən edilməyibsə qanun layihələrinin hər 3 oxunuşda müzakirəsi müxtəlif vaxtlarda (günlərdə) keçirilir. Birinci oxunuşda adətən qanun layihəsinin adı oxunur və onun uyğun daimi komitəyə (yaxud bir neçə daimi komitəyə) göndərilməsi məsələsi həll edilir. Senatda 1-ci oxunuş adətən qanun layihəsinin rəsmi təqdimindən dərhal sonra həyata keçirilir. Belə ki, layihənin təqdim edilməsi haqqında onun müəllifinin qısa çıxışından sonra senatorlardan heç biri həmin layihənin irəli sürülməsinə etiraz etmirsə sədrlik edən layihənin adını oxuyur və o, birinci oxunuşdan keçmiş hesab edilərək uyğun daimi komitəyə göndərilir. Senatorlardan biri həmin layihənin irəli sürülməsinə etiraz edərsə məsələ növbəti iclas gününə keçirilir. Hümayəndələr palatasında irəli sürülən qanun layihələrinin adı palatanın jurnalına və “Konqresin protokolları”na daxil edilir. Palatanın klerki layihəni uyğun qanunvericilik sayı ilə qeydə alır və o, spikerin masasında məsələlər siyahısına daxil edilir. Palata gündəlik iş rejiminə uyğun olaraq spikerin masasında olan məsələlərə baxılarkən irəli sürülən layihənin adı oxunur və müzakirə açılmadan uyğun daimi komitəyə göndərilməsi məsələsi həll edilir. Birinci oxunuşdan sonra qanun layihəsi hökumət mətbəəsinə göndərilir və təqdim edildiyi kimi çap olunur. Çap olunan nüsxələrdən biri həmin layihənin göndərildiyi daimi komitənin dəftərxanasına təqdim olunur. Digər nüsxələr isə hər iki palatada olan sənədlərin saxlanması otağına verilir. Daimi komitənin klerki göndərilmiş layihəni müzakirə edilməli olan qanun layihələri siyahısına daxil edir. Daimi komitəyə göndərilmiş qanun layihəsi palatanın yurisdiksiyasından çıxır və onun taleyi bütünlüklə uyğun komitədən asılı olur. Daimi komitədə qanun layihələrinin müzakirəsi bir neçə mərhələdə keçirilə bilər. Əvvəlcə daimi komitəyə daxil olmuş layihəyə ilkin qaydada baxaraq onun mühümlük dərəcəsini və bununla əlaqədar olaraq müzakirə qaydasını müəyyən edir. Layihə bir qayda olaraq, köməkçi komitəyə göndərilir. Ayrı-ayrı hallarda layihəyə birbaşa daimi komitədə baxılması və ya layihə üzrə açıq dinləmələr keçirilməsi haqqında qərar qəbul edilə bilər. Daimi komitəyə göndərilmiş layihələr üzrə ilkin prosedur hərəkətlərdən biri də həmin layihənin qəbulunun zəruriliyi və ya məqsədəuyğunluğu haqqında rəy bildirən məruzə təqdim etmək xahişi ilə uyğun icra departamentlərinə və idarələrinə, habelə müstəqil dövlət orqanı olan Mərkəzi Maliyyə Nəzarəti İdarəsinə verilməsidir. Bu cür məruzələrin hazırlanmasına kifayət qədər vaxt ayrılır və onlar sonradan ciddi müzakirə edilir. Lakin həmin məruzələrdə ifadə edilən rəy baxılan qanun layihəsi barədə müsbət və ya mənfi qərar qəbul edilməsi üçün məcburi əhəmiyyət daşımır. İcra hakimiyyəti departament və idarələrinin məruzələri onların prezidentin proqramına uyğunluq dərəcəsini müəyyənləşdirmək üçün əvvəlcə prezidentin icra aparatının inzibati-büdcə idarəsinə göndərilir. Köməkçi komitələr onlara verilmiş qanun layihəsinə münasibətdə aşağıdakı hüquqlara malikdir: 1) qanun layihəsini baxılmadan saxlamaq; 2) qanun layihəsi üzrə açıq dinləmələr keçirmək; 3) qanun layihəsini olduğu kimi, yaxud düzəlişlərlə bəyənmək; alternativ qanun layihəsi hazırlamaq; 5) qanun layihəsinə mənfi rəy vermək. Qanun layihələrinin daimi və ya köməkçi komitədə müzakirəsinin mühüm mərhələlərindən biri həmin layihə üzrə açıq dinləmələr keçirilməsidir. Hər bir daimi komitə (reqlament üzrə komitə istisna olmaqla), yaxud köməkçi komitə bu və ya digər qanun layihəsi üzrə açıq dinləmələr keçirilməsi haqqında qərar qəbul edə bilər. Bir qayda olaraq açıq dinləmələr mühüm əhəmiyyət kəsb edən, yaxud ziddiyyətli fikirlərə səbəb olan qanun layihələri üzrə keçirilir. Dinləmələrin vaxtı, yeri və mövzusu haqqında adətən bir həftə qabaqdan məlumat verilir. Belə məlumatlar “Konqresin protokolları”nın elanlar bölümündə, yaxud müxtəlif qəzet və dövri nəşrlərdə verilir. Bundan başqa, həmin dinləmələrdə maraqlı ola bilən ayrı-ayrı təşkilat, nazirlik, hökumət idarələri və şəxslərə məktubla müraciət etmək üsulundan da istifadə olunur. Qanun layihələri üzrə dinləmələr ictimaiyyət üçün açıq olur. Yalnız dinləmələr zamanı verilən ifadələrin, göstərilən sübutların, yaxud nəzərdən keçirilən digər sənəd və materialların açıqlanmasının milli təhlükəsizlik mənafelərinə ziyan vura bilməsi, qanunun, yaxud palatanın reqlamentinin pozulmasına səbəb olması mülahizələrinə görə komitənin qərarı ilə dinləmələr tamamilə və ya qismən qapalı keçirilə bilər. Açıq keçirilən dinləmələr zamanı birbaşa televiziya və radio translyasiyasına və ya fotoçəkilişəicazə verilir. Dinləmələr sədrlik edənin qısa çıxışı ilə başlayır. Adətən qanun layihəsi bütünlüklə oxunur və onun surəti protokola əlavə edilir (layihə oxunmaya da bilər). Sonra isə iştirak edən konqresmen və senatorlar arzu etdikdə ilk söz onlara verilir. İcra hakimiyyəti qurumlarının məsul işçiləri, yüksək mülki və hərbi vəzifəli qulluqçular, habelə dəvət olunmuş digər şəxslər könüllü, yaxud komitənin çağırışı ilə şahid və ekspert kimi ifadə verirlər. Azlıqda qalan partiyanın (müxalifətin) uyğun komitədəki təmsilçiləri baxılan layihə üzrə ifadə vermək üçün digər şahid və ekspertləri dəvət edə bilərlər. Dəvət edilmiş şəxslər şahid və ya ekspert kimi ifadə verdikdən sonra komitənin hər bir üzvü onu 5 dəqiqəyədək sorğu-suala tuta bilər. Arzu edən bütün komitə üzvlərinin sorğu-sualı bitdikdən sonra növbəti şahid, yaxud ekspert dinlənilir. Dinləmələrin gedişində qanun layihəsinin lehinə və əleyhinə söylənilən bütün fikirlər, şahid və ekspert ifadələri protokola alınır və çap edilir. Dinləmələr zamanı şahid və ekspert ifadələri ilə yanaşı, baxılan layihəyə aid olan müxtəlif sənədlər tədqiq edilir, audio və videoyazılar araşdırılır, digər materiallar təhlil edilir. Dinləmələr başa çatdıqdan sonra daimi (köməkçi) komitə özünün iclasında qanun layihəsinin lehinə və əleyhinə olan bütün dəlilləri hərtərəfli təhlil edir və müzakirələr uyğun qərar qəbul edilməsi üçün səsvermə keçirilməsi ilə başa çatır. Qanun layihəsi əvvəlcə köməkçi komitədə müzakirə edilibsə onun sədri müzakirənin nəticələri, layihə üzrə təklif və rəylər haqqında daimi komitənin təklif və rəyləri hərtərəfli təhlil edilir. Daimi komissiyanın üzvləri səsvermə yolu ilə köməkçi komitənin təkliflərini və rəyini bəyənə, yaxud yeni təkliflər verə bilər. Müzakirələrin sonunda daimi komitə baxılan layihənin olduğu kimi və ya düzəlişlərlə bəyənilməsi və tövsiyələrlə birlikdə uyğun palatanın müzakirəsinə verilməsi, yaxud da yeni layihənin hazırlanması haqqında qərar qəbul edə bilər. Adətən daimi komitənin iclasında qanun layihəsinə çoxlu düzəlişlər təsdiq edildikdə yeni layihə hazırlanması qərara alınır. Ayrı-ayrı hallarda daimi komitə baxılan qanun layihəsinin heç bir tövsiyə olmadan və ya mənfi rəylə uyğun palatanın müzakirəsinə verilməsi, yaxud da müzakirəyə çıxarılmaması haqqında qərar qəbul edə bilər. Qanun layihəsinin bəyənilməsi haqqında qərar qəbul edildikdə daimi komitənin məruzəsinin hazırlanması onun üzvlərindən birinə həvalə edilir. Daimi komitənin məruzəsində qanun layihəsinin məqsədi, qəbulunu şərtləndirən səbəblər, tətbiqi dairəsi şərh olunur. Qanun layihəsi adətən bölmələr üzrə müfəssəl təhlil edilir və hər bir bölmənin hansı məqsədə nail olmağa yönəldildiyi dəqiq göstərilir, həmçinin komitənin təklif etdiyi düzəlişlər və onların izahı verilir. Bundan başqa, həmin layihənin qəbulu ilə qüvvədə olan qanunvericilikdə baş verə biləcək bütün dəyişikliklər və ləğv edilməli olan qanunlar, yaxud onların ayrı-ayrı hissələri qeyd olunur (bu tələb Hümayəndələr Palatasında “Ramseyer qaydası”, Senatda isə “Kordon qaydası” adlanır). Məruzədə həmçinin qanun layihəsi üzrə komitənin gəldiyi nəticələr və tövsiyələr, layihə qəbul edilərsə onun tətbiqi üçün zəruri olan xərclərin müqayisəli təhlili və smetası (bu, Konqresin büdcə idarəsinin direktoru tərəfindən hazırlanır) göstərilir, inflyasiyaya səbəb olub-olmaması əsaslı təhlil edilir. Qanun layihəsi üzrə daimi komitənin məruzəsi onun iclasında təsdiq edilir. Başqa fikirdə olan komissiya üzvləri üç gün müddətində özlərinin xüsusi rəyini yazılı şəkildə verə bilər və xüsusi rəy daimi komitənin məruzəsinə daxil edilir. Daimi komitənin məruzəsi və bəyənilmiş qanun layihəsi uyğun palataya təqdim edilir. Məruzə və qanun layihəsi hökumət mətbəəsində çap olunur və onların surətləri Palatanın bütün üzvlərinə paylandıqdan üç gün sonra müzakirəyə çıxarıla bilər. Qanun layihəsi daimi komitənin təklifləri ilə birlikdə çap edilir. Daimi komitənin təklif etdiyi yeni düzəlişlər kursivlə verilir, çıxarılması tövsiyə edilən hissələrin isə üstündən bütün sətir boyu xətt çəkilir. Bəzi qanun layihələri “bütün palata” komitəsi tərəfindən ilkin qaydada müzakirə edilə bilər. Adətən Hümayəndələr Palatasında maliyyə səciyyəli, yəni dövlət gəlirlərinə, ümumi təxsisatlara aid olan, maliyyə vəsaitlərinin ayrılması ilə birbaşa və ya dolayısı ilə əlaqədar olan ictimai qanun layihələri, habelə daha mühüm əhəmiyyətli digər qanun layihələri müzakirə edilərkən, Senatda isə müqavilələr təsdiq olunarkən bu üsuldan istifadə edilir. “Bütün palata” komitəsi Konqresin sessiya fəaliyyətinin bir forması da hesab oluna bilər. Palata “bütün palata” komitəsi kimi fəaliyyət göstərmək haqqında qərar qəbul etdikdən dərhal sonra spiker (sədr) öz kürsüsünü tərk edir və onun təyin etdiyi deputatlardan biri iclası aparır. Hümayəndələr Palatasının “bütün palata” komitəsi kimi müzakirələr aparması üçün azı 100 konqresmenin iştirakı tələb olunur. “Bütün palata” komitəsində qanun layihəsi daimi komitədə olduğu kimi müzakirə edilir. Qanun layihəsi üzrə ümumi müzakirələr keçirilir, layihə bütünlüklə oxunur, düzəlişlər təklif və müzakirə edilir, sonda isə layihənin bəyənilməsi, yaxud rədd edilməsi tövsiyəsi ilə palatanın ümumi iclasının müzakirəsinə verilməsi haqqında qərar qəbul edilir. Bundan sonra “bütün palata” komitəsinin fəaliyyəti başa çatır. Palatanın ümumi iclasında qanun layihəsinə ilkin qaydada baxılmasının nəticələri haqqında daimi komitənin sədri (yaxud onun tapşırığı ilə komitə üzvlərindən biri), yaxud “bütün palata” komitəsinin iclasına sədrlik edənin mə`ruzəsindən sonra layihə ikinci oxunuşda müzakirəyə hazır hesab edilir. Bu halda 2-ci oxunuş, mə`ruzədən dərhal sonra bağlana bilər, yaxud da layihə qanunvericilik siyahılarından uyğun gələninə daxil edilərək təqvim üzrə müzakirə edilə bilər. İkinci oxunuş adətən qanun layihəsinin bütünlüklə oxunması ilə başlanır. Sonra isə layihə bölmə-bölmə, yaxud paraqraflar üzrə müzakirə edilir. Layihənin müzakirəsi zamanı müxtəlif prosedur qaydaları tətbiq edilə bilər. Adətən 2 qayda daha çox tətbiq edilir: “qapalı qayda” zamanı qanun layihəsinin müzakirəsi vaxt və düzəlişlərin təklifedilmə imkanlarına görə məhdudlaşdırılır; “açıq qayda” zamanı istənilən sayda düzəlişlər müzakirə edilə bilər. “Bütün palata” komitəsi tərəfindən ilkin qaydada baxılmış qanun layihələri adətən “5 dəqiqəlik reqlament”ə, digər layihələr isə “bir saatlıq reqlament”ə uyğun müzakirə edilir. “Beş dəqiqəlik reqlament”in mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bölmələr, yaxud paraqraflar üzrə müzakirə zamanı düzəliş təklif edən hər bir deputata öz fikrini əsaslandırmaq üçün 5 dəqiqəyədək vaxt verilir. Sonra isə sədrlik edənin ilk söz verdiyi deputat 5 dəqiqəyədək müddətə həmin düzəlişə öz e`tirazını bildirə bilər. Bundan sonra bir qayda olaraq həmin düzəliş üzrə əlavə müzakirələr aparılmır, yalnız axırda düzəlişi təklif edən deputat onu geri götürmədikdə səsə qoyulur. İkinci oxunuş zamanı deputatlar daimi komitənin, yaxud “bütün palata” komitəsinin təklif etdiyi düzəlişlərlə razılaşa bilər, yaxud yeni düzəlişlər təklif edə bilər. Təklif edilən bütün düzəlişlər daxilolma ardıcıllığı ilə səsə qoyulur və iştirak edənlərin sadə səs çoxluğu ilə qəbul edilir. İkinci oxunuşun sonunda qanun layihəsi qəbuo edilmiş düzəlişlərlə birlikdə bütövlükdə səsə qoyulur. Qanun layihəsinin 3-cü oxunuşu zamanı layihənin adı oxunur və o, bütövlükdə səsə qoyulur. 3-cü oxunuş zamanı qanun layihəsinə düzəlişlər təklif edilə bilməz, lakin layihə yenidən 2-ci oxunuşa qaytarıla bilər. Qəbul edilən düzəlişlər nəzərə alınmaqla qanun layihəsinin son mətni xüsusi tərtibçi katiblər tərəfindən hazırlanır. Qanun layihəsinin qəbul edilən son variantı mavi kağızda çap edilir. Bundan sonra klerk (katib) həmin qanun layihəsinin palatada bütün uyğun prosedurlardan keçdiyini təsdiq edən şəhadətnamə imzalayır. Qəbul edilən qanun layihəsi həmin şəhadətnamə ilə birlikdə rəsmi mərasimə riayət edilməklə digər palataya təqdim edilir. Məsələn, Hümayəndələr Palatasının tərtibatçı-katibi Senatın katibinin və ya digər vəzifəli şəxsinin müşayiəti ilə Senatın iclas salonuna daxil olur və sədrlik edən ona söz verdikdən sonra bildirir ki, qanun layihəsi Hümayəndələr Palatası tərəfindən qəbul edilib və Senatın onu təsdiq etməsi zəruridir. Bir palatada qəbul edilən qanun layihəsi digər palatada da oxşar qaydada müzakirə edilir və yenidən əvvəlki palataya qaytarılır. Qanun layihəsi digər palata tərəfindən olduğu kimi, yəni düzəlişsiz qəbul edilibsə, lazımi qaydada tərtib edilir və imzalanmaq üçün prezidentə təqdim edilir.Digər palata layihəni düzəlişlərlə qəbul edibsə qanun layihəsinə birinci baxan palata həmin düzəlişlərlə razılaşmaq, yaxud onların öyrənilməsi üçün daimi (və ya xüsusi) komitəyə göndərmək, yaxud düzəlişlərin müzakirəsini konkret (və ya qeyri-müəyyən) müddətə təxirə salmaq, yaxud da razılaşdırıcı komitə yaratmaq xahişi ilə digər palataya müraciət etmək haqqında qərarlardan birini qəbul edə bilər. Razılaşdırıcı komitə hər 2 palatanın bərabər sayda nümayəndəsindən ibarət tərkibdə təşkil olunur. Bu komitədə müzakirələr yalnız mübahisəli düzəlişlər üzrə aparıla bilər. Həmin komitə adbaad səsvermə yolu ilə tövsiyə edə bilər ki, düzəliş təklif etmiş palata onlardan tamamilə və ya qismən imtina etsin; layihəyə birinci baxan palata təklif edilən düzəlişlərə tamamilə və ya qismən etirazdan imtina edərək onları olduğu kimi, yaxud da dəyişikliklərlə qəbul etsin. Razılaşdırıcı komitənin tövsiyələri palatalarda müzakirə edilir. Palatalar həmin tövsiyələrlə razılaşdıqda qanun layihəsinin son variantı imzalanmaq üçün hazırlanır, əks halda qanun layihəsi qəbul edilməmiş sayılır. İmzalanmaq üçün hazırlanmış qanun layihəsi perqament kağızda çap edilir. Onun son səhifəsinin arxa tərəfindən klerk (katib) tərəfindən layihənin hansı palatada irəli sürülməsi təsdiq olunan şəhadətnamə yerləşdirilir. Qanun layihəsinin son məntinin dəqiqliyi Hümayəndələr Palatasının inzibati məsələlər üzrə komitəsi (Senatda irəli sürülmüş layihələr isə Senatın katibi) tərəfindən yoxlanılır. Yoxlanılmış nüsxəyə mətnin dəqiqliyini və təsdiq edilməyə hazır olduğunu bildirən xüsusi sənəd əlavə edilir. Qanun layihəsinin hansı palatada irəli sürülməsindən asılı olmayaraq imzalanmaq üçün hazırlanan nüsxə əvvəlcə Hümayəndələr palatasının spikeri, sonra isə vitse-prezident tərəfindən təsdiq edilir və prezidentə təqdim edilir. Prezident təqdim olunmuş qanun layihəsini 10 gün müddətində imzalaya bilər, yaxud da öz etirazları ilə birlikdə geri qaytara bilər (nisbi veto hüququna görə). Prezidentin geri aytardığı qanun layihəsi hər 2 palatada 2/3 səs çoxluğu ilə yenidən təsdiq edilərsə prezident onu imzalamağa borcludur. Əgər on gün müddətində prezident təqdim olunmuş layihəni imzalamırsa, yaxud geri qaytarmırsa layihə qanun hesab olunur və Hümayəndələr Palatasının spikeri tərəfindən rəsmən elan olunur. Konqresin sessiyasının sonuna 10 gündən az qalırsa prezidentin imzalamadığı və geri qaytarmadığı qanun layihəsi qəbul edilməmiş sayılır və həmin layihə üzrə bütün proses yenidən başlanmalıdır (buna “cib vetosu” deyilir). |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft