|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 02 - Parlament təcrübəsi (pt) |
|
PALATALAR NECƏ SEÇİLİR?
ABİL BAYRAMOV Mənbə: "Məşvərət", N22, 1999 Hakimiyyətlər bölgüsü sisteminin ən mühüm elementlərindən biri olan parlamentin tərkib hissələri arasında palatalar mühüm yer tutur. Müasir dövrün parlamentləri bir və ya iki palatadan ibarətdir. Lakin elə yaxın keçmişə nəzər salsaq daha çox palatadan ibarət parlamentlərin mövcud olması faktları ilə də rastlaşa bilərik. Məsələn, Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasının 1963-ci il Konstitusiyasının 1968-ci il redaksiyasına əsasən fəaliyyət göstərən Yuqoslaviya İttifaq Skupşinasında palataların sayı faktiki olaraq altıya çatırdı. 1984-cü ildə qüvvəyə minən Cənubi Afrika Respublikasının Konstitusiyası palataların formalaşdırılmasının irqçilik prinsipinə əsaslandığı üçpalatalı parlament nəzərdə tuturdu. İngiltərədə parlament ilkin olaraq ali feodallardan (baronlardan) və ali ruhanilərdən (prelatlardan) ibarət olub. 13-cü əsrin ortalarından etibarən Parlamentin iclaslarına qraflıqların və böyük şəhərlərin məclislərinin hər birindən iki nümayəndə dəvət edilməyə başlandı. Tədricən böyük baronlar (lordlar) öz təsirlərini gücləndirdilər. Parlamentdə məhkəmə funksiyaları və Kralın təyinatlarına təsir onların inhisarına keçdi. 14-cü əsrin ortalarından ali ruhanilik də daxil olmaqla lordlar qraflıqların və şəhərlərin nümayəndələrindən ayrı iclas etməyə başladılar. Britaniya parlamentinin ikipalatalı strukturu belə təşəkkül tapdı. Kontinental Qərbi Avropanın bir sıra ölkəsində silki-nümayəndəli təsisatlarda hər təbəqə xüsusi nümayəndələrlə təmsil olunurdu. Bura zadəganlıq, ruhanilik və üçüncü təbəqə adlanan hissə daxil idi. 19-ci əsrin sonunun inqilabları dövründə birpalatalı parlamentlər yaradıldı. İnqilabçılar hesab edirdi ki, birpalatalı parlament inqilabi yaradıcılıq üçün daha uyğundur. Lakin bütün siyasi hakimiyyətin bu parlamentlərin əlində cəmləşməsi despotik idarəçiliyə gətirib çıxardı. Təsadüfi deyil ki, 1795-ci ildə Fransada ikipalatalı parlament təsis edildi. 1787-ci ildə ABŞ-da birpalatalı Konqres ikipalatalı Konqreslə əvəzləndi. İkipalatalılığın üstünlüyünü onda görürdülər ki, yuxarı palata aşağı palatanı tələsik, düşünülməmiş, emosional qərarlar qəbul etməkdən çəkindirir. Şarl Monteskye də o dövrün ingilis Parlamentinin təsvirini verərkən qeyd edirdi: “Burada qanunverici məclis onlara məxsus ləğvetmə (qərarları - A. B.) hüququ ilə biri-birini qarşılıqlı olaraq çəkindirən iki hissədən ibarətdir...” Sonralar L. Dyügi də eyni fikri öz yazılarında bölüşürdü. Hazırda inkişaf etmiş ölkələrdə parlamentin palatalarının sayı haqqında məsələ, bir qayda olaraq, siyasi toqquşmalar predmeti deyil. Əksər hallarda inkişaf etmiş ölkələrdə parlamentin bir və ya iki palatalı olması haqqında məsələ müvafiq konstitusiya islahatları anında siyasi əhəmiyyət kəsb edən müxtəlif mülahizələrdən çıxış etməklə həll olunur. Azərbaycana gəldikdə isə qeyd etmək lazımdır ki, ölkə parlamentinin bir və ya çoxpalatalı olması haqqında məsələnin müzakirə mövzusu olması üçün heç bir əsas yoxdur. Çünki bir palatadan ibarət Milli Məclisin çoxpalatalı parlamentə çevrilməsinin zəruriliyini əsaslandıra biləcək hər hansı ciddi arqument tapmaq mümkünsüzdür. Ona görə də bu məsələ üzərində dayanmağa lüzum görmürük. Lakin xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, federativ dövlətlər, bir qayda olaraq ikipalatalı parlamentə malik olur. Yuxarı palata federasiya subyektlərini təmsil edir. Məsələn, ABŞ, Almaniya, Braziliya, Meksika, Avstraliya və başqa ölkələrdə olduğu kimi. İkipalatalı parlamentli unitar dövlətlərdə də yuxarı palata, bir qayda olaraq inzibati-siyasi ərazi vahidləri üzrə formalaşdırılır. Hümunə üçün İtaliya, İspaniya, Fransa, Polşa və Yaponiyanı misal göstərmək olar. Avropa ölkələrinin təxminən yarısında (Finlandiya, Macarıstan, Bolqarıstan, İsveç, Danimarka və c.) parlamentlər birpalatalıdır. Amerikada birpalatalı parlamentlər daha çox kiçik dövlətlər üçün (Kosta-Rika, Salvador və s.) səciyyəvidir. Belə dövlətlərin bəzilərində, əsasən keçmiş britaniya müstəmləkələrində (məsələn, Trinidad və Tobaqo, Yamayka) parlamentlər ikipalatalıdır. Tropik Afrikanın əksər ölkələrində, xüsusilə avtokratik respublikalarda (Mavritaniya, Malavi və s.) parlamentlər birpalatalıdır, bu orqanların rolu isə tam dekorativ səciyyə daşıyır. Asiyada da birpalatalı parlamentlər daha çox avtoritar və totalitar rejimli dövlətlər üçün (İndoneziya, Çin, Vyetnam) səciyyəvidir. Liberal və demokratik rejimli ölkələrdə (Hindistan, Filippin, Malayziya) isə, bir qayda olaraq, parlamentlər ikipalatalıdır. Aşağı və ya yeganə palatalar əksərən Milli Məclis, yaxud Milli Assambleya (Fransa, Vyetnam, əksər Afrika ölkələri), Milli Şura (Avstriya, İsveçrə, Slovakiya), Deputatlar Palatası (İtaliya, Braziliya, Rumıniya, Çexiya), Hümayəndələr Palatası (ABŞ, Yaponiya, Xorvatiya, Belçika) adlanır. Yuxarı palatalara bir çox ölkədə sadəcə Senat deyilir. Bəzi federasiyalarda isə yuxarı palataların adı ya siyasi-ərazi quruluşunun mövcud formasını, ya da yuxarı palatada təmsil olunan federasiya subyektlərinin adını əks etdirir. Belə ki, Avstriyada, Almaniyada yuxarı palata Federal (və ya İttifaq) Şura (“Bundesrat” məhz belə tərcümə olunur), İsveçrədə Kantonlar Şurası, Hindistanda Ştatlar Şurası adlanır. Onu da qeyd edək ki, orqanın sistemdə tutduğu yeri heç də həmişə onun adına görə müəyyən etmək olmur. Məsələn, Hamibiya Parlamentində aşağı palata Milli Məclis (və ya Assambleya), yuxarı palata isə Milli Şura adlanır (Avstriya və İsveçrədəkinin əksinə olaraq) adlanır. İsveçrədə Federal Şura adını parlament palatası deyil, hökumət daşıyır. Parlamentlərin yeganə və ya aşağı palataları demək olar ki, istisnasız olaraq ümumi və birbaşa seçkilər vasitəsilə formalaşdırılır. Bu qaydadan istisnalar çox azdır. Belə istisnanın daha ciddi nümunəsi Ümumçin Xalq Hümayəndələri Məclisidir. Bu orqan muxtar vilayətlərin, əyalətlərin, mərkəzə tabe şəhərlərin xalq nümayəndələri Məclisləri tərəfindən, həmçinin hərbi qulluqçuların nümayəndələrinin yığıncaqları tərəfindən seçilir. Tək-tək hallarda belə palataların deputatlarının təyinatına da rast gəlmək olar. Məsələn, Hindistan Prezidenti Parlamentin Xalq Palatasına ingilis-hind icmasının iki nümayəndəsini təyin edə bilər. Aşağı palataların səlahiyyət müddəti, bir qayda olaraq 4-5 ildir. Səlahiyyət müddəti daha az olan palatalara tək-hallarda təsadüf edilir. Məsələn, ABŞ Konqresinin Hümayəndələr Palatası iki illiyə seçilir. Yuxarı palatalara gəldikdə isə, burda xeyli rəngarənglik müşahidə edilir. Belə ki, britaniya Parlamentinin formalaşdırılması qaydası canlı anaxronizmi, feodalizmin qalıqlarını özündə əks etdirir. Palatanın əhəmiyyətli hissəsi palatada öz yerlərini irsən tutan titullu əsilzadələrdir (perlər). Kabinetin təqdimatı ilə Kraliça uyğun titullar bağışlamaqla yeni perlər təyin etmək hüququna malikdir (məsələn, keçmiş Baş nazir Marqaret Tetçer istefadan sonra baronessa oldu). Palatanın digər hissəsi isə Kabinetin təqdimatı ilə Kraliça tərəfindən xidmətlərinə və ya tutduğu vəzifəyə görə tə~yin edilən ömürlük perlər və peressalardır. Lakin Böyük Britaniya demək olar ki, nadir istisnadır. Başqa, lakin daha çox rast gəlinən istisna yuxarı palatanın bütün tərkibinin və ya onun əksəriyyətinin dövlət başçısı, bəzən isə hökumətin başçısı tərəfindən təyin olunmasıdır. Barbados, Beliz, Qrenada, İordaniya, Tailand, Yamayka kimi ölkələrdə parlamentlərin yuxarı palataları tam təyinatlıdır. Maraqlıdır ki, Belizdə, Yamaykada senatorların bir hissəsi müxalifət liderinin təqdimatı ilə təyin edilir. Malayziya Federasiyası Parlamentinin Senatında 69 üzvdən 43-ü təyinatlıdır. Formal olaraq yuxarı palata hesab edilməyən, lakin faktiki olaraq onun funksiyalarını yerinə yetirən alman Bundesratının ormalaşdırılmasının özünəməxsus qaydası var. Bundesrat alman torpaqlarının hökumətləri tərəfindən göndərilən nümayəndələrdən ibarətdir. Bu və ya başqa torpaqdakı hökumət dəyişikliyi bu torpağın Bundesratdakı nümayəndəliyinin avtomatik dəyişikliyinə gətirib çıxarır. Birbaşa seçkilərlə ABŞ-da, Polşada senatorlar, İsveçrədə Kantonlar Şurasının üzvləri seçilir. İtaliyada 315 senator birbaşa seçkilərlə seçilməklə bərabər Prezident 5 vətəndaşı ömürlük senator təyin edə bilər. Bundan əlavə, hər bir keçmiş prezident imtina etmədiyi təqdirdə ömürlük senator olur. Parlamentlərin yuxarı palatalarının dolayı seçki variantları olduqca rəngarənkdir. Bir çox hallarda onlar konstitusiyalarla deyil, seçki qanunları ilə müəyyən edilir. Fransız senatorları departamentlər üzrə seçilir. Hər bir departamentdə seçki kollegiyası təşkil edilir və ceçkilər çoxpilləli olur. İspan senatorlarının əksəriyyəti birbaşa seçkilərlə seçilir. Bundan əlavə, yuxarı səviyyəli ərazi vahidi olan muxtar qurum bir senator və həmin muxtar qurumların qanunverici məclisi əhalinin hər milyon nəfərinə daha bir senator seçir. Senatorların seçkisinin qarışıq sistemi Belçikada da mövcuddur. Onların bir qismi əyalətlərdə birbaşa seçkilərlə, başqa qismi isə əyalət şuraları tərəfindən seçilir. Həhayət, üçüncü qism seçilmiş senatorlar tərəfindən təyin edilir. Avstriyada Federal Şura üzvləri və onların müavinləri torpaqların parlamentləri - landtaqlar tərəfindən seçilir. Hamibiyada Milli şura üzvlərini vilayət şuraları seçir. Avstriyada yuxarı palatanın üzvləri onları seçən nümayəndəli orqanda ola bilməzlər, Hamibiyada isə əksinə, olmalıdırlar. Federasiya subyektlərinin və ya unitar dövlətlərin yuxarı səviyyəli ərazi vahidlərinin yuxarı palatalarında nümayəndəlik paritet əsasında (ABŞ, Hamibiya, İsveçrə, Xorvatiya, Yuqoslaviya, Braziliya) və ya əhalinin sayına proporsional olaraq (Avstriya, İtaliya, Fransa, Hindistan) təşkil edilir. Onu da qeyd edək ki, əgər ABŞ Senatında yalnız ştatların əhalisi təmsil olunubsa, Hindistanda, Braziliyada yuxarı palatalara həmçinin federal ərazilərin əhalisinin nümayəndələri seçilir. Norveç və İslandiya parlamentlərinin yuxarı palataları tamamilə başqa üsulla formalaşdırılır. Vətəndaşlar tərəfindən seçilən norveç parlamenti Stortinq ilk iclasdaca öz tərkibindən (150 deputatdan) yuxarı palatanı - Laqtinqi (38 deputat) seçir, Stortinqin qalan hissəsi isə aşağı palatanı - Odelstinqi təşkil edir. Yuxarı palata üzvlərinin səlahiyyət müddəti, bir qayda olaraq aşağı palata nümayəndələrinkindən daha çoxdur. Bununla yanaşı aşağı palatalar, bir qayda olaraq tam tərkibdə, yuxarı palatalar isə hissə-hissə yeniləşir. Lakin elə hallara da rast gəlinir ki, hər iki palata eyni müddətə seçilir və bütövlükdə yeniləşir. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft