|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 02 - Parlament təcrübəsi (pt) |
|
AZ QALA TARİX QƏDƏR YAŞI VAR ...
QULAMHÜSEYN ƏLİYEV Mənbə: "Məşvərət", N1-2, 1997 Konstitusyon hüquqi institut kimi parlament bir neçə əsrlik tarixə malikdir. Parlament anlayışı feodalizm dövründə meydana çıxsa da bu anlayış XIP-XIV əsrlərdə İngiltərədə işlədilməyə başlanmışdır. Əvvəlcə gralın yanında iri feodalların məhdud müşavirəsi belə adlanırdı. Lagin tədricən bu müşavirəyə şəhər silklərinin daxil edilməsi və onun səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi nəticəsində parlament müntəzəm yığılaraq dövlət işləri ilə məşğul olan nümayəndəli quruma çevrildi. Parlamentarizmin kökləri antik və daha qədim dövrlərə gedib çıxır. Parlamentarizmin ilk tarixi formalarına rüşeym halında ibtidai icma quruluşu dövründə rast gəlmək olar. Bu dövr xüsusi icraedici təsisatların olmaması ilə səciyyələnir; qəbilə və tayfalar "ibtidai (qəbilə) lemokratiyası” prinsipləri ilə idarə olunurdu. Qəbilənin (tayfanın) ümumi işlərinin idarə olunması bütün yaşlı üzvlərin iştirak etdiyi ümumi yığıncaqlar vasitəsilə həyata keçirilirdi. Qəbilə və tayfaların yaşlı üzvlərinin yığıncaqları ilk "'hakimiyyət” orqanları, parlamentarizmin rüşeym halındakı ilk tarixi formaları kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər əvvəllər ümumi yığıncaqlar birgə əmək fəaliyyəti və onun nəticələrinin bərabər bəlüşdürülməsi məsələlərini həll edirdisə, daha sonrakı dövrlərdə yeni funksiyalar yaranır: bütün qəbilə (tayfa) üzvlərinin riayət etməli olduğu davranış qaydalarının müəyyən olunması (ibtidai normayaradıcılıq), ailə və icma torpaqlarının yenidən bölüşdürülməsi, qonşu tayfaların hücumlarından qorunma, cəza verilməsi və s. Tarixi məlumatlara görə, müxtəlif xalqlarda ümumi qəbilə və tayfa yıqancaqlarının özünəməxsus cəhətləri olub. Belə ki, qədim sakslarda bütün tayfanın senatı adlandırılan ümumi yığıncaqlar mövcud idi. Bu yığıncaqlara əhalinin hər üç təbəqəsindən bərabər sayda, yəni 12 nəfər nümayəndə iştirak edirdi. Saksların müxtəlif sosial təbəqələrinin ümumtayfa yığıncağında bərabər təmsilçiliyi bir neçə əsr saxlanılmışdır. Qəbilə demokratiyasının yüksək inkişaf formalarından biri qədim island tayfaları arasında mövcud olub. Burada sabit ictimai institut kimi tinqlər bir neçə icmanın xalq yışncaqları formalaşmışdı. İldə iki dəfə yaz və yay tinqləri keçirilirdi. Bütün island tayfalarının ümumi yığıncaqları altinq adlanırdı. Altinq islandlar üçün ali qanunverici və məhkəmə instansiyası idi. Onun tərkibinə bütün islandların mülki rəhbəri, onun hərəkətlərinin düzgünlüyünə nəzarət edən aqsaqqallar şurası və tinqlərin bütün üzvləri daxil idi. Altinqin hər bir iştdrakçısı Qanunpar qaydası deyilən yerdə çıxış edə, qanunların dəyişdirilməsini tələb edə və məhkəmədə iştirak edə bilərdi. İbtidai icma quruluşunun dağılması və cəmiyyətin dövlət təşkilinə keçid qəbilə demokratiyası institutlarını tamamilə məhv etmədi. Bu institutların bir qismi tədricən dövlət təsisatlarıia çevrildi. O cümlədan xalq yığıncaqları da müəyyən dəyişikliklərlə dövlət hakimiyyəti orqanı kimi formalaşmağa başladı. Təbii ki, bu zaman onların səlahiyyətləri xeyli məhdudlapmış, çağırılması və keçirilməsi proseduraları nnsbətə dəqiqləşdirilmişdn. Bəzi yerlərdə xalq yığıncaqları saxlanılsa da onların rolu formal xarakter daşıyırdı. Xalq yığıncaqlarının qəbilə demokratiyası institutundan dövlət hakimiyyəti orqanına çevrilməsi antik Afina və Roma demokratiyasının nümunəsində daha aydın təzahür edir. Afina dövlətində xalq yığıncaqları ali qanunverici və icraedici funksiyalarını həyata keçirirdi. Xalq yığıncaqlarında Afina qanunları qəbul edilir, başqa dövlətlərə səfirlər təyin edilir və onların missiyasının məqsədləri müəyyən edilir, xarici səfirlər qəbul edilir, müharibə elan edilməsi və sülh bağlanması, ittifaqlara daxilolma məsələləri həll edilir, hərbi rəhbərlər vəzifəyə təyin edilir və ölkənin müdafiəsi haqqında onların məruzələri dinlənilir, ordunun təşkili, ölkənin maliyyə vəziyyətinə nəzarət, vəzifəli şəxslərin və diplomatik nümayəndəliklərin fəaliyyətinə nəzarət və başqa məsələlər həll edilirdi Xalq yığıncaqlarının çağırılması və keçirilməsi ciddi tənzimlənirdi. Əmlak vəziyyətindən asılı olmayaraq 20 yaşa çatmış tam hüquqlu Afina vətəndaşı bu yığıncaqlarda iştirak edə bilərdi. Mühüm məsələlərin həll edilməsi üçün xalq yıqancaqlarında azı altmış min vətəndaşın iştirak etməsi zəruri idi. Xalq yığıncaqları əvvəllər ildə on dəfə, sonralar isə daha tez-tez keçirilirdi. Qanunvericilik təşəbbüsündə bulunmaq istəyən vətəndaş iclas meydanının qarşısındakı daşın üstünə çıxaraq öz təklifini əsaslandırmalı və onun mahiyyətini izah etməli idi. Sonra həmin təklifin müzakirəsi başlanırdı. Antik Roma respublikasında vəziyyət bir qədər başqa idi. Burada xalq yığıncağı saxlanılsa da onun fəaliyyəti əsasən formal xarakter daşıyırdı. Real hakimiyyət funksiyaları Senatın əlində cəmləşmişdi. Senat icma quruluşundakı ağsaqqallar şurası zəminində meydana gəlmiş əsas hakimiyyət orqanı idi. Senatın üzvləri xalq yığıncağında seçilmiş və senzorlar adlanan xüsusi vəzifəli şəxslər tərəfindən beş il müddətinə təyin edilirdilər. Onlar xalq yığıncağına tabe hesab edilirdi. Senzorlar tam söz azadlığına malik idilər. Onlar hətqa müzakirə edilən məsələdən kənara çıxdıqda belə sədrlik edən onların sözünü kəsə bilməzdi. Çıxışlar üçün vaxt məhdudiyyəti yox idi. Lakin belə bir qayda formalaşmışdı ki, senatorların çıxışları qısa və mənaca aydın olmalıdır. Əks halda senator öz ləyaqətini itirmşp hesab edilirdi'. Qabaqcadan çıxışa yazılma praktikası yox idi. Senatorlar siyahıya daxilolma ardıcıllıqı ilə sədrlik edənin dəvəti əsasında çıxış edirdilər. Bir iclasda iki dəfə çıxış etmək olmazdı. Bəzən fikirləri üst-üstə düşən senatorlar çıxış etməyi bir nəfərə həvalə edə bilərdilər. İlk çıxış edən senatorlardan biri təklifini yazılı şəkildə formalaşdırdıqda onunla razı olanlar əyləşir, razı olmayanlar isə ayağa qalxırdılar. Bir neçə çıxışdan sonra sədrlik edən məsələni səsə qoya bilərdi. Məsələ müzakirə olunmadan səsə qoyulurdusa senatorlar sədrlik edənə müraciət edib söz istəyə bilərdilər və sədrlik edən onlara mütləq söz verməli idi. Senatorların iclasda iştirakı məcburi idi. Üzrsüz səbəblərə görə iştirak etməyən senatorlar cərimə edilirdilər. Senatın iclasları keçirilərkən zalın qapıları açıq qoyulurdu ki, vətəndaşlar gedən müzakirələrdən xəbərdar olsunlar. Lakin onlar zala daxil ola bilməzdilər. Beləliklə, istər antik Afinada Beşyüzlər Şurası ilə birlikdə xalq yığıncaqı, istərsə də Romada Senat müasir parlamentə uyğun funksiyaları həyata keçirirdilər. Bu baxımdan onları ibtidai parlamentarizmin ilk tarixi formaları hesab etmək olar. İlkin feodalizm dövründə ibtidai parlamentarizm ənənələri xeyli zəifləsə də sonrakı dövrlərdə müasir parlamentə oxşar qurumlar formalaşmağa başladı. Artıq X əsrin ortalarından başlayaraq İslandiyada, sonralar Skandinaviyada altinqlər müntəzəm keçirilirdi. XI əsrdə artıq İspaniyada Katalon korteslərində qanunvericilik, icraedicilik və məhkəmə hakimiyyəti normaları müəyyənləşdirilmişdi. XI-XP əsrlərdə Qərbi Avropanın bir sıra şəhərlərində kommunalar meydana çıxdı. Beləliklə, X1-XP əsrlərdə Avropada müasir parlamentin ilkin formaları olan nümayəndəli institutlar formalaşmağa başladı. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft