|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 02 - Parlament təcrübəsi (pt) |
|
ALMANİYA PARLAMENTİ
Qulamhüseyn Əliyev, Mənbə: "Məşvərət", N25, 2000 1. Bundestaq və Bundesrat Almaniyanın Əsas Qanununa (Konstitusiyasına) görə, ölkənin parlamenti birpalatalı Bundestaqdır (İttifaq Qurultayı). Alman hüquq nəzəriyyəsi də parlament kimi yalnız Bundestaqı qəbul edir. Bundestaq Almaniyanın ümumi, bərabər, birbaşa seçkilər və gizli səsvermə nəticəsində bilavasitə əhali tərəfindən seçilən yeganə dövlət orqanıdır. Bundestaq 656 deputatdan ibarətdir. Deputatların yarısı (328-i) birmandatlı seçki dairələri üzrə nisbi çoxluqlu majoritar seçki sistemi əsasında seçilir. Namizədləri siyasi partiyalar və seçici qrupları irəli sürür. Başqalarına nisbətən daha çox səs toplayan namizəd seçilmiş sayılır. Səslər bərabər olduqda deputat püşkatma ilə müəyyən edilir. Bundestaq deputatlarının digər yarısı çoxmandatlı seçki dairələri üzrə mütənasib (proporsional) seçki sistemi əsasında seçilir. Federasiyanın subyekti olan hər bir torpaq ayrılıqda çoxmandatlı seçki dairəsi sayılır. Namizədləri yalnız siyasi partiyalar hər bir torpaq üzrə ayrıca siyahı ilə irəli sürür. Deputat mandatının bölüşdürülməsində bütün Almaniya üzrə seçkilərdə iştirak edənlərin 5%-dən çoxunun səsini toplamış, yaxud birmandatlı seçki dairələrinin azı 3-də nümayəndələri deputat seçilmiş siyasi partiyalar iştirak edir. Bu məhdudiyyətlər yalnız milli azlıqların partiyalarına şamil olunmur. Mütənasib (proporsional) seçki sistemi üzrə deputat mandatlarının partiya siyahıları üzrə bölüşdürülməsi mürəkkəb hesablamalar əsasında həyata keçirilir. Bu zaman partiyaların müvafiq torpaqlarda birmandatlı seçki dairələri üzrə əldə etdikləri mandatlar da nəzərə alınır. Belə bölüşdürmə nəticəsində bəzi hallarda partiyalarda “artıq” mandatlar yaranır və Bundestaq üzvlərinin sayı uyğun olaraq çoxalır. Bundestaqın səlahiyyət müddəti 4 ildir. Bu müddətin başa çatmasına ən çoxu 3 ay, ən azı isə 1 ay qalmış yeni seçkilər keçirilməlidir. Bundestaq vaxtından qabaq buraxıldıqda seçkilər 60 gün müddətində keçirilir. Seçkilərdən sonra yeni parlamentin ilk iclas günündə əvvəlki çağırış Bundestaqın səlahiyyəti başa çatmış sayılır. Bundestaq bütün parlamentlərə xas olan ənənəvi funksiyaları həyata keçirir. Belə ki, Bundestaq qanunlar qəbul edir, dövlət büdcəsini təsdiq edir, bir sıra dövlət orqanlarının formalaşmasında iştirak edir, o cümlədən federal kansleri, müdafiə məsələləri üzrə müvəkkili, federal Konstitusiya Məhkəməsi üzvlərinin yarısını seçir, federal hakimlərin seçkilərində iştirak edir, hökumətin fəaliyyətinə nəzarət edir, ona etimadsızlıq göstərir, beynəlxalq müqavilələri təsdiq edir və s. Almaniyanın digər dövlət orqanı - Bundesrat (İttifaq Şurası) da parlamentə oxşar funksiyaları həyata keçirir. Buna görə də bir çox hallarda Bundesrat Almaniya parlamentinin 2-ci palatası sayılır. Lakin alman hüquq nəzəriyyəsinə və Konstitusiyanın hərfi mənasına görə Bundesrat parlamentin 2-ci palatası deyil. Bundesrat federasiya subyektlərini - torpaqları təmsil edən orqandır. Almaniyanın Əsas Qanununda nəzərdə tutulur ki, torpaqlar Bundesrat vasitəsilə federasiyanın qanunvericiliyində, idarəçiliyində və Avropa Birliyinin işlərində iştirak edir. Bundesratın üzvlərini torpaqların hökumətləri təyin edir və geri çağırır. Onların səlahiyyət müddəti də torpaqların hökumətlərinin iradəsindən asılıdır. Hər bir torpağın Bundesratda azı 3 səsi var. Əhalisinin sayından asılı olaraq torpaqların səslərinin sayı artır. Belə ki, torpaqların əhalisinin sayı 2 milyon nəfərdən çox olduqda 4 səsi, 6 milyondan çox olduqda 5 səsi, 7 milyondan çox olduqda isə 6 səsi olur. Torpaqların hökumətləri Bundesrata malik olduqları səslərin sayına bərabər və ya daha az üzv təyin edə bilər. Bütün hallarda torpaqların səslərinin hamısı eyni cür verilməlidir. Bundesrat üzvlərinin sərbəst səsvermə hüququ yoxdur, onlar yalnız öz hökumətlərinin tapşırıqları üzrə hərəkət edir və səs verirlər. Hazırda Bundesratda cəmi 68 səs vardır. Bundesrat qanunvericilik prosesində iştirak edir. Bir sıra qanunların qəbulu üçün Bundesratın razılığı məcburidir. Belə ki, Əsas Qanuna dəyişikliklər edilməsi, federasiya daxilində ərazi dəyişikliyi, torpaqlara maliyyə yardımı, torpaqların və icmaların büdcələrinə daxil olan vergilər, federal dövlət xidməti, dövlət məmurlarının əməyinin ödənilməsi haqqında və bir sıra digər qanunlar yalnız Bundesratın razılığı ilə qəbul edilə bilər. Başqa qanunlara münasibətdə isə Bundesrat yalnız etiraz edə bilər və Bundestaq bu etirazı rədd edə bilər. Bundan başqa, Bundesrat nadir hallarda olsa da qanunları müstəqil qəbul edə bilər. Belə ki, federal kansler hökumətin konkret qanun layihəsi üzrə ona etimad göstərilməsi barədə Bundestaq qarşısında məsələ qaldıra bilər. Bundestaq federal kanslerə etimad göstərərsə qanun qəbul edilmiş sayılır. Əks halda Bundestaq yeni federal kansler seçə bilər, yaxud respublika prezidenti Bundestaqı buraxa bilər. Bunların heç biri olmadıqda respublika prezidenti hökumətin təklifi və Bundesratın razılığı ilə həmin layihəyə münasibətdə “qanunvericilik zərurəti vəziyyəti” elan edə bilər. Bu vəziyyətdə Bundestaq 4 həftə müddətində layihəni hökumət üçün məqbul olan şəkildə qəbul etməsə layihə Bundesratın bəyənməsindən sonra qanuna çevrilmiş sayılır. Bundesrat həmçinin federal Konstitusiya Məhkəməsi üzvlərinin yarısını seçir, Bundestaq tərəfindən müdafiə vəziyyəti elan olunmasına razılıq verir və s. 2. Daxili quruluş a) Bundestaqın rəhbərliyi Bundestaqın rəhbərliyinə onun sədri, Rəyasət Heyəti və Ağsaqqallar Şurası aiddir. Bundestaqın sədri (bu vəzifə rəsmən Bundestaqın prezidenti adlanır) onun bütün səlahiyyəti müddətinə (4 ilə) seçilir. Bir qayda olaraq ən çoxsaylı fraksiyanın nümayəndəsi Bundestaqın sədri seçilir. Sədr vaxtından əvvəl geri çağırıla və ya vəzifəsindən azad oluna bilməz. Sədr Bundestaqın fəaliyyətinə ümumi rəhbərliyi həyata keçirir, o, Bundestaqı təmsil edir və onun fəaliyyətini nizama salır. Sədr Bundestaqın işinin təşkilinə kömək edir, onun iclaslarına rəhbərlik edir, lazımi qaydanı təmin edir, deputatların hüquqlarının və ləyaqətinin qorunmasını təmin edir. Bundestaqın sədri iclaslarda təkcə spiker vəzifələrini həyata keçirmir. O həmçinin müzakirələrdə iştirak edə, təkliflər verə bilər. İclasın gedişində konkret hallara münasibətdə reqlamentin təfsirinə dair mübahisə yarandıqda sədr onu təkbaşına həll edir. Sədrin Bundestaqın bütün komitələrində məşvərətçi səs hüququ var. Sədr Bundestaqın bütün binalarından və torpaq sahələrindən istifadə olunmasına dair sərəncamlar verir, onun razılığı olmadan parlamentin binalarında axtarış aparıla və başqa istintaq hərəkətləri həyata keçirilə bilməz. Sədr Bundestaqın daxili intizam qaydalarını müəyyənləşdirir, parlamentin bütün köməkçi xidmətlərinə rəhbərlik edir, parlament məmurlarını təyin və azad edir, Bundestaqın büdcə vəsaitlərinə sərəncam verir. Bundestaq sədrinin müavinləri partiya fraksiyaları nəzərə alınmaqla seçilir. Adətən hər fraksiyanı bir müavin təmsil edir. Müavinlər öz funksiyasını həyata keçirməkdə sədrə kömək edirlər. Sədr hər hansı səbəbdən öz vəzifəsini həyata keçirə bilmədikdə müavinlərdən biri onu müvəqqəti əvəz edir. Bəzi hallarda sədr öz hərəkətlərini müavinləri ilə razılaşdırmalıdır. Məsələn, sədr öz müavinləri ilə razılaşdırmaqla Bundestaqın işinin təşkilinə rəhbərlik üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən müqavilələr bağlayır. Bundestaqın sədri və müavinləri birlikdə Rəyasət Heyətini təşkil edir. Lakin Bundestaqın reqlamentində Rəyasət Heyətinin parlamentin orqanı kimi konkret səlahiyyətləri müəyyən edilməyib. Yalnız bir halda nəzərdə tutulur ki, Bundestaqın yüksək vəzifəli məmurları Rəyasət heyətinin razılığı ilə təyin edilir. Bundestaqın işinin təşkil olunmasında Ağsaqqallar Şurası mühüm rol oynayır. Ağsaqqallar Şurasının tərkibinə Bundestaqın sədri, onun müavinləri və sayından asılı olaraq partiya fraksiyalarını və qruplarını təmsil edən 24 deputat daxildir. Ağsaqqallar Şurasının fəaliyyətinə bundestaqın sədri rəhbərlik edir. Bundestaqın sessiyası dövründə Ağsaqqallar Şurasının iclasları adətən hər həftənin əvvəlində keçirilir. Fraksiyalardan birinin tələbi ilə Ağsaqqallar Şurasının iclasları istənilən zaman çağırıla bilər. Ağsaqqallar Şurası sədrə öz fəaliyyətini həyata keçirməkdə kömək edir, komitə sədrləri və onların müavinləri vəzifələrinin bölüşdürülməsi, həmçinin parlamentin iş planının tərtib edilməsi zamanı ayrı-ayrı fraksiyaların mənafelərinin uzlaşdırılmasını təmin edir, hər bir iclasın gündəliyini müəyyənləşdirir, müzakirələrin səciyyəsini və davametmə müddətini müəyyənləşdirir, Bundestaqın büdcəsinə dair təkliflər verir və s. b) Bundestaqın komitələri Bundestaq daimi, xüsusi və istintaq komitələri yarada bilər. Daimi komitələr Bundestaqın müzakirəsinə çıxarılan məsələlərin qabaqcadan müzakirəsi və qanun layihələri üzərində iş aparmaq üçün parlamentin bütün səlahiyyət müddətinə yaradılır. Daimi komitələrin tərkibi partiya fraksiyaları nəzərə alınmaqla müəyyən olunur. Komitələrin üzvlərini partiya fraksiyaları öz saylarına mütənasib olaraq təyin edir. Komitənin sədrini və onun müavinlərini isə Ağsaqqallar Şurası ilə razılaşdırılmaqla komitənin özü təyin edilir. Daimi komitələr adətən sahəvi əlamətlər üzrə təşkil olunur. Əsas Qanuna görə, 4 daimi komitənin yaradılması məcburidir: Avropa Birliyinin işləri üzrə; müdafiə üzrə; xarici işlər üzrə; petisiyalar üzrə. Bunlardan başqa Bundestaq aşağıdakı daimi komitələri də yaradır: seçkilərin yoxlanması, immunitet və reqlament; daxili işlər; idman; hüquq; maliyyə; büdcə; iqtisadiyyat; qida, kənd təsərrüfatı və meşə; ailə, ahıllar, qadınlar və gənclərin işləri; səhiyyə; nəqliyyat; ətraf mühit, təbii sərvətlər və reaktorların təhlükəsizliyi; poçt və telekommunikasiya işləri; regional infrastrukturun inkişafı, tikinti işləri və şəhərsalma; təhsil, elm, tədqiqat, texnologiya və texnikanın tətbiqinin nəticələrinin qiymətləndirilməsi; iqtisadi əməkdaşlıq; xarici səfərlər və turizm üzrə. Xüsusi komitələr ayrı-ayrı məsələlər üzrə yaradıla bilər. İstintaq komitələri ayrı-ayrı hadisələr və faktlar barədə sübutları toplamaq məqsədi ilə yaradılır. Bunlardan başqa, Bundestaq geniş və əhəmiyyətli məsələlər kompleksi üzrə qərar hazırlamaq üçün tədqiqat komissiyası yarada bilər. Xüsusi və istintaq komitələrinin, habelə tədqiqat komissiyasının tərkibi Bundestaqın partiya fraksiyaları nəzərə alınmaqla müəyyən olunur. v) Partiya fraksiyaları Partiya fraksiyaları Bundestaqın rəsmi orqanları deyil, ancaq onlar parlamentin işinin təşkilində mühüm rol oynayır. Belə ki, partiya fraksiyaları Bundestaqın iclasına çıxarılması nəzərdə tutulan məsələləri qabaqcadan müzakirə edir, təmsil etdikləri partiyanın qanunvericilik və parlament siyasətini formalaşdırır, iclasda çıxış etmək üçün məruzəçilər ayırır, həmin çıxışların əsas məzmununu müəyyən edir, Ağsaqqallar Şurasına və komitələrə öz nümayəndələrini təyin edir, səsvermə zamanı öz üzvlərinin davranışını müəyyənləşdirir və bir sıra digər məsələləri həll edir. Partiya fraksiyalarının Bundestaqda geniş səlahiyyətləri var. Belə ki, fraksiyalardan birinin tələbi ilə Ağsaqqallar Şurasının və daimi komitələrin növbədənkənar iclasları keçirilir, uyğun layihə daimi komitəyə verildikdən 10 həftə keçəndən sonra müzakirələrin gedişi haqqında Bundestaqa hesabat verilir, adbaad səsvermə keçirilir, qanun layihələrinin 1-ci, 2-ci və 3-cü oxunuşu zamanı ümumi müzakirələr keçirilir, qərarların qəbul edilməsi barədə səsvermə başqa vaxta keçirilir, deputatların ümumi sorğularına hökumətin verdiyi cavab, yaxud cavabdan yayınma halları üzrə müzakirələr açılır, ictimai maraq kəsb edən məsələlər üzrə “aktual məsələlər saatı” adlandırılan müzakirələr təşkil olunur və s. Fraksiya eyni bir partiyanı, yaxud yaxın siyasi məqsədləri olan və torpaqların heç birində bir-biri ilə rəqabət aparmayan partiyaları təmsil edən deputatları birləşdirir. Fraksiya yaradılması üçün deputatların minimum sayı Bundestaqın ümumi tərkibinin 5%-indən az olmamalıdır. Deputatların sayı bundan az olarsa onlar siyasi qruplar təşkil edə bilər. Fraksiyaların işində onun üzvü olmayan deputatlar dəvət olunmuş şəxs kimi iştirak edə bilərlər. 3. Deputatların hüquqi vəziyyəti Əksər ölkələrdə olduğu kimi Bundestaqın deputatları da sərbəst mandata malikdir. Almaniyanın Əsas Qanununa görə, Bundestaqın deputatları bütün xalqın nümayəndələridir, heç bir tapşırıqla və ya göstərişlə bağlı deyil və yalnız öz vicdanlarına tabedirlər. Deputat parlamentdə öz fəaliyyətini həyata keçirərkən fikirlərini sərbəst ifadə etməyə görə heç bir məsuliyyət daşımır. Yəni Bundestaqda və ya onun komitələrində söylədiyi fikrə və səsverməyə görə deputat heç vaxt (o cümlədən səlahiyyəti başa çatdıqdan sonra) məhkəmə və inzibati qaydada təqib oluna və ya Bundestaqdan kənar başqa məsuliyyətə cəlb oluna bilməz. Lakin deputatın parlamentdə təhqiredici çıxışları onu məsuliyyətdən azad etmir. Deputat şəxsi toxunulmazlıq (parlament immuniteti) hüququna malikdir. Yəni Bundestaqın razılığı olmadan deputat cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna və ya həbs edilə bilməz. Lakin bu qayda deputatın cinayət başında yaxalanması hallarına şamil edilmir. Belə ki, bilavasitə cinayət edərkən və ya sonrakı gün ərzində yaxalanan deputatlar parlamentin razılığı olmadan tutula bilərlər. Bəzi hüquqpozmalara münasibətdə bir qədər sadələşdirilmiş qayda mövcuddur. Formalaşmış ənənəyə uyğun olaraq hər yeni çağırış Bundestaq öz fəaliyyətinin əvvəlində xüsusi qərarla hüquq-mühafizə orqanlarına icazə verir ki, nəqliyyat xətaları və az əhəmiyyətli cinayət törədən deputatlar barədə fərdi qaydada razılıq almadan istintaq aparsınlar. Lakin belə sadələşdirilmiş qaydada deputat yalnız tutula bilər və ya onun barəsində ibtidai istintaq hərəkətləri aparıla bilər. Bu halda istintaqı aparan polis və ya məhkəmə öz hərəkətləri haqda Bundestaqın sədrinə məlumat verməlidir. Parlamentin sədri istintaq hərəkətlərinin aparılmasına etiraz edə bilər. Bütün hallarda deputatın həbsə alınması üçün Bundestaq tərəfindən parlament toxunulmazlığının ləğv edilməsi vacibdir. Siyasi xarakterli təhqirlər bir qayda olaraq parlament toxunulmazlığının ləğv edilməsi üçün əsas hesab olunmur. Deputat parlament üzvü kimi ona etibar edilmiş məlumatlar və faktlar, həmçinin onları vermiş şəxslər barədə ifadə verməyə məcbur edilə bilməz. Almaniya qanunvericiliyinə görə, Bundestaqın deputatı bir sıra digər fəaliyyət növləri ilə də eyni zamanda məşğul ola bilər. Belə ki, deputat öz əsas ixtisası üzrə fəaliyyətini davam etdirə, xüsusi və dövlət müəssisələrinin idarə heyətinin, müşahidə şurasının (yaxud başqa rəhbər orqanlarının), sahibkarlıq ittifaqlarının, həmkarlar ittifaqlarının, fondların və oxşar təşkilatların rəhbər orqanlarının üzvü ola, hər hansı ittifaqlarda funksioner kimi fəaliyyət göstərə, müqavilə əsasında məsləhətlər verə, təmsilçi ola, mühazirələr oxuya və rəylər verə, kommersiya və digər birliklərdə iştirak edə bilər və s. Bu halda deputat məşğul olduğu bütün digər fəaliyyət növləri haqqında Bundestaqın sədrinə yazılı məlumat verməlidir. Bundestaqın deputatı eyni zamanda federal kansler, hökumət üzvü ola bilər, lakin respublika prezidenti, Bundesrat üzvü, federal Konstitusiya Məhkəməsinin hakimi, Bundestaqın müdafiə məsələləri üzrə müvəkkili və dövlət məmuru ola bilməz. Dövlət məmuru deputat seçildikdə onun məmurluq səlahiyyətləri dayandırılır və o, deputat kimi fəaliyyətini başa çatdırdıqdan sonra maneəsiz olaraq yenidən dövlət qulluğuna qayıda bilər. Bu halda o, əvvəlki vəzifəsinə oxşar və uyğun əmək haqqı olan vəzifə ilə təmin olunmalıdır. Bundestaq deputatlarının əmək haqqı ayda 16 min marka təşkil edir. Deputatlar həmçinin büdcə vəsaiti hesabına Bundestaqda və seçildiyi dairədə ofis saxlaya, elmi işçiləri əməkdaşlığa cəlb edə bilər. Bu məqsədlə ayrılan büdcə vəsaitinin məbləğini Bundestaqın Ağsaqqallar Şurası müəyyən edir. Deputatlar dövlət dəmiryolu və federal poçtun bütün rabitə vasitələrindən pulsuz istifadə edə bilər. Onların həmçinin daxili dəmiryolu və hava nəqliyyatında gediş haqqını Bundestaqın büdcəsindən almaq hüququ var. Deputatlar öz şəxsi avtomobilindən xidməti məqsədlər üçün də istifadə edə bilər. Bu halda çəkilən xərclər Ağsaqqallar Şurasının müəyyən etdiyi normalar üzrə Bundestaqın büdcəsi hesabına deputata qaytarılır. Parlament üzvü kimi deputatın fəaliyyət müddəti onun əsas iş və qulluq stajına daxil edilir. Bundestaqın tam səlahiyyət müddətini (4 il) başa vurduqdan sonra sabiq deputat 4 ay müddətində əmək haqqını bütünlüklə alır. Parlamentdə fəaliyyət göstərmə müddətindən asılı olaraq sabiq deputatın pensiyasına əlavə məbləğ hesablanır. Belə ki, Bundestaqda azı 6 il fəaliyyət göstərmiş deputatın pensiyasına onun əmək haqqının 1/4 hissəsi məbləğində əlavə edilir və bu məbləğ sonrakı hər parlament ili üçün 5% artırılır.
|
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft