|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 02 - Parlament təcrübəsi (pt) |
XARİCDƏ QANUNLAR NECƏ QƏBUL OLUNURRÜFƏT QARAGÖZLÜMənbə: "Məşvərət", N3-4, 1997 Bu gün Azərbaycanda qurulmasına çalışdıqımız hüquqi dövlət və vətəndaş cəmiyyəti bu sahədə böyük nailiyyətlər əldə etmiş ölkələrin təcrübəsinin daim öyrənilməsini tələb edir. İnkişaf etmşp ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, onların parlamentləri dövlət və cəmiyyətin daimi inkişafını təmin edərək onların həyatında vacib rol oynayır. Qanunvericilik fəaliyyətinin parlamentlərin əsas funksiyalarından biri olmasını nəzərə alaraq biz rubrikalarımızdan birini məhz onlarıp bu fəaliyyətinə həsr edirik. Bu rubrnkada biz oxucuları bu ölkələrdə qanunların necə qəbul edilməsi ilə tanış edəçəyik. Şərti olaraq materialı bu bölmələrə bölmüşük: qanunvericilik təşəbbüsünə kim malikdir, parlamentlər qanun layihələrini necə müzakirə edir, bu qanunlar necə qüvvəyə minir. Bu halda o faktı nəzərə almaq lazımdır ki, bu ölkələr öz inkişaflarında cəmiyyətdə demokratik əsasların təşəkkül tapması mərhələsini artıq keçmiş və onların parlamentləri, bir qayda olaraq, artıq mövcud qanunlara düzəlişlər və əlavələr qəbul edir. 1. QANUNVERİCİLİK TƏŞƏBBÜSÜNƏ KİM MALİKDİR ? Avstriya. Federal Konstitusiya qanununun (1920-ci il) 24-cü maddəsinə əsasən Federasiya qanunverici hakimiyyəti Federal Şura ilə birgə Milli Şura tərəfindən həyata keçirilir. Milli Şura ilə Federal Şura haqqıvda Federasiyanın xüsusi orqanları kimi danışarkən Avstriya Konstitusiyası parlament ümumi anlayışını nəzərdə tutmur. Faktiki olaraq ümummilli nümayəndəliyin orqanı olan Milli Şura (Nanionalrat) parlamentin birinci, "aşağı" palatası kimi xıxış edir, Federal Şura (Bundesrat) isə torpaq nümayəndəliyinin orqanı olaraq parlamentin ikinci, "yuxarı" palatası rolunu oynayır. Milli Şura və Federal Şura bərabərhüquqlu orqanlar deyil: onlardan əsası Milli Şuradır, Federal Şura isə yalnız qanunvericilik fəaliyyətində iştirak edir. Qanunvericilik sahəsində ən vacib funksiyalar Milli Şuranın üzərinə qoyulmuşdur. Bununla bərabər, qanunvericilikdə seçki korpusu (xalq təşəbbüsü və xalq səsverməsi) iştirak edə bilər, qanunvericiliyin gedişinə müəyyən qədər Federal Şura təsir edir. 1920-1929-cu illərin Federal konstitusiya qanununa və Milli Şuranın Reqlamentinə görə qanun layihələri Milli Şuraya deputatların (bu formadan həmçinin partiya klublarının layihələrinin təqdim edilməsi üçün istifadə edilir), Milli Şura komitələrinin təklifi ilə, federal hökumətin, eləcə də Federal Şuranın (sonuncunun qanunvericilik təklifləri Milli Şuraya Federal hökumət vasitəsilə verilir) təqdimatlarına əsasən daxil edilir. Bundan başqa, qanun layihələri xalqın təşəbbüsü kimi təklif oluna bilər: səsvermə hüququ olan 100 000 vətəndaş və ya səsvermə hüququ olan və 3 torpaqda yaşayan vətəndaşların 1/6 hissəsi tərəfindən edilmiş hər bir təklif mərkəzi seçki komissiyası vasitəsilə Milli Şuranın müzakirəsinə verilməlidir. Qanun layihələrinin ən çoxu hökumət tərəfindən təklif edilir. Hökumət layihələri, bir qayda olaraq, təklif edilmiş qanun layihələrinin ümumi sayının 75%-ni təşkil edir. Qanunvericiliyin nizama salınmasının əsasını təşkil edən ümumdövlət əhəmiyyətli prinsipial məsələlər üzrə Milli Şuranın qərarına görə ictimai rəyin əyrənilməsi məqsədilə əhali arasında sorğunun keçirilməsi təyin edilə bilər. İtaliya. Qanun layihəsini təklif etmək hüququna hamıdan önçə hökumət malikdir. Hökumətin qanun layihəsi parlamentin palatalarına (İtaliyanın parlamenti 2 palatadan ibarətdir: deputatlar palatası və senat palatası) respublika prezidentinin icazəverici dekreti kimi nazirlər sovetinin sədri və ya səlahiyyətli nazirin əks-əskinası (kontrassiqnasiyası) ilə daxil edilir. Qanunvericilik təşəbbüsünə həm də hər iki palatanın üzvləri malikdir, bu halda onlar ya şəxsən, ya da parlamentin digər üzvləri ilə birlikdə çıxış edirlər. Qanun layihəsi parlament qrupu və ya komissiya tərəfindən təklif edilə bilər. Parlament üzvləri tərəfindən təklif edilmiş qanun layihəsi onun əsas məsələlərini və xarakterik cəhətlərini izah edən sənədlə (məruzə) müşayiət olunmalıdır. Konstitusiyanın 71-ci maddəsinə əsasən qanunvericilik təşəbbüsünə italyan xalqı malikdir. O, bu hüququnu "50 mindən az olmayan seçicilərin adından qanun layihəsinin maddələr üzrə hazırlanması yolu ilə" həyata keçirir. Bilavasitə vilayətlə əlaqəli olan məsələlər üzrə qanun layihəsinin təklif edilməsi hüququna vilayət şuraları vilayətlərin səlahiyyətli orqanları malikdir (əgər bu məsələlər vilayətin qanunu ilə nizama salına bilinmirsə). İtaliyada icraedici hakimiyyətin qanun güclü aktların: dekret-qanunların və qanunverici dekretlərin qəbul edilməsi üzrə qanunverici səlahiyyətləri var. Konstitusiyanın 77-ci maddəsinə əsasən dekret-qanunlar hökumətin şəxsi təşəbbüsü ilə vaxt məhdudiyyəti olan hallarda qəbul etdiyi qanun güclü aktlardır. Dekret-qanunlar qəbul edildiyi gün sonrakı təsdiq üçün palataya verilməlidir. Əgər palatalar buraxılmışsa da, xüsusi çağırışla 5 gün ərzində yığılır. Dekret-qanun palatalar tərəfindən onun qanun şəklində formalaşmasından nəşr olunduğu vaxtdan 60 gündən gec olmayaraq təsdiq edilməlidir. Təsdiq edildiyi halda dekret-qanun nəşr edildiyi andan öz qüvvəsini itirir. Ancaq palatalar onun əsasında yaranmış münasibətləri qanunauyğun qaydada nizama sala bilər. Fransa. Qanunvericilik təşəbbüsü baş nazirə və parlamentin üzvlərinə aiddir. Formal olaraq respublikanın prezidenti belə təşəbbüs hüququna malik deyil. Hökumətin qanun layihələri bir və ya bir neçə nazirin xidmətləri tərəfindən hazırlanır; layihələrə hökumətin məsləhət orqanı funksiyasını daşıyan Dövlət Şurasının rəyi alınandan sonra Nazirlər Sovetində baxılır. Qanunverici təkliflər parlamentin bir və ya bir neçə üzvü tərəfindən və ya üzvləri olduqları palatanın bürosundakı fraksiyaların adından verilir. Qanunverici layihənin başlığı olmalı və o heç olmasa bir müəllif tərəfindən imzalanmalıdır. Təşəbbüskar olan siyasi partiyalar, həmkarlar təşkilatları, müxtəlif assosiasiyalar tərəfindən verilmiş qanunverici təkliflər heç olmasa parlamentin bir üzvü tərəfindən imzalanmalı və onun vasitəsilə palataya daxil edilməlvdir. İsveç Qanunvericilik təşəbbüsü hüququna hökumət, deputatlar, riksdaqın (İsveçin parlamenti) daimi komissiyaları, öz səlahiyyətlərinə daxil olan məsələlər üzrə digər parlament orqanları, Riksbankın (İsvecin Dövlət bankı) və Milli borc idarəsinin müvəkkilləri, parlamentin müfəttişləri, ombudsmenlər (parlamentin xüsusi hüquqi səlahiyyətli nümayəndələri), həmçinin talmanın (parlamentin sədri) yanında olan riksdaqın reqlament məsələləri üzrə konfransı malikdirlər. Hökumət qanun layihəsi ilə eyni zamanda bu məsələ üzrə protokolu, onun müzakirəsi haqqında məlumatı, əgər varsa Qanunverici şuranın əsaslandırmasını və rəyini təqdim etməlidir. Bir sıra qanun layihələrinə, xüsusilə vətəndaşların demokratik hüquq və azadlıqları, ədliyyə, kommunal vergi qoyulması məsələlərini əhatə edən layihələrə dair belə rəy vacibdir. Praktiki olaraq hökumət qanun layihəsinin mətni ilə birlikdə parlamentə məsələnin müzakirəsi zamanı nəzərə alına bilən geniş "Hazırlıq materialları" təqdim edir. Belə ki, vətəndaşların demokratik hüquq və azadlıqları haqqında "İdarə formaları" adlı 2-ci fəsildə dəyişiklikləri nəzərdə tutulan qanun layihələri üçün tərtib edilmiş "hazırlıq materialları" 326 səhifə həcmində olmuşdur. Əgər talman hökumətin təklif etdiyi qanun layihəsinin konstitusiyaya və ya riksdaq haqqında Akta zidd hesab edirsə, onda o, səbəbləri izah edərək bu qanun layihəsindən imtina etməlidir. Ancaq palata onun qərarı ilə razılaşmayaraq məsələni konstitusiya komissiyasına verə bilər. Əgər komissiya bu layihənin göstərilən aktlara zidd olmamasını təsdiq etsə, o baxılmaq üçün qəbul edilir. Yaponiya Parlament haqqında qanuna əsasən qanunvericilik təşəbbüsü hüququnun subyektləri nazirlər kabineti, parlamentin hər iki palatası və onların daimi komissiyaları, eləcə də ayrı-ayrı deputatlardır. Siyasi partiyalar da qanunvericilik təşəbbüsünü parlamentin bu və ya digər palatasında olan öz partiyalarının nümayəndələri vasitəsilə həyata keçirir. Formal olaraq subyektlərin qanunvericilik təşəbbüsü hüquqlarının bərabərhüquqlu olmasına baxmayaraq qanun layihələrinin əksəriyyəti nazirlər kabineti tərəfindən təklif olunur və müxtəlif nazirliklər və idarələr tərəfindən tərtib edilir. Qanunvericilik təşəbbüsü subyektlərinin digər hissəsinin, xüsusilə deputatların payına qanun layihələrinin çox az hissəsi düşür. Bu həm də onunla əlaqədardır ki, nazirlər kabineti ilə müqayisədə deputatların qanunvericilik təşəbbüsünü müstəqil həyata keçirmək üçün kifayət qədər hüquqları yoxdur. Belə ki, parlament haqqında Qanuna əsasən, qanun layihəsini palatalardan birinin müzakirəsinə vermək üçün parlamentin deputatını təmsilçilər palatasında 20 nəfərdən az olmayan və müşavirlər palatasında 10 nəfərdən az olmayan sayda deputat dəstəkləməlidir. Lakin büdcə üzrə layihənin və ya hökumətə etimadsızlıq göstərmə haqqında qətnamənin təqdim olunması üçün dəstəkləyici deputatların sayı uyğun olaraq təmsilçilər palatasında 50-yə və müşavirlər palatasında 20-yə qədər artır. Əgər təqdim edilmiş qanun layihəsinə baxılan zaman onu dəstəkləyən deputatların sayı azalmışsa və müəyyən edilmiş saydan azdırsa, qanun layihəsinin sonrakı irəliləyişi deputatların sayı dolanadək dayandırılır.
|
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft