|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 02 - Parlament təcrübəsi (pt) |
XARİCDƏ QANUNLAR NECƏ QƏBUL OLUNURRÜFƏT QARAGÖZLÜMənbə: "Məşvərət", N5-7, 1997 2. QANUN LAYİHƏLƏRİ NECƏ MÜZAKİRƏ EDİLİR ? Keçən buraxılışda bu başlıq altında bir sıra inkişaf etmiş ölkələrdə kimin qanunvericilik təşəbbüsünə malik olmasından yazmışdıq. Bu sayımızda isə qanunların həmin ölkələrdə müzakirəsi və qəbul edilməsi haqqında məlumat verəcəyik. Əgər oxucular müəyyən konkret ölkədə qanun yaradıcılığı təcrübəsi haqqında bilgilər almaq istəsələr bu arzunu yerinə yetirməyə hazırıq. AVSTRİYA Milli Şuraya daxil edilmiş qanun layihələrinin müzakirəsi 3 oxunuş qaydasında aparılır. Federal hökumət, federal şura tərəfindən və ya xalq təşəbbüsü kimi təklif edilmiş qanun layihələri birinci oxunuş üçün yalnız Milli Şuranın qərarı ilə qəbul edilir. Deputatlar tərəfindən təklif edilmiş qanun layihələri birinci oxunuşa layihənin özündə belə bir tələbat olarsa qəbul edilir. Milli Şuranın komitələri tərəfindən təklif edilmiş qanun layihələrinə birinci oxunuşda baxılmır, birinci oxunuş qanun layihələrinin yalnız ümumi prinsiplərinin müzakirəsi ilə məhdudlaşdırılır. O nisbətən mühüm və vacib layihələr üzrə aparılır və onun uyğun komitəyə və ya xüsusi yaradılmış komitəyə təqdim edilməsi ilə nəticələnir. Birinci oxunuş qanun layihəsi müzakirəsinin məcburi mərhələsi deyil. Əgər o keçirilmirsə və heç kəs buna təkid etmirsə Milli Şuranın prezidenti dərhal ikinci oxunuş təyin edə bilər. İkinci oxunuş qanun layihəsinin komitədə (komitələrin layihələri dərhal ikinci oxunuş üçün təqdim edilir) ilkin müzakirəsindən sonra olur. O bütövlükdə layihə haqqında ümumi müzakirələrdən (başlıca müzakirələr) və layihənin ayrı-ayrı bölmələrinin müzakirəsindən (xüsusi müzakirələr) ibarətdir və səsvermə ilə bitir. İkinci oxunuş qanun layihəsi müzakirəsinin vacib mərhələsidir. Onun gedişində layihənin qiymətləndirilməsinə münasibətlərin ya ümumiliyi, ya da əsaslı müxtəlifliyi özünü büruzə verir. Son nəticədə bu, Milli Şurada təmsil olunmuş partiyaların mövqeyindən asılıdır. Ölkənin ən böyük siyasi partiyaları arasında bağlanmış "koalisyon pakta" əsasən Milli Şuraya edilmiş bütün əsas təkliflər qabaqcadan partiyalararası məsləhətləşmələrdə razılaşdırılır. Ona görə də federal hökumətin əvvəlcədən partiyalar arasında razılaşdırılmış təklifləri deputatların əksəriyyəti tərəfindən dəstəklənir. Mühüm layihələrin müzakirəsinə geniş ictimaiyyətin diqqəti cəlb edilir. Ümumi və xüsusi müzakirələr adətən yalnız mühüm layihələr üzrə aparılır. Qanun layihələrinin əksəriyyəti üzrə başlıca və xüsusi müzakirələr birgə aparılır. Onu nəzərə almaq lazımdır ki, Milli Şurada müzakirə olunan qanun layihələrinin əksəriyyəti artıq işləyən qanunların dəyişdirilməsi və ya onlara əlavələr edilməsi haqqında layihələrdir. Qanun layihələrinin müzakirəsi prosesində deputatlar onlara əlavələr edə bilərlər. Belə təkliflər heç olmazsa səkkiz (düzəlişin müəllifi də daxil olmaqla) deputat tərəfin dən dəstəklənməlidir. Deputatların düzəlişləri ya müzakirəyə qoyula bilər, ya da komitəyə verilməlidir; son variantda qanun layihəsinin müzakirəsi komitənin qanun layihəsi haqqında yeni məruzəsinin təqdimatına qədər təxirə salınır. Başlıca və xüsusi müzakirələrin ayrı-ayrılıqda keçirildiyi halda qanun layihəsinin hər bir bölməsinin müzakirəsindən sonra bu bölmə üzrə səsvermə keçirilir. Müzakirədən sonra bütövlükdə layihə üzrə səsvermə aparılır. Milli Şura səsvermənin keçirilməsinə qədər gündəliyin digər məsələsinə baxılmasına keçmək haqqında qərar qəbul edə bilər. Bu halda müzakirə olunmuş layihə qəbul edilməmiş sayılır. İkinci oxunuş tamamlanandan sonra üçüncü oxunuş təyin edilir. O bilavasitə ikinci oxunuşdan sonra keçirilir (əksər halda belə də olur), amma Milli Şura üçüncü oxunuşun müəyyən müddətə təxirə salınması haqqında qərar qəbul edə bilər. İkinci oxunuşda layihənin əlavə işlənməsi zamanı meydana çıxan ziddiyyətlərin aradan qaldırılması haqqında üçüncü oxunuşun gedişində təkliflər verilə bilər, səhvlər və iradlar düzəldilə bilər. Milli Şuranın xüsusi qərarı ilə, konkret hallardan başqa, üçüncü oxunuşun gedişində edilmiş təkliflərə dair müzakirələrin keçirilməsinə yol verilmir. Belə müzakirələrin gedişində çıxışların müddəti 5 dəqiqə ilə məhdudlaşdırılır. Üçüncü oxunuş qanun layihəsi üzrə son səsvermə, yəni qanunun bütövlükdə qəbul edilməsi ilə nəticələnir. Qanunların qəbul edilməsində əhəmiyyətli dərəcədə yekdilliyin olması ölkədə dərin kök salmış ictimai ortaqlıq siyasəti ilə izah edilir. İTALİYA Qanun layihələri palata sədrinin iradəsi ilə müvafiq komissiyalara təhkim edilir, lakin onun qərarına iki gün ərzində qrup sədri və ya on deputat etiraz edə bilər. Onda qanun layihəsi palatanın qısaldılmış müzakirəsinə verilir. İki komissiya qanun layihəsinə birgə baxmaq haqqında xahişlə sədrə müraciət edə bilər. Səlahiyyət haqqında bütün mübahisələr sədr tərəfindən həll edilir. Referent yığıncağında komissiya qarşısında duran əsas məsələ palataya məruzənin təqdim edilməsidir. Məruzə qanun layihəsinin göstərilən komissiyaya təhkim edildiyi vaxtdan sonrakı dörd ay müddətindən gec olmayaraq təqdim edilməlidir. Komissiyanın məruzəsi müzakirənin başlanmasına 24 saat qalandan gec olmayaraq nəşr edilir və yayılır. Komissiyadakı azlıq özünün həmin qaydada yayılmalı olan məruzəsini təqdim edə bilər. Qanun layihələrinin palatada yayılması iki mərhələdən ibarətdir: onun əsas istiqamətlərinin müzakirəsi mərhələsi və maddələrə baxılması mərhələsi. Əsas istiqamətlərin müzakirəsi, bir qayda olaraq, məhdud xarakter daşıyır, çoxluq və azlığın məruzəçilərinin çıxışlarından (hər çıxış 20 dəqiqədən çox olmamaq şərti ilə), eləcə də hökumət nümayəndəsinin çıxışından ibarətdir. Maddələr üzrə müzakirədən öncə palata qanun layihəsini maddələrin lazımi şəkildə tərtib edilməsi üçün səlahiyyətli komissiyanın redaksiya iclasına verə bilər, bununla belə komissiya üçün vacib olan rəhbər prinsip və meyarlar müəyyənləşdirilə bilər. Maddə-maddə baxıldıqda öncə ayrıca maddə müzakirə edilir, sonra məhdudiyyət olmadan düzəlişlər izah edilir, bu şərtlə ki, onlar qanun layihəsinə baxan komissiyaya iclasın başlanmasına ən azı bir saat qalmış təqdim edilsin. Bilavasitə palata iclasının özündə düzəlişlərə düzəliş edilə bilər, lakin onda komissiyanın tələbi ilə bu düzəlişlərin komissiyada müzakirəsi üçün iclas qısa müddətə təxirə salına bilər. Məruzəçi və hökumət nümayəndəsi düzəlişlərə dair əz fikirlərini onların səsə qoyulmasınadək bildirir. Qanun layihəsinin bütövlükdə səsə qoyulmasından əvvəl komissiya və ya hökumət qanun layihəsində redaktə dəyişikliklərinin edilməsinin vacibliyinə palatanın diqqətini cəlb edə və haqqında palatanın qərar qəbul etdiyi müvafiq düzəlişləri təklif edə bilər. Başqa ölkələrin əksəriyyətinə məlum olmayan İtaliya qanunvericilik prosedurunun özəlliyi ondan ibarətdir ki, Konstitusiya (3-cü bənd,72-ci maddə) palataların komissiyaya qanun layihəsini qəbul etmək səlahiyyəti (bu məqsədlə komissiya öz "qanunvericilik iclasını" keçirir) verməsi hüququnu təsbit edir. Bu halda deputatların və senatın palatalarının reqlamentləri komissiyaların qanunverici iclasına verilə bilməyən qanun layihələrinin ətraflı siyahısını müəyyənləşdirmişdir: bunlar konstitusiya və seçki-hüquqi səciyyəli, eləcə də qanunverici hakimiyyətin hökumətə ötürülməsini nəzərdə tutan, beynəlxalq müqavilələrin prezident tərəfindən ratifikasiyasına sanksiya verən və büdcə və maliyyə hesabatlarını təsdiq edən qanun layihələridir. Konstitusiyanın 76-cı maddəsi palataların öz funksiyalarını hökumətə ötürülməsini nəzərdə tutur. Ötürmə aktı palatalar tərəfindən ötürmə qanununun qanunvericilik formasında qəbul edilir. Bu qanunda hökumətin qanunvericilik fəaliyyətinə icazə verən bir sıra məsələlər, hökumətin rəhbər tutmalı olacağı prinsip və meyarlar, eləcə də bu qanunun təsir müddəti göstərilməlidir. FRANSA Açıq iclasda palatanın sədri qanun layihələrinin təklif olunduğunu bildirir. Sonrakı mərhələ qanun layihəsinin daimi və ya xüsusi komissiyaya göndərilməsidir. Komissiya hər bir qanun layihəsi üzrə məruzəçi təyin edir. Qanun layihəsinə edilən düzəlişlər əsaslandırılmalıdır; onlar çap edilir və palatada yayılır. Düzəliş layihənin bir maddəsinə aid olduqda və onun məzmununa təsir etdikdə bəyənilir-. Palataların qanun layihəsini mahiyyətcə müzakirə edən komissiyalarından başqa, parlamentdə öz rəyini verən komissiyalar var. Rəyin hazırlanması üçün belə komissiya aktı mahiyyətcə müzakirə edən komissiyanın işində məşvərətçi səslə iştirak etmək hüququ olan məruzəçi təyin edir və əksinə, işi mahiyyətcə müzakirə edən komissiyanın məruzəçisi öz rəyini verən komissiyanın işində həmin səs hüququ ilə iştirak edə bilər. Komissiyanın rəyi nəşr olunur və yayılır. Qanun layihəsinin palatanın gündəliyinə daxil edilməsindən sonra sonrakı prosedura bu mərhələlərdən ibarət olur: ümumi diskussiya, maddələrə dair müzakirə, bütövlükdə layihə üzrə səsvermə. Əvvəl palatada mərhələnin adını ehtiva edən birinci oxunuş keçirilir və mətn o biri palataya verilir. Layihə oradan qayıtdıqda ikinci oxunuş keçirilir. Üçüncü, dördünçü və s. oxunupşarın keçirilməsi mümkündür. Sədrlər konfransı qəbul edilmiş gündəliyə əsasən ümumi diskussiyanın müddətini təyin edir. Müəyyən edilmiş müddət fraksiyalar arasında elə bölünür ki, onların hər birinə bərabər minimal vaxt ayrılsın. Ümumi diskussiyada hökumətin layihə haqqında öz fikrini birinci bildirmək hüqutu olan nümayəndəsi iştirak adir. Diskussiya layihəni mahiyyətcə müzakirə edən komissiyanın məruzəsindən və öz rəylərini bildirmiş komissiyaların məruzələri ilə başlayır. Müzakirənin nəticəsi layihənin məsələni mahiyyətcə müzakirə edən komissiyaya qaytarılması ola bilər. Ümumi diskussiyanın nəticəsi maddələr üzrə müzakirəyə keçid haqqında qərar ola bilər. Komissiya və parlament üzvlərinin maddələrə aid, eləcə də komissiya və hökumət tərəfindən yeni maddələrə dair düzəlişlər aparmaq təklifləri üzrə çıxıpşarı 5 dəqiqədən artıq ola bilməz. Sonra palatanın sədri düzəliş və ya maddəni səsə qoyur. Düzəliş edilməklə təklif olunmuş son əlavə maddəyə dair səsvermədən sonra qanun layihəsi bütövlükdə səsə qoyulur. İSVEÇ Bütün qanun layihələri növbəti ümumi iclasda elan edilir və müvafiq komissiyalara verilir. Komissiyalarda müzakirələr məcburidir. Daimi komissiyaların qanun layihələrinin taleyində rolu böyükdür. Onlarda bağlı qapılar arxasında aparılan qanunvericilik işinin əsas ağırlığı cəmləşmişdir. Komissiyalar təkcə onlara verilən qanun layihələri haqqında öz rəylərini bildirmir, onlar özləri də qanun layihələri işləyib hazırlaya və palatanın müzakirəsinə verə bilər. Onlar verilən layihələrin məzmununu köklü surətdə dəyişə bilər. Komissiyalar istənilən şəxsi ekspert kimi öz işinə cəlb etmək hüququna malikdir. İqtisadi xarakterli qanun layihələrinin müzakirəsində ekspert kimi adətən bank, müəssisə qulluqçuları, nazirliklərin və digər idarələrin məmurları çıxış edir. Hakim partiyaya imtiyaz verməmək üçün parlament təcrübəsində sonralar Riksdaq haqqında aktda təsdiq edilmiş qayda qəbul edilmişdir. Bu qaydaya görə, komissiyanın çoxluğun qərarı ilə razılaşmayan üzvləri komissiyanın qanun layihəsi haqqında rəyinə öz xüsusi rəyini əlavə edə və onunla ümumi iclasda çıxış edə bilər. Komissiyanın rəyi alınandan sonra onun təklif etdiyi qanun layihəsi zərfi deputatlara paylanır, əgər palata komissiyanın təklifinə görə bir müzakirə ilə kifayətlənməsə, o, iki müzakirədən keçir. Birinci oxunuşda qanun layihəsinin əsas məsələləri, dəyişiklik və əlavələrlə bağlı təkliflər müzakirə olunur. Lazım olduqda o, həmin komissiyaya qaytarıla və ya digər komissiyaya verilə bilər. İkinci oxunuşda qanun layihəsi maddələr üzrə müzakirə olunur. Çıxış etmək istəyənlər məsələnin müzakirəsinə ən azı bir gün qalmış yazılmalıdırlar. YAPONİYA Təklif edilmiş qanun layihəsi palatanın sədri vasitəsilə müzakirə üçün uyğun komissiyaya verilir. Lakin müstəsna hallarda (qanun layihəsi təcili elan edilibsə) palata komissiyada ona ilgin baxış keçirilmədən dərhal palatanın ümumi iclasına verilməsi haqqında qərar çıxara bilər. Qanun layihəsinin komissiyada müzakirəsindən sonra göstərilən komissiyanın sədri qanun layihəsini ümumi iclasda müzakirə etmək üçün uyğun palatanın sədrinə verir və eyni zamanda komissiyanın qərarı əks olunmuş məruzəni təqdim edir. Komissiyanın fikrincə palata qarşısına çıxarılması vacib olmayan qanun layihələri müzakirə üçün ümumi iclaslara təqdim edilmir, lakin parlamentin ən azı 20 deputatının yeddi gün içindəki tələbinə görə qanun layihəsi palatanın ümumi iclasına təqdim edilməlidir. Artıq daimi komissiyaların birində baxılmış qanun layihəsinin müzakirəsi zamanı ümumi iclasdakı məruzəni göstərilən komissiyanın sədri edir, bundan sonra söz öz rəyini bildirmək üçün bu komissiyadakı azlığın nümayəndəsinə verilir. Qanun layihəsinin palataya təqdimatından sonra deputatlara sorğu ilə çıxış etmək hüququ verilir, ondan sonra müzakirələr başlayır. Deputatların çıxış qaydası əvvəlcədən tutulmuş siyahıya əsasən palatanın sədri tərəfindən nizamlanır. Yazılmamış deputatlar çıxış üçün icazəni yalnız yazılanların siyahısı bitəndən sonra ala bilərlər. Söz hamıdan öncə qanun layihəsinin əleyhdarlarına verilir, ona görə də çıxışdan ötrü öz familiyasını siyahıya saldıran hər bir deputat müzakirə olunan qanun layihəsinin "lehinə" və ya "əleyhinə" çıxış edəcəyini palata sədrinə bildirməlidir. Qanun layihələrinin ümumi iclasda müzakirə olunması zamanı düzəlişlərin edilməsi vacib yer tutur, belə ki çox vaxt xeyli düzəliş edilməsi ilə qanun layihəsi öz ilkin mənasını itirir. Qanun layihəsi müzakirədən və ona edilən düzəliş və əlavələrdən sonra səsə qoyulur.
|
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft