ANA SƏHİFƏ TƏHSİLİN PROBLEMLƏRİ KİTABXANA REFERATLAR VİRTUAL TƏHSİL FORUM LİNKLƏR ƏLAQƏ

AKTİV BÖLMƏLƏR

Aktual mövzu

Səhifə yenilikləri

Kitabxana yenilikləri

Texnodrom

Yeni referatlar

Bizim müəllimlər

Özünü yoxla

Bunları bilmək maraqlıdır

İlk onluq

XƏBƏRLƏR.

Təhsil xəbərləri

Texnoloji xəbərlər

Ölkə xəbərləri

Dünya xəbərləri

KITABXANA - 02 - Parlament təcrübəsi (pt)

PARLAMENT DİSKUSSİYALARINDA PROBLEMLƏRƏ "ADQOYMA" MƏRASİMİ

NİYAZİ MEHDİ 
fəlsəfə elmləri doktoru,
Əli bəy Hüseynzadə adına Dövlət İncəsənət Universitetinin professoru

Mənbə: "Məşvərət", N5-7, 1997

Yalnız yeni işlər görməyən, yeni şeylər əldə etməklə məşğul olmayan, dünənkini bu gün, bugünkünü sabah təkrar edən adamlara dünya çox vaxt problemsiz görünür. Problemsizlik illüziyası, aldanışı bəzi cəmiyyət tipinə də xasdır. Elmdə ənənəviçi cəmiyyət anlayışı var. İbtidai icmalar, orta əsr cəmiyyətləri və hətta totalitar cəmiyyətlər bu anlayışa uyğun toplumlardır. Belə toqşumlarda ənənəviçiliyin ali məqsədi odur ki, adamlar yeni vəziyyətə düşüb naməlumluqlar arasında çaş qalmasınlar, beş il, on il bundan qabaqkı şeyləri təkrar edib beş il, on il bundan qabaqkı kimi yaşasınlar.

Tanınmış fransız alimi Klod-Levi Stross belə ənənəviçi cəmiyyətləri "soyuq toplumlar" adlandırırdı. Bu metafora-terminin mənası o idi ki, soyuq cisimlərdə hissəciklərin donuqluğu, azdəyişkənliyi var. Soyuq cəmiyyətlər də beləcə donuq toplumlardır - onlarda tarix duyğusu olmur (tarix, axı, yeni-yeni hadisələrin baş verməsi, bir dövrün başqası ilə əvəzlənməsidir. Özünü tarixdə duyan adam qarşıdan zamanın gətirdiyi sürprizlərdən səksəkəyə, gərginliyə düşərək yaşayır). Klod-Levi Stross ənənəviçilikdən qurtulmuş toplumları "isti cəmiyyət" adlandırırdı. Bu adın
verdiyi məna o idi ki, isti cisimdə hissəciklər qaynaşdığı və bunun nəticəsində sürətli dəyişmələr getdiyi kimi, isti cəmiyyətlərdə də hadisə hadisənin dalınca gəlir, bir sözlə, toplum qaynaşır və adamlar özlərini axıb-dəyişən tarixin içində hiss edirlər.

Göründüyü kimi, ənənəviçi cəmiyyətlərdə sanki heç nə baş vermir, ona görə də insanlarda problemlərlə toqquşmadan doğan gərginlik olmur. İsti cəmiyyətlərdə isə sosial-siyasi gərginlik normaya çevrilir.

Elə adicə insanın həyatına baxaq. Ciddi işlərə girişmiş insan başqaları ilə konfliktə düşür, risq edir və s. heç nəyə baş qoşmayan adam isə asanca hamı ilə hamar münasibət saxlaya bilir.

Azərbaycan yeni cəmiyyət tipinə keçidə razılaşmaqla özünü isti cəmiyyət halına salıb. Bu keçiddə problemlərin qaynaşması var. Parlamentin vəzifəsi isə bu problemləri tanıyıb, tapıb, onların öhdəsindən gəlmək üçün qanun yaradıcılığı ilə məşğul olmaqdır.

Bu axırıncı cümləmizdə "problemləri tanımaq, tapmaq" kəlmələrini işlətdik. Onları da açıqlamaq gərəkdir. Adi şüurda olan adam elə bilir ki, problem varsa, onu axtarmaq, tanımaq lazım deyil, problem, onsuz da, özünü "gözümüzə soxacaq". Problem olanda, doğrudan da, "gözümüzə soxmağına" soxur. Ancaq, adətən, gözümüzə soxulan özü olmur, nəticələri olur. Ona görə də çox vaxt biz problemi yox, onun törətdiyi nəticələri bilirik. Belə olanda başı bərk ağrıyan adama oxşayırıq: ağrını bilirik, ancaq nədən ağrıdığını bilmirik. Axı insan bədənində ən müxtəlif səbəblər eyni simptomda (məsələn, baş ağrısında) bilinə bilər. Həkimin xəstəyə baxıb diaqnoz qoyması nəticələrin arxasında hansı problemin durduğunu tapmaqdır.

PROBLEMİ TAPMAQ İSƏ ONU TANIMAQDIR, EŞƏLƏYİB UZAQ DƏRİNLİKDƏN BURA GƏTİRMƏK DEYİL

Çağdaş Azərbaycan cəmiyyətində isti toplum kimi problemlərin və onların törətdikləri nəticələrin qaynaşması var. Mass-media (kütləvi informasiya vasitələri), publisistlər, siyasi xadimlər ya uğurla, ya uğursuzluqla bu problemləri tanıyıb tanıtdırmaq üçün çalışırlar, çıxışlar edirlər.

Azərbaycan parlamentinin ciddi vəzifələrindən biri cəmiyyətin problemlərini bircə-bircə tanımaqdır. Özü də düz tanımaqdır ki, verilən qanun da hədəfə dəysin.

Problemi tanımaq həm də ya onun adını tapmaqdır, ya da ona ad verməkdir. Götürək elə yuxarıda Klod-Levi Strossdan götürdiyimiz "soyuq cəmiyyət","isti cəmiyyət" terminlərini. Fransız alimi "ad qoydu" əməliyyatı ilə bir problemi bizə tanıtmış oldu. "Dəyişən cəmiyyət" adı ilə nəsə bir problemin adlandırılması və tanıdılması həmişə vardı. Levi Stross isə öz terminləri ilə kəhnə şeyə yeni ad qoymadı, yeni adla kəhnə şeyin tanınmayan cəhətlərini açdı. Məsələn, anlatdı ki, dəyişkənliyi artırmaq istəyirsənsə hissəciklər arasındakı bağlantıları, əlaqələri dartılıb-uzanan və ya tez qırılan et! Əgər dəyişkənliyi azaltmaq istəyirsənsə tərsinə et!

Bundan çıxan nəticə. Tutalım, parlamentdə narazılıq başlayır ki, bizdə - Azərbaycanda ailələr yaman tez-tez dağılır. Bir nəfər durur, problemə ad qoyur: bizdə ailələr "isti cisim modelinə düşüblər". Nəticə çıxarılır, deməli, problemi həll etmək üçün elə qanunlar verilməlidir ki, ailədəki "hissəciklər" arasında bağlar tarım çəksin və ya qırılmaz etsin. Qərb cəmiyyətində aborta qarşı çıxan katolik hərəkatı təkcə "canlı həyatı öldürmək olmaz!" ideyasından doğmur, həm də ailəni möhkəmlətmək məqsədinə yönəlir!" Çünki asan abort kişi və qadın münasibətini də asan, məsuliyyətsiz əlaqələr məcrasına salır.

Başqa bir örnək. görkəmli filosof Karl Popper yazmışdı ki, hakimiyyət problemi ilə bağlı, adətən, sualı belə qoyurlar: hakimiyyətə kim başçılıq etsə yaxşıdır? Sual belə qoyulandan sonra cavablar öz-özünə gəlir: kimin yüksək iradəsi varsa, kim vaxtında düz qərar çıxara bilirsə və s. Beləcə bütün üstün əlamətlər sadalanır.

Popperin fikrincə, hakimiyyət problemi ilə bağlı düzgün sual başqa cürdür: hansı hakimiyyət mexanizmi olmalıdır ki, ən bacarıqsız adam da dövlət başına gələndə ölkəyə az ziyan dəysin? Çağdaş demokratik cəmiyyətlərdə dövlətsizləşmə, yəni dövlətin bir çox funksiyalarının ayrı-ayrı qurumlara paylanması məhz belə mexanizmi verir. Nəticədə uğursuz prezidentlər heç cürə cəmiyyət üçün total fəlakətə çevrilə bilmirlər.

Söylədiyimiz faktda biz Popperin problemə düzgün ad qoymasını görürük. Daha doğrusu, Popperin düsturu hakimiyyətin ideal başçısı problemini ortadan götürüb yerinə hakimiyyətin uqursuzluqlarını az yayımlı edən mexanizm problemini qoyur. Beləcə, yeni problem tanıdılandan sonra hakimiyyət mexanizmini necə qurmaq haqqında düşünmək də olur. Parlamentdə problemə ad qoyub tapma bu mənada işi asanlaşdırır. Göstərir ki, hansı istiqamətdə qanun yaradıcılığı ilə məşğul olmaq lazımdır.

Azərbaycanda ən populyar hiddət mövzusu korrupsiyadır. Problemə ad isə belə qoyulur: cəzasızlıq korrupsiya törədir. Problem bu cür qavranılanda qanunvericilik korrupsiyanın öhdəsindən gəlməyin yolunu yeni-yeni cəza qanunlarını çıxarmada görürür. Halbuki problemə başqa cür ad verib onu başqa cür tanıtmaq daha səmərəlidir: cəmiyyətdə korrupsiyanın totallığı korrupsiya situasiyalarını yaradan qanun bopşuqlarında və yanlış qanunlardadır. Ona görə də korrupsiya ilə əsas savaş vasitəsi repressivlik yox, islahatçılıq olmalıdır. Elə islahatlar aparılmalı, elə qanunlar verilməlidir ki, adacıq-adacıq, zona-zona kiminsə kiməsə rüşvət vermə situasiyasını mənasız etsin, aldatmağı, tanışlığa üstünlük verməyi sərfəli etməsin.

Sonda demək istərdik ki, ötən sayların "birində parlament çıxışının estetikasından danışanda güclü, ifadəli deyimlərin, aforistik ifadələrin rolundan söz açmışdıq. İndi əlavə etməliyik ki, həmin deyimlərin bir əhəmiyyəti də odur ki, məhz onlar yeni problemləri tanıdır, problemlərə ad verib onları göstərir.

TƏQDİM EDİRİK

http:\\www.karabakh-doc.gen.az

Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir.