|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 07 - Üçüncü sektor (us) |
|
ÜÇÜNCÜ SEKTORUN “QİYAM”ı, VƏ YA HAKİMİYYƏTİN “OKKAM ÜLGÜCÜ”nə QARŞI DAYANIŞLAR NİYAZİ MEHDİ Mənbə: "Məşvərət", N12, 1998 Demokratiyada vətəndaş toplumuna “üçüncü sektor” deyilir. Burada dövlətə aid, dövlətdən asılı olanlar birinci sektoru əmələ gətirir. İkinci sektoru bazar iqtisadiyyatı əsasında işini görən özəl biznes yaradır. Hökumətdən asılı olmayan vətəndaş toplumu isə “üçüncü sektor” adlandırılır. Hakimiyyət üçün ən ciddi “çətinliklər”dən birini məhz üçüncü sektor yaradır (əslində, üçüncü sektor reallığa elə bu çətinliyi törətmək üçün çağırılıb). Hər hansı hakimiyyət “Okkam ülgücü” prinsipi ilə işləməyə can atır. Vilyam Okkam XIV yüzildə yaşamış ünlü ingilis sxolast filosofudur. O, fəlsəfə yapmaq işində qənaət prinsipi ilə işləməyi önə çəkmişdi. Həmin prinsip latınca belə formulə edilirdi: “non sunt multiplicanda entia praeter necessitatem”, yəni gərəyi olmadan heç bir mahiyyəti çoxcullaşdırma, mürəkkəb hissələrdə göstərmə.
Okkamın bu prinsipi yersiz sayılan mürəkkəbliyi
kəsib götürdüyü üçün sonralar ona “Okkam ülgücü” deyildi. İndi yenidən
hakimiyyət məsələsinə qayıtsaq, deyə bilərik ki, çox vaxt bürokratlaşmağa,
çoxpilləli olmağa meyilli olan hakimiyyət bu əyilimində, nədənsə, nadir
hallarda “Okkam ülgücü”nü yada salır. Ancaq hakimiyyət öz bürokratiyasından
qıraqda duran, qıraqda duraraq onun hər hansı bir qərarı çıxarmasına əngəl
olan, hər hansı qərarı yerinə yetirməsi qarşısına çətinliklər çıxaran
gücləri “Okkam ülgücü” ilə kəsib atmağa, ya da hədələməyə çalışır
(“qoymurlar işləməyə”, “bizi gecikdirirlər”). Məsələn, hakimiyyət istəyir
ki, hansı nazirinsə aparatında hazırlanmış qanun layihəsi Milli Məclisdə
uzun-uzadı müzakirələr olmadan, “əmmalar” qoyulmadan keçsin. Prezident
aparatı parlamentə qanunların layihələrini göndərəndə anlaya bilmir ki, niyə
Milli Məclis formal borcunu (səs verib keçirməni) yerinə yetirməkdən daha
böyük şeylərə iddia edir. Parlamentin özü də onun çıxardığı qanunlara, onun
işlərinə mass-media, həmkarlar birliyi, başqa hökumətdənqıraq qurumlar “yox”
deyəndə əsəbiləşir, “Okkam ülgücü”nün həsrətini çəkir. Bütün bu qısa
açıqlamadan sonra biz vətəndaş toplumunun, onun qurumlarının belə başa
düşülən “Okkam ülgücü”nə Britaniya tarixçisi Lord Eşton bir dəfə söyləmişdi ki, hakimiyyət pozğunlaşmağa meyillidir. Hakimiyyət mütləq olanda isə insanı tam pozğunlaşdırır. Demokratiya bir sistem kimi hakimiyyətin canında duran özbaşınalıq, özünü hər şeydən yuxarı qoymaq meyillərinin qabağını almaq üçün dürlü əngəllər qurur. Demokratiyanın klassik sənədi olan Birləşmiş Ştatların Anayasasının da başlıca məqsədlərindən biri vətəndaşlar üzərində hakimiyyətin özbaşınalığının qarşısını almaq olub. Onun üçün də həmin Anayasada hakimiyyət bir-birinə göz qoyan Prezident - Konqres - Ali Məhkəmə arasında bölüşdürülüb. Hələ bu azmış kimi, “dördüncü hakimiyyət” ayamasını almış mətbuat, sonralarsa mass-media da gözqoyanlar siyahısına əlavə olunur. Hələ bu da azmış kimi, cəmiyyətin özündə də hakimiyyətin əli çatacaq bölgələrin dairəsi daraldılır: özəl sektor iqtisadiyyatın xeyli hissəsini hakimiyyətin əlindən alıb böyük bir müstəqillik zonası yaradır. Vətəndaş toplumu isə hakimiyyət idarəçiliyinin bir xeyli hissəsini yox edib əvəzində özünüidarə, özünüyönətim bölgələri yaradır; beləcə əlillər qurum yaradaraq öz problemlərini hökumətin əlinə baxıb gözləmədən çözürlər. Beləcə uşaqlarını avtomobillə sərxoş sürücü vurmuş ata-analar birləşib sərxoş halda avtomobil sürməyə qarşı sərt qanunlar çıxarmağa qanunvericilik orqanını məcbur edirlər, beləcə dövlətdən asılı olmayan təhsil-tərbiyə ocaqları yaradılır. Hələ bu azmış kimi, vətəndaş toplumu ayrı-ayrı haqqoruyucu qurumlarla hakimiyyətin potensial özbaşınalığına qarşı durur. Göründüyü kimi, demokratiyada hakimiyyətin, “yuxarıdan idarə”nin daraldılması çox önəmli bir siyasi-sosial məsələ kimi durur. Araşdırıcılar Amerika Anayasasının hakimiyyət özbaşınalığına qarşı yönəlmiş pafosunu nəzərə alaraq söyləyir ki, həmin Konstitusiyanı yazanlar çox mömin protestantlar idi. Protestantlıq isə Xristianlığın bir qolu kimi ilkin günah ehkamını qəbul edirdi. Bu ehkama görə, bütün, hətta mənəviyyatca ən yaxşı insanlar belə üstlərində Adəmlə Həvvanın ilkin suçunu gəzdirirlər, ona görə də korlanmağa meyillidirlər. Bu səbəbdən də hakimiyyətə elə nəzarət olmalıdır ki, siyasi zirvəyə qalxmış insanın korlanıb özbaşına müstəbidə çevrilməsi mümkün olmasın. Bax, “üçüncü sektor”un bu müqavimət pafosunu məcazi olaraq “qiyam” adlandırmaq olar. Bu anlamda da biz yazımıza “üçüncü hakimiyyətin qiyamı” deyimini salırıq. Ancaq hakimiyyəti üçüncü sektorun qiyamı nə qədər öfkələndirsə də vətəndaş toplumunun cəmiyyətdə azman əməli rolu olur. İndi isə bunu açaq. Vətəndaş toplumu amorf, yəni formasız insan yığını deyil. Vətəndaş toplumu insanların dağınıq hərəkatı da deyil. Vətəndaş toplumu insanların bir iş uğrunda səf-səf düzülməsi, nizamlı hərəkatıdır. O bu mənada qurulmuş, quruluş biçimini almış topluluqdur. Vətəndaş toplumu ayrı-ayrı qurumların quruluşları ilə qurulur. Vətəndaş toplumu olan ölkələrdə bir xeyli problemlər var ki, onlarla rastlaşanda “yuxarıların tapşırığı”nı gözləməyə ehtiyac qalmır. Tərsinə, “yuxarılar” problemlərin öhdəsindən gəlməyə əngəl olanda, öhdələrinə düşən borcu yerinə yetirməyəndə adi adamların bacarığı çatır ki, onlara müqavimət göstərsinlər, onları məcbur etsinlər. Bunun üçün də cəmiyyətdə səpələnmiş gücləri vətəndaş toplumu ayrı-ayrı qurumlarında misqal-misqal bir araya yığıb ümumi gücə çevirir. Vətəndaş toplumuna mütəşəkkilliyi, qurulmuşluğu hökumətdən qıraq, hökumətdən asılılıqsız qurumlar, təşkilatlar verir. Bu təşkilatlar insanları öz qınından çıxıb başqaları ilə birlikdə pul, qazanc uğrunda yox, sadəcə ədalət, insaf, yaxşılıq, ləyaqət, şərəf naminə birgə çalışmağa, əməkdaşlığa məcbur edir. Cəmiyyət həmişə içində çoxlu problemlərə düçar olur. Varlanmış qruplar yoxsul qrupları saymır, güclülər gücsüzlərə ağalıq etmək istəyir. Soyuducusu ərzaqla dolu olan şəxs ərzaqsız adamın halını vecinə almır (“toxun acdan xəbəri olmaz”). Həbs etməyə səlahiyyəti olan vəzifəli adam şübhəli şəxsin haqqına fikir vermədən tez tutub dama basmağa meyillənir. Zavodlar ətraf mühitin çirklənməsinin qarşısını almaq üçün xərc çəkmək istəmir. Mallarını satanlar sağlamlığa ziyanlı şeyləri alıcıya sırımaq istəyir. Adamlar davamlı olaraq bir-birini bəyənməyib didirlər, konfliktlər baş alıb gedir və s. Cəmiyyəti qıraqdan da problemlər bürüyür. Qonşu ölkələr ona qıyqacı baxır. Dostluq təklif edən ölkələr bir də görürsən öz ardınca uçuruma sürükləyir. Dostluq, əməkdaşlıq bağlantısında da bir ölkə o birisindən nəsə qoparmaq istəyir və s. Bütün bunlar problem örnəklərinin çox qısa siyahısıdır. Bəs problemlərin öhdəsindən necə gəlmək olar? Problemlərin öhdəsindən bilmək (informasiya) və bilib etməklə gəlmək olar. Bilmək də, etmək də qüvvələri toplamağı gərəksəyir. Təşkilatlanma və təşkilatlar arasında vəzifələrin bölüşdürülməsi (ixtisaslaşma) gücləri toplayır və bu toplanmış gücü ayrı-ayrı vəzifələr üzrə paylayır. İnsanlara zərrəciklər kimi baxsaq, bilmək və etmək işi də insanların sayı qədər zərrəcikləşir. Vətəndaş toplumundakı mərkəzlər, assosiasiyalar, cəmiyyətlər, təşkil olunmuş qruplar, komitələr, forumlar bilimin və edimin zərrəciklərini topalayıb yoğun bir gücə çevirir. Bu yoğun gücünə görədir ki, vətəndaş toplumu ədalət tərəzisini pozan hakimiyyətlərin gözündə az qala qiyamçı kimi görünür və “Okkam ülgücü”nə həsrət də bu zaman başlayır. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft