|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 07 - Üçüncü sektor (us) |
|
XXI ƏSRİN BİZNES ASSOSİASİYASI Mənbə: "Məşvərət", N25, 2000 Bazara istiqamətlənmiş demokratik iqtisadiyyat şəraitində insanların yaşayışı təmin etmək məqsədi ilə qazancı hansı yollarla əldə etdiklərini müəyyən etmək sahəsində biznes assosiasiyaları və ticarət palataları diqqətəlayiq rol oynayır. Rəhbərləri könüllü üzvlər olan, özlərini isə peşəkar menecerlər idarə edən bu təşkilatlar qlobal bazarın iqtisadi, siyasi və sosial strukturunun təkmilləşməsi prosesində zəruri elementə çevrilib. Onların kollektiv səyi nəticəsində adi insanlar onların özünə və yaşadıqları dünya bölgəsinə nəyin əl verib-vermədiyi haqqında qərar çıxarmaq sahəsində fövqəladə imkanlar və sərbəstlik əldə ediblər. Qlobal təmayül XXI əsr yaxınlaşdıqca dünya ölkələri yeganə mərkəzdən nəzarət olunan iqtisadiyyatdan bazarın üstün mövqe tutduğu sistemlərə keçid prosesini davam etdirir. Keçid mərhələsindəki ölkələr üçün bu təmayül əsas ictimai infrastrukturların yaradılması və ya modifikasiyası zərurətinə gətirib çıxarmışdır. Biznes assosiasiyaları və ticarət palataları kimi kommersiya təşkilatları tez bir zamanda metomorfozaya uğrayır, dövlət qurumlarından könüllü, özəl təşkilatlara çevrilir. Belə qruplara Rusiya Federasiyası Ticarət Palatası, Nigeriyanın Ticarət, Sənaye, Mədənçıxarma və Kənd Təsərrüfatı Palataları Assosiasiyası, Tatarıstan Ticarət-Sənaye Palatası misal ola bilər. Demokratiya və bazar iqtisadiyyatının maraqlarını müdafiə etmək üçün bir sıra başqa təşkilatlar da yaradılır. Boliviya Biznesmenləri Konfederasiyası, Peru Özəl Biznes Təşkilatları Milli Federasiyası, Salvador Özəl Sahibkarlıq Milli Assosiasiyası və Polşa Özəl Sahibkarlar Federasiyası belə təşkilatlardandır. Dünyanın əksər bölgələrində assosiasiyaların yeni hadisə olmadığına baxmayaraq, onların fəaliyyəti və iş üsulları mövcud iqtisadi özülündən asılı olaraq tarixən bir-birindən fərqlənib. İqtisadiyyatı mərkəzi planlaşdırma və dövlət nəzarəti ilə səciyyələnən ölkələrin assosiasiyaları, bir qayda olaraq, ictimai funksiyalar yerinə yetirməklə kifayətlənir, öz ölkələrinin özəl bölmələrində iş yerlərinin artırılması proqramlarında iştirak etmir. İqtisadiyyatı bazar münasibətləri üzərində qurulmuş ölkələrdə isə, əksinə, bu assosiasiyalar nəinki investisiyaların və özəl sahibkarlıqla əlaqədar qərarların formalaşmasında, hətta ictimai siyasətin özəl biznesin maraqlarına toxunan məsələlərinin həllində də həmişə mühüm rol oynayıb. Cəmiyyətə verilən fayda Bazara istiqamətlənmiş iqtisadiyyat şəraitində assosiasiyaların belə səyləri cəmiyyətə böyük fayda gətirir. Ziddiyyətli görünsə də, cəmiyyətə verilən bu fayda öz üzvlərinin hesabına fəaliyyət göstərən və onların kollektiv maraqlarını müdafiə edən könüllü təşkilatların əməyinin nəticəsidir. Məsələn, ticarət palatası onun xidmət göstərdiyi coğrafi bölgədə özəl bir şirkətə istehsal fəaliyyətini nizamlamağa yardım edirsə o, eyni zamanda həmin ərazidə işsizlər üçün yeni iş yerləri yaradır, yerli və ümummilli dövlət büdcəsinə vergi axınının artmasına köməklik göstərir. Öz sahəsində fəaliyyət standartlarının təkmilləşməsinə yönəldilmiş qanunların qəbul edilməsi uğrunda təbliğat aparan peşəkar assosiasiya da istehlakçılara xidmət keyfiyyətinin yaxşılaşmasına kömək etmiş olur. Hökumət orqanına vergilərin azaldılması təklifi ilə müraciət edən biznes assosiasiyası, çox ehtimal ki, elə iqtisadi qüvvələri işə salır ki, bu qüvvələr həmin ölkənin şirkətlərinə qlobal bazarda daha böyük paylara sahib olmağa imkan yaradır. Dövriyyə yüksək olarsa, bir qayda olaraq, iş yerlərinin sayı da artır. Azad və ya qarışıq qurumlu iqtisadiyyat şəraitində biznes assosiasiyaları, peşəkar birliklər və qruplar ümumi problemlərin həlli üzərində birgə işləyir. Onların birgə səyləri həm özəl, həm də ictimai bölmələrdə ümumi məqsədlərin həyata keçirilməsinə gətirib çıxarır. Tez-tez öz hökumətləri ilə qarşıdaş kimi çıxış edən özəl assosiasiyalar proqramlar işləyib hazırlayır, iqtisadi bazanın genişlənməsinə yönəldilmiş ictimai siyasətə dəstək verir. Əgər biznes assosiasiyaları və peşəkar birliklər olmasaydı digər sosial təşkilatlar iqtisadi inkişaf, ictimai informasiya, peşəkar etika, geoiqtisadi tədqiqatlar, sahə statistikası, ictimai xidmət və istehlakçıların informasiya təminatı məsələlərində əlavə çətinliklərlə rastlaşmalı olardı. Gəlir haqqında bir neçə söz Bir çox adamlar assosiasiyalardan danışanda gəlir haqqında yanlış düşünürlər. Daha tez-tez “qeyri-kommersiya təşkilatları” adlandırılan assosiasiyalar əsas etibarilə assosiasiyaya yatırılmış investisiya müqabilində öz üzvlərinə dividendlər və ya pul mükafatları bölüşdürmək hüququna malik deyil. Lakin məsələnin belə qoyuluşu heç də o demək deyil ki, assosiyasiya öz fəaliyyəti nəticəsində gəlir əldə etməyə cəhd göstərməməlidir. Həyat qabiliyyətli hər bir təşkilatın mədaxili onun xərclərindən çox olmalıdır. Sadəcə olaraq, “gəlir” termini altında bütün xərclər ödənildikdən, borclar qaytarıldıqdan, maliyyə öhdəlikləri yerinə yetirildikdən sonra qalan pul vəsaiti nəzərdə tutulur. Biznes aləmində bu pul vəsaiti (gəlir) sahibkara onun qoyduğu investisiyaya görə mükafat kimi təqdim oluna bilər. Assosiasiyalar aləmində isə həmin pul vəsaiti təşkilatın fəaliyyətinin genişləndirilməsinə sərf edilir. Gəlir assosiasiya üzvlərinə (sahiblərinə) ötürülə bilməz. Assosiasiyanın həyat qabiliyyətli bir təşkilat olması üçün o, gəlir gətirməlidir. Çıxarın gəlirdən çox olması iflasın ilk və ən əsas şərtidir. Assosiasiyalarda onların işləyib hazırladıqları proqram və layihələrin gəlir gətirəcəyinə inam və təminat olmalıdır. Əgər təşkilat öz üzvlərinə xidmət göstərilməsi, onların məhsul və proqramlarla təmin olunması istiqamətində fəaliyyəti davam etdirmək fikrindədirsə gəlir əldə edilməsi bu təşkilat rəhbərlərinin mənəvi borcu olmalıdır. Terminologiya Hazırkı məqalədə şərh edilən “assosiasiyalar”, “cəmiyyətlər” və “ticarət palataları” dedikdə könüllülük prinsipi əsasında birləşib kommersiya, hökumət və iqtisadi qurumların təkmilləşdirilməsi uğrunda birgə fəaliyyət göstərən biznes sahəsindəki liderlərin, peşəkar və ictimai liderlərin birliyi başa düşülür. Tez-tez sənaye palatalarını, ticarət-sənaye assosiasiyalarını və ya sahibkar assosiasiyalarını və peşəkar cəmiyyətləri bir-birindən fərqləndirirlər. Palata üzvlüyünə müxtəlif tipli bir çox biznes təşkilatları qəbul edilir və adətən, konkret coğrafi bölgələrə xidmət göstərilir. Bəzi ölkələrdə “ticarət palatası” məfhumu coğrafi bir anlayışa deyil, konkret sənaye qrupuna şamil edilir. Məsələn, Misirdə tərkibinə Toxuculuq Ticarət Palatası və Ağac Emalı Sənayesi Ticarət Palatasının daxil olduqları on üç sənaye qrupu fəaliyyət göstərir. Başqa ölkələrdə isə belə “qeyri-coğrafi” palataları əksər hallarda, “ticarət-sənaye assosiasiyaları” adlandırırlar. Palatalardan fərqli olaraq sahibkar assosiasiyaları, ticarət-sənaye və peşəkarlar assosiasiyaları konkret sənaye sahələrini və peşələri təmsil edən üzvlərinin mahiyyətcə bir-birinə yaxınlığı ilə fərqlənir. Bir çox ölkədə bugünün özündə belə tibb cəmiyyətləri, istehsalçı federasiyaları və kiçik biznes təşkilatları mövcuddur. Son iki yüz ildə öz maraqlarını müdafiə məqsədi ilə biznesmenlərin və eyni peşə adamlarının birləşməsi nəticəsində yüzlərcə belə qrup yaradılıb. Verdiyimiz tərifləri bir qədər dərinləşdirmək üçün qeyd edək ki, dünyada ticarət palatalarının üç konkret modeli işlənərək hazırlanıb. Onlardan ən çox yayılmışı 2 qurumdur. Birincisi Kontinental (Avropa) modeli, ikincisi isə Anqlo-sakson (Böyük Britaniya və ABŞ) modelidir. Kontinental model palataların hüquqi özülünün milli qanunvericilik orqanlarında yaradıldığı Fransa və Almaniyada işlənib hazırlanmışdır. Burada qanunvericilik milli hökumətlərə bir sıra inzibati funksiyaların palatalara ötürülməsi hüququnu şamil edir. Öz üzərinə bu ictimai vəzifələrin götürülməsi qarşılığında bütün şəxsi bizneslərə bu palataların üzvü və onların icbari maliyyə investorları olması tapşırılır. Nəzərdə tutulur ki, qanunvericiliyin yuxarıda qeyd edilmiş hüquqları palatalara şamil etdiyindən, hökumətlər biznes sahəsində qərar qəbul etməmişdən öncə palatalarla məsləhətləşməli olur. Bu da palata üzvlərinə müəyyən imtiyazlar verir. Belə kontinental model çərçivəsində konkret coğrafi bölgədəki palataların ümumi sayı xeyli məhdudlaşır. Anqlo-sakson modeli kontinental modeldən fərqlidir. Bu modelə görə, palatalara heç bir hökumət funksiyaları ötürülmür. Ümumilikdə və bütövlükdə palatalar istədikləri kimi fəaliyyət göstərir, palatalarda üzvlük və investisiyalar isə tam könüllülük prinsipi əsasında həyata keçirilir. Üzvlük haqlarını palata rəhbərləri müəyyən edir, üzvlük haqqı ödəməyənlərə qarşı isə heç bir hüquqi tədbir görülmür. Bu təşkilatlar öz qarşılarına hökumət tərəfindən diktə edilməyən və nəzarətdə saxlanılmayan məqsədlər qoymaq iqtidarındadır. Bu iki məşhur modeldən hansı daha yaxşı işləyir? Bu suala bir cümlə ilə cavab vermək olar - o, vəziyyətdən asılıdır. Fəaliyyət proqramının əsas hissəsini cəmiyyət maraqlarının müdafiəsi təşkil edən qurum haqlı olaraq hesab edə bilər ki, maliyyələşdirmə mənbəyi dövlətin özü olduğundan, kontinental model onun imkanlarını həddindən artıq məhdudlaşdırır. Əgər proqramı maliyyələşdirən hökumətdirsə elə həmin hökuməti tənqid etmək heç də xoşagələn hal ola bilməz. Beləliklə, bu durumda Anqlo-sakson modeli daha uyğun sayıla bilər. Lakin assosiasiyanın fəaliyyət proqramının əsas məğzi iqtisadi inkişafla bağlıdırsa bu halda hökumətin yardımı həddindən artıq faydalı ola bilər, yəni adı çəkilən durumda Kontinental modelin tətbiqi daha çox xeyir gətirə bilər. Yuxarıda təsvir edilmiş 2 qurum 1990-cı illərdə fəaliyyət göstərmiş əksər palatalar tərəfindən baza qurumları kimi istifadə edilib. Lakin son vaxtlar üçüncü model - ilk iki modelin sintezi meydana çıxmaqdadır. Kontinental və Anqlo-sakson modellərinin “qarışığ”ı olan bu model öz sələflərinin ən yaxşı xüsusiyyətlərini özündə cəmləşdirməyə çalışır. Məsələn, Rusiya palatalarda üzvlüyün icbarilik prinsipindən könüllülük prinsipinə keçid zamanı sovet dövründə ticarət palatalarına verilmiş bəzi hökumət funksiyalarını yerinə yetirməkdə davam etməyə çalışır. Texas Ştatı Universitetinin siyasi elmlər üzrə bir professoru demişdir: “İnsanlar ahəngdar işləyərlərsə istənilən təşkilati qurum da ahəngdar işləyə bilər”. Professorun bu ifadəsi ilə razılaşmaq olar, lakin bir-biri ilə rəqabət aparan təşkilati fraksiyalar arasında səlahiyyətləri bölən konkret sərhədlər silinərsə təşkilatlararası “döyüş”lərdən yaxa qurtarmaq mümkün olmayacaqdır. Qarışıq sistemlərin palatalar hərəkatına əvvəlki qurumların ən yaxşı cəhətlərini gətirə biləcəyini, yaxud əksinə, qarışıq sistemlərin öz sələflərinin çatışmazlıqlarını birləşdirəcəyini yalnız gələcək göstərəcəkdir. CIPE materialları əsasında (Ardı var) |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft