|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 07 - Üçüncü sektor (us) |
||||||||||||||||||
|
TİCARƏT PALATALARI MARKUS
PİLİQRİM RALF MEYER Mənbə: "Məşvərət", N26, 2000 Ticarət-sənaye palatalarına həsr edilmiş və keçən sayımızda çapa başladığımız məqalələr silsiləsinin davamı olaraq aşağıda oxucularımıza yeni material təqdim edirik. Bu materiallar əsasında 1999-cu il dekabrın 5-dən 10-dək Beynəlxalq Özəl Sahibkarlıq Mərkəzinin (CIPE) rəhbərliyi ilə Qazaxıstanın Almatı şəhərində “Qazaxıstanda Biznes Assosiasiyaların idarə edilməsi” mövzusunda keçirilən tədris seminarlarında məruzələr oxunulmuşdur. Fikrimizcə bu materialdakı bir çox məlumatlar yeni müvafiq qanunun hazırlanmasında faydalı olacaqlar. 1. Palataların inkişaf mənbələri 1.1. Palataların tərifi Üzvlüyün çoxsektorlu təşkili Palatalar bir neçə üzvün, ticarət, istehsal və xidmətlər ilə məşğul olan müəssisə və ayrı-ayrı vətəndaşlardan ibarət olan işgüzar birliklərin təşkilatlarıdır. Onların ümumi məqsədi biznesi müdafiə etmək və ona yardım göstərməkdir. Onlar bir tərəfdən öz üzvlərinə yardım və digər tərəfdən məsləhətlərin verilməsini və biznes üçün daha da əlverişli şəraitin yaradılması üzrə hökumətə təzyiq göstərilməsini təmin edən həm xidmətçi və həm də təmsilçi təşkilatlardır. Ümumi xüsusiyyətlər Palataların hamısının bir sıra ümumi xüsusiyyətləri var. Birincisi, onlar gəlirsiz təşkilatlardır. İkincisi, onlar özünüidarəedəndir, yəni palatanın siyasətini üzvlər istiqamətləndirir. Nəhayət, palatalar müəyyən rayon (məsələn, şəhər, rayon, vilayət) hüdudlarında müxtəlif iqtisadi sektorları təmsil edərək ərazi mənsubiyyətinə görə təşkil olunub. Palatalarla birliklər, həmçinin işverənlər təşkilatları arasındakı fərq Palatalar ilə işgüzar təşkilatların iki ümumi forması: kommersiya birlikləri və işverənlər təşkilatları arasındakı fərqlər göstərildikdə tərif daha da aydınlaşar. Palataların çoxsektorlu təşkilatlar olmasına baxmayaraq kommersiya və sənaye təşkilatları sənayenin ayrı-ayrı növlərini təmsil edən sahəvi təşkilatlar kimi daha yekcins üzvlüyə malikdir. Palataların və kommersiya birliklərinin əksinə olaraq, işverənlər assosiasiyaları əmək və sosial-siyasi məsələlərlə məhdudlaşan nisbətən dar mərkəzi vəzifəyə malikdir. 1.2. Palataların qısa tarixi Palataların mənşəyi: orta əsr sexləri Palataların əsasən tarixi iki kökü var: orta əsr Avropa korporasiyaları və tacir gildiyaları (ittifaqları) müasir palataların ən qədim sələfləridir. Bunlar öz ticarətlərinin qorunması və tənzimlənməsi üçün tacirlər tərəfindən təşkil edilən və idarə olunan, ancaq öz qüvvələrinə arxalanan təşkilatlar idilər. Onlar milli özülə əsaslanmırdılar, fəqət əsas ticarət mərkəzlərində cəmləşirdilər. Tacir gildiyaları mal mübadiləsini təşkil, çəki və ölçülərə nəzarət, arbitraj şuralarına rəhbərlik, liman və bazarları idarə edirdilər. Fransa inqilabından sonra müasir milli dövlətlərin meydana çıxması ilə şəhərlərin və tacirlərin hakimiyyəti süqut etdi. Çünki dövlət üsul-idarəsi iqtisadiyyatı dövlət səviyyəsində təşkil etməyə və tənzimləməyə başladı. Fransa və İngiltərə müvafiq olaraq 1791-ci il Loi Le Chapelier və 1799-cu il General Combination Act qanunları ilə gildiyaları ləğv etdilər. Digər ölkələrdə isə ticarət azadlığı yeridildikcə onların nüfuzu aşağı enmişdir. Palataların mənşəyi: Fransa “ticarət palataları” Palataların müasir forması Napoleon dövründə Fransada dövlət səviyyəsində yaradılmış “ticarət palataları” adlananlara aid olunur. 1802-ci ildən 1804-cü ilədək olan dövrdə Fransa ərazisində 176 palata təsis edilmişdir. Palata haqqındakı qanun sahibkarların hamısının müvafiq palatalara mənsub olmalarını müəyyənləşdirib. Daha sonra qanun hər bir şəhər və ya rayonda ancaq bir rəsmi tanınmış palatanın mövcudluğuna yol verməklə həmin palatanın nüfuz dairəsini tənzimləyirdi. İlk zamanlarda bu palatalar əksərən dövlət idarəçiliyinin məsləhət orqanları idi. İşgüzar qurumların iqtisadi qanunvericiliyə, tariflərə və biznesə yardımın edilməsinə dair rəy və təkliflərinin yığılıb, cəmləşdirilib hökumətə təhvil verilməsi onların əsas vəzifələriydi. Palatalar eləcə də ticarət və sənaye üzrə statistik məlumatı toplayıb təqdim etməliydi. Napoleon palataları özüidarəolunan və öz büdcələri olan deyildi. Bunun əvəzinə, onlar şəhər məmuru tərəfindən idarə olunurdular və onlara yarımdövlət orqanları kimi baxmaq olardı. Kontinental modelin əmələ gəlməsi Fransız modeli icbari üzvlük və palatalar haqqındakı xüsusi qanun ilə fərqlənir, bu qanun onların status və vəzifələrini müəyyən edir. O, 19-cu əsrin sonunu və 20-ci əsrin əvvəlini əhatə edən müddətdə Almaniya, İtaliya, Avstriya, Niderland və İspaniya da daxil olmaqla kotinental Avropada bir neçə dövlət tərəfindən qəbul edilmişdi. Buna görə bir çox hallarda palatalar sistemlərinə dövlət qanunu çərçivəsində “kontinental” modellər kimi baxılır. Bu sistem həm də fransız müstəmləkələrinin əksərində tətbiq edilmişdi. Anqlo-sakson modelinin əmələ gəlməsi Böyük Britaniyada digər palatalar sistemi meydana çıxmışdı. Britaniya iqtisadi siyasətinin liberal ənənələrinə riayət edərək dövlət hakimiyyət orqanları palataların işinə çox az müdaxilə edirdi, bu isə işgüzar qurumun özünüidarəsi üçün əlverişli şərait yaradırdı. Bunun nəticəsində də Böyük Britaniyada qanunlarla idarə olunan palatalar mövcud deyildi. Əksinə, palatalar ya işgüzar registrdə, ya da ki, birliyin registrində qeydiyyatda olmağı tələb edən özəl hüquq çərçivəsində təşkil edilmişdi. Üzvlük könüllüydü, nüfuz dairəsi tənzimlənmirdi, palataların vəzifələri isə qanunla müəyyən edilmirdi. Çox zaman anqlo-sakson və ya amerikan modeli kimi tanınan bu palatalar sisteminin beynəlxalq əhəmiyyəti qismən onun Britaniya müstəmləkələrindəki tətbiqindən irəli gəlir. Kontinental və anqlo-sakson modelləri palataların inkişafında iki əks qütbü təmsil edir. Əksər dövlətlərdəki palatalar sistemlərini bu iki palatadan biri kimi təsnifləşdirmək olar.
Lakin bir neçə ölkə var ki, onların palatalar sistemi bu iki modelin xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Bu çarpazlaşmış modellərə “qarışıq sistemlər”2 kimi baxılacaq. 2. Müxtəlif palata sistemlərinin hüquqi quruluşu Bu bölmədə kontinental və anqlo-sakson modellərinin hüquqi xassələri təsvir olunur. 2.1 Kontinental model İctimai hüquq statusu Kontinental modelə uyğun olaraq palatalar milli qanunvericilik özülündə yaradılır. Palatalar haqqındakı qanun palataların yaradılmasını ictimai hüquq çərçivəsində korporasiyalar kimi təsvir edir. Bu hüquqi status hökumətə, adətən dövlət orqanlarına məxsus olan müəyyən funksiyaların (məs., təhsil, ekspertiza, biznesin qeydiyyatı) palataya ötürülməsi imkanını verir. İcbari üzvlük İctimai hüquq statusu üzvlüyün icbari olmasına qərar vermir. Lakin kontinental model çərçivəsində palatalar haqqındakı qanun palataya aid olan ərazidə sahibkarlıqla məşğul olan bütün şəxslərə və biznesə rəhbərlik hüququ olan hüquqi subyektlər üçün üzvlüyün icbari olmasına qərar verir. İcbari üzvlük yerli palataya üzvlük haqqının müntəzəm və mütləq ödənilməsini nəzərdə tutur. Adətən icbari üzvlüyün qəbul edilməsi üçün üç səbəb göstərilir. Birincisi, icbari üzlük palataların bütün sektorlar, ölçülər və qanuni formalar üzrə olan müəssisələri təmsil edəcəklərinə zəmanət verir. İkincisi, icbari üzvlük bütün müəssisələrin maliyyə payı verəcəklərinə və bununla da azad axtarışdan xilas olacaqlarına təminat verir. Nəhayət, icbari üzvlük gəlirin geniş və sabit mənbəyinin olacağına təminat verir. Hökumətlə məsləhət statusu Kontinental model çərçivəsində qanun üzrə hökumətlər hüquqi və iqtisadi məsələlərin həllindən əvvəl palatalar ilə məsləhətləşməlidir. Bu kontekstdə palatalar parlament iclaslarına və ictimai komissiyalara nümayəndələr göndərir. Modelə uyğun olaraq qaydalar, siyasi strateqlərin ekspertizaya biznes sektorunu cəlb edəcəklərinə istiqamətlənmişlər. Tənzimlənmiş regional fəaliyyət sahəsi Kontinental modelin digər hüquqi xassəsi hər bir böyük şəhər və ya rayonda bir (və ya ancaq bir) palatanın mövcud olmasına zəmanət verən regional fəaliyyət sahəsi qaydasıdır. İctimai vəzifələrin ötürülməsi Palataların onlar haqqındakı qanunla təyin edilmiş müəyyən vəzifələri icra etmək öhdəlikləri kontinental model üçün bənzərsizdir. Bu saziş çərçivəsində palataların işgüzar qurumla sıx əlaqələri sayəsində hökumət bir sıra ictimai vəzifələri onlara ötürür. Əlavə olaraq, palatalar onların nizamnamədə nəzərdə tutulmuş mərkəzi vəzifələrinin çərçivəsində olan muxtar vəzifələrin (üzvlüyün saxlanılması) icrasını təmin edə bilər. Fəqət belə xidmətlərin icrası qanunla tələb edilmir. Dövlət nəzarəti Baxmayaraq ki, kontinental model yuxarıda göstərilmiş imtiyaz və haqlara ictimai hüquq çərçivəsində zəmanət verir, o həm də palataların fəaliyyəti üzərində dövlət hakimiyyətinin xüsusi nəzarətini də nəzərdə tutur. Palatalara icbari üzvlüyün yeridilməsinə icazə verməklə və ya funksiyaların ötürülməsinə yol verməklə yanaşı, hökumət palata üzvlərinin istismara məruz qalmayacağına və ictimai marağın palatalar tərəfindən pozulmayacağına zəmanət verməyə səy göstərir. Nəticə olaraq, kontinental model altı əsas xüsusiyyəti ilə səciyyələnir:
2.2. Anqlo-sakson modeli Özəl hüquq statusu Anqlo-sakson modelinə uyğun olaraq, palataların fəaliyyətini tənzimləyən xüsusi qanunvericilik mövcud deyil. Palatalar qeydiyyatda olduqları yerlərin qanunlarına riayət etməlidir. Palatalara anqlo-sakson modelinə uyğun olaraq, həm də özəl hüquq palataları kimi baxılır. Könüllü üzvlük Kontinental modeldən fərqli olaraq anqlo-sakson modelinə uyğun palatada üzvlük könüllüdür. Bir nəticə olaraq, üzvlük bazası adətən azsaylıdır və yerləşdiyi rayondakı bütün müəssisələri əhatəsinə alması vacib deyildir. Lakin hüquqi cəhətdən müəyyən edilmədiyinə görə üzvlük bazası ticarət, sənaye, kənd təsərrüfatı, xidmətlər, bank işi, sığorta və vəkillər, mühasiblər, məsləhətçilər kimi mütəxəssislərin xidmətləri daxil olmaqla bir çox müxtəlif sektoru əhatə edə bilər. İcbari üzvlüksüz üzvlük haqlarından gəlirə zəmanət verilmir. Buna görə də anqlo-sakson modelinə uyğun olan palatalar adətən öz xidmətlərinin marketinqinə xüsusi əhəmiyyət verir və üzvlük ehtiyaclarına cavabdehdir. Birliklərin azadlığı Anqlo-sakson modelinə uyğun olaraq palatalar rəqabət mühitində yaşayır. “Palata” tərifinin hüquqi müdafiəsi olmadığı və onun bölgə ərazisi tənzimlənmədiyi üçün hər kəs palata təsis edə bilər. Nəticədə üzvlük uğrunda rəqabətdə olan bir neçə palata mövcuddur və göstərilən ərazidə işgüzar birliyi təmsil edən palata yoxdur. Ötürüləcək vəzifələrin yoxluğu Anqlo-sakson modelinin digər mühüm xüsusiyyəti palatanın fəaliyyət dairəsinin tənzimlənməməsidir. Palataları idarə edən xüsusi qanunvericiliyin olmadığı üçün bu təşkilatlar dövlətin onlara verdiyi vəzifələri icra etməməlidir. Əhəmiyyətin daha çox lobbizmə, yaxud bilavasitə xidmətlərin onun üzvlərinə təqdim edilməsinə vermək qərarını hər bir palata azad seçir. Nəticədə anqlo-sakson modelin dörd əsas xüsusiyyətini müəyyənləşdirmək olar:
2.3. Qarışıq sistemlər Yeni təsis elementlərinin yoxluğu Elə palata sistemləri mövcuddur ki, kontinental, yaxud anqlo-sakson modellərinin yuxarıda göstərilən xassələrinə uyğun olmadıqları üçün onlara həmin modellər kimi baxıla bilməz. Bu palata sistemləri bir modeli özül kimi götürüb, sonra isə digər modelin elementlərini daxil edərək yeni hibrid yaradırlar. Bu palata sistemləri qarışıq sistem kimi təyin edilir. 3. Ölkələrin nümünələri: palataların rolu və təşkili 3-cü bölmədə palatalər sistemlərinin hüquqi quruluşu təsvir edilib. 4-cü bölmədə üç müxtəlif sistem çərçivəsində palataların necə işləməsi, üzvlük, regional quruluş, daxili quruluş, maliyyə mənbələri və fəaliyyət dairəsi də daxil olmaqla palataların idarə edilməsinin və təşkilinin mühüm aspektlərinin necə əhatə olunması barədə konkret məlumat veriləcək. Almaniya və Fransaya kontinental modelə, ABŞ və Filippinə anqlo-sakson modelinə, Yaponiya və Tailanda qarışıq sitemlərə nümunə kimi baxılıb.
3.1. Üzvlük, regional quruluş və palataların nisbi Palatalar “üzvlü təşkilatlar” kimi müəyyən edildiklərinə görə onların quvvəsi və gücü onların üzvlük bazalarından asılıdır. Palataların iqtisadi və siyasi gücləri bilavasitə üzvlərin sayı və onların palataların fəaliyyətini dəstəkləmək hazırlığı ilə bağlıdır. 3.1.1. Kontinental model a) Almaniya Üzvlüyün təyini Almaniyanın ticarət-sənaye palatalarında üzvlük sahibkarlıqla məşğul olan bütün şəxslər, sahibkarlarlar, sənaye və ticarət müəssisələri də daxil olmaqla biznesi həyata keçirən bütün hüquqi şəxslər üçün məcburidir. Kənd təsərrüfatı, kiçik biznes və vəkillər, həkimlər, memarlar kimi mütəxəssislər üçün mütləq ayrıca palatalar mövcuddur. Regional quruluş Almaniyada hər biri hökumətin müəyyən etdiyi rayonu əhatə edən 83 ticarət-sənaye palatası vardır. Almaniya ticarət-sənaye palatasının orta hesabla 30.000 üzvü vardır. Ən kiçik palatanın 4.200 üzvü var. Ən böyük palatanın (Münhen Ticarət-Sənaye Palatası) 220.000 üzvü var. Palataların ali orqanı Almaniyanın 83 palatasını və təqribən 2,6 milyon şirkəti təmsil edən Almaniya Ticarət-Sənaye Palatalarının Assosiasiyasıdır (DIHT). Bu ali orqan regional palatalardan fərqli olaraq könüllü təşkilatdır və ictimai hüquq statusuna malik deyil. Digər işgüzar təşkilatlar Almaniya palataları icbari üzvlük təşkilatı olsa da Almaniyada işgüzar təşkilatların digər iki mühüm forması mövcuddur: 1) işəgötürənlər təşkilatları və 2) ticarət birlikləri. Həm də hər iki bu tipli təşkilatlar könüllü üzvlük əsasında qurulub. Birincisi, Almaniyada müəssisələrin təqribən 80%-ni əhatə edən təqribən 800 regional və sahəvi işəgötürənlər təşkilatı mövcuddur. Almaniya İşəgötürənlər Birlikləri Konfederasiyası (BDA) onların ali orqanıdır. İşəgötürənlər təşkilatlarının əmək münasibətlərində cəmlənmiş çox məhdud fəaliyyət sahələri vardır. Həmkarlar ittifaqları ilə əmək haqqı və digər əmək məsələləri üzrə kollektiv sazişlərin bağlanması onların əsas vəzifələridir. İkincisi, Almaniya Sənaye Konfederasiyası (BDI) ən mühüm sənaye birliyidir. Onun ali orqanı sənaye sektorundakı 450 peşəkar birliyi təmsil edən 34 peşəkar konfederasiyadan ibarətdir. Beləliklə, BDI təqribən 100.000 üzvü olan müəssisəni dolayısı ilə təmsil edir. Almaniya palataları ilə müqayisədə BDI və onun üzvü olan birliklər öz fəaliyyətlərini təbliğat üzərində cəmləşdirir. Palatalar ilə müqayisədə xidmətlər diapazonu xeyli məhduddur və sənaye sektoruna aid olan məlumatın yayımlanmasında cəmlənmişdir. b) Fransa Üzvlüyün təyini Almaniyanın palatalar haqqındakı qanunvericiliyinə fransız modeli güclü təsir göstərir, onların çoxlu ümumi xassəsi var. Almaniya nümunəsində olduğu kimi, fransız ticarət-sənaye palatalarında da üzvlük, ticarət registrində sadalanan bütün işgüzar müəssisələr üçün icbaridir. Bu registrdə sənaye, kommersiya və peşəkar sektorların müəssisələri vardır. Kənd təsərrüfatı və kiçik sahibkarlıq kimi digər sektorların başqa palataları (birləşməyi tələb edən) vardır. Regional quruluş Fransız palataları üçpilləli quruluşa malikdir. 162 yerli ticarət-sənaye palatası mövcuddur ki, onlardan hər biri palatalar haqqında qanundakı tərifə uyğun müəyyən coğrafi zonanı əhatə edir. Yerli ticarət-sənaye palatasının orta hesabla 10.500 üzvü var. Bu yerli palatalar regional səviyyədə 21 regional palata ilə təmsil olunub. Nəhayət, həm yerli və həm də regional palatalar milli ali orqanın - Fransa Ticarət-Sənaye Palataları Məclisinin üzvləridir. Almaniya ali orqanının əksinə olaraq, Fransa milli palatası (183 palatanı və təqribən 1,7 mln. şirkəti təmsil edən) ictimai hüquq çərçivəsində korporasiyadır. Digər işgüzar təşkilatlar Fransa İşverənlərinin Milli Şurası (CNPF) Fransanın ən mühüm könüllü işgüzar təşkilatıdır. Almaniyadan fərqli olaraq CNPF həm işəgötürənlərin təşkilatıdır və həm də peşəkar birliklərin konfederasiyasıdır. İqtisadiyyatın bütün sektorlarındakı müəssisələrin 1,5 milyonunu təmsil edən təqribən 250 sahəvi və regional birlik şuranın üzvüdür. Peşəkar ittifaqlarla sazişlərin bağlanmasından əlavə, CNPF öz üzvlərinə təlimat, məlumat və məsləhət şəklində xidmətlər, eləcə də hökumət ilə münasibətlərin qurulması üzrə xidmətləri təklif edir. Fransa palataları ilə CNPF arasında sıx əlaqələr mövcuddur. Bir çox hallarda palataya seçilmiş vəzifəli şəxslər CNPF-də də vəzifə tutmuş olurlar. Beləliklə də, CNPF palataların təmin etdiyi infrastruktur və xidmətlərdən faydalanır. Kiçik və Orta Müəssisələrin Ümumi Konfederasiyası (CGPME) digər könüllü işgüzar təşkilatdır. Onun əsasən peşəkarlar və xidmət sektorundan olan 820.000 üzvü vardır. Konfederasiya əsasən kiçik və orta müəssisələrin müdafiəçisidir. |
||||||||||||||||||
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft