|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 17 - Xarici siyasət (xs) |
|
XARİCİ LOBBİZM VƏ DÖVLƏTLƏRİN MARAQLARI
Fikrət Sadıqov,
Mənbə: "Məşvərət", N27, 2000 XARİCİ LOBBİZM VƏ DÖVLƏTLƏRİN MARAQLARI
Fikrət Sadıqov,
Xarici lobbizm kifayət qədər ənənəvi təzahürdür. Bütün dövlətlər xaricdə onlara lazım olan siyasəti aparmaqda yardım edəcək qeyri-diplomatik təsir mərkəzləri yaratmağa çalışıb və hazırda da çalışmaqdadır. Halbuki xarici lobbizmin müəyyən nüfuzlu şəxslərin xarici dövlət tərəfindən aşkarcasına himayə edilməsi kimi leqal forması nisbətən yaxın zamanlarda təzahür etmişdir. Çox uzun zaman ərzində ABŞ-da “xarici lobbizm” mənası altında ən əvvəl “müəyyən xarici siyasi maraqların dəstəklənməsi” anlaşılırdı. Xarici agentlərin qeydiyyatı haqqındakı 1938-ci il qanunu da elə bu mahiyyətdə verilmişdir. Bu qanun xarici agentlərin üzərinə qeydiyyatdan keçmək və fəaliyyət barədə hesabat vermək öhdəliyini qoyur. Əldə olan imkanlardan uğurla istifadə edən İsrail və Tayvan xarici lobbiləri 60-70-ci illərdə ən güclü hesab olunurdu. İsrail lobbisi güclü elektorat qüvvəsi təşkil edən Amerika yəhudilərini də öz fəaliyyətinə cəlb etməsi sayəsində elə indi də öz keçmiş nüfuzunu itirməyib. Yunan və erməni lobbiləri də ABŞ-da çox səmərəli təşkil olunub1. Bununla yanaşı, qeyd etmək vacibdir ki, xarici siyasi və ümumiyyətlə, siyasi lobbizm iqtisadi lobbizmlə, dövlət lobbizmi özəllə çox yaxındır. Əsrin sonuncu rübündə dünya iqtisadiyyatı qloballaşıb və daxili istehsalçıların maraqları həmin bazarda əməliyyat aparan xarici istehsalçılarınkı ilə sıx çarpazlaşıb. Xarici lobbizm getdikcə daha fəal və geniş şəkildə daxili lobbizmə sirayət edərək onun üzvi hissəsinə çevrilir. Daxili lobbizm də uyğun olaraq xariciyə qovuşur və hətta bəzən onları hüdudlarını dəqiqləşdirmək problemə çevrilir. Xarici lobbinin Amerika iqtisadiyyatına bilavasitə daxil olması orada Asiya kapitalını təmsil edən təzyiq qruplarının güclənməsi ilə sıx əlaqədardır. Hazırda ABŞ-dakı xarici iqtisadi lobbizm əsas üç xassə ilə səciyyələnir: yapon korporativ lobbisinin 70-ci illərdən qalan güclü təsiri; qüvvələrinə görə artıq yaponlarla müqayisə olunan Çin təzyiq qruplarının mövqelərinin möhkəmlənməsi; Amerika cəmiyyətinin güclü himayədarlıq reaksiyası. Qeyd edək ki, müasir ABŞ lobbizmi üçün artıq göstərilmiş təmayüldən, özəl xarici lobbinin daxili siyasi mübarizə dairəsinə sirayət etməsinə başlamasından əlavə daha iki inkişaf təmayülü səciyyəvidir. Birincisi, yeni tipli dolayı lobbizmin dövlət hakimiyyət orqanlarına təsir rolunun artan əhəmiyyəti. Bu isə təkcə əksər əhalinin rəyini ifadə edən kütləvi kampaniyaların təşkilindən yox və həm də lobbizm üsullarının, ictimaiyyətlə əlaqələr texnologiyalarının, reklamın kombinasiyası yolu ilə ictimai rəyin yaradılmasından ibarətdir. İkincisi, lobbist fəaliyyətinin federal səviyyədən ştatların hökumətləri səviyyəsinə müəyyən qədər yerdəyişməsi. Bu təmayüllər öz aralarında qarşılıqlı əlaqədardır və siyasi təcrübənin forma və üsulları üzrə qarışıq variasiyalarda həyata keçirilir. Yerli səviyyədə dolayı lobbizm ənənəvi lobbizmlə yanaşı müxtəlif quramalarda, birbaşa və dolayı xarici lobbizm elə həmin səviyyədə, dolayı xarici lobbizm isə federal səviyyədə işlədilir. ABŞ-da XX əsrin sonunda işdə ən yeni texnologiyalardan istifadə etməklə, birbaşa və dolayı lobbizm üsullarını kombinasiya etməklə, güclü maliyyə bazaları ilə iki ən qüvvətli xarici lobbi: yapon və çin lobbisi digərlərindən seçilir. Yapon lobbisi. ABŞ-da yapon biznesinin təsirinin tədricən güclənməsi artıq 50-ci illərin sonundan baş verməkdədir. Artıq 70-ci illərdə xüsusi ədəbiyyat Kapitolidəki yapon lobbisinə ayrıca diqqət yetirirdi. Səciyyəvidir ki, hələ o zaman yaponlar ABŞ-da yapon kapitalının müsbət rolu barədə amerikalıları inandırmaq üçün ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə şirkətlərdən istifadə etmişdilər. Lobbist şirkətlərinin vəzifəsi yeni qanun layihələrinin yeridilməsi yox, status quo-nun dəstəklənməsi olduğu üçün o zamanlar lobbist döyüşləri çox asan udulurdu. İki dövlət arasındakı ticarət dövriyyəsi həm ABŞ və həm də Yaponiya üçün çox böyük olduğundan, təbii ki, Yaponiya və onun korporasiyalarının lobbi aparatı artıq çox güclü idi. 1975-ci il göstəricilərinə görə, Yaponiyanın qeydiyyatdan keçmiş xarici agentlərinin sayı 56 nəfər təşkil edirdi, bu da digər hər hansı ölkənin lobbistlərinin sayından olduqca çox idi (ikinci yerdə 35 nəfərlə Meksika gedirdi). Bu vəziyyət ümumən 80-ci illərin sonunadək, Amerikanın politoloq və siyasətçiləri ictimaiyyətin diqqətini o anındaca cəlb etmiş problemi ucadan “səsləndirənə” qədər davam etdi. Bu gün yapon lobbisi Vaşinqtonda xaricilər sırasında ən irisidir. O, say tərkibinə görə ona ən yaxın olan xarici rəqiblərindən iki dəfə çoxdur. Yüzdən artıq lobbist yapon şirkətlərinin, yaxud hökumətinin nümayəndələri kimi hələ 1938-ci il qanunu üzrə qeydiyyata alınıb. Yapon lobbisi tərkib quruluşuna görə amerikalıların adətən “Yaponiya korporasiyası” adlandırdıqları sistemdən ibarətdir. Bu ifadə altında yapon dövlət orqanları və özəl təşkilatlarının vahid cəbhə şəklində fəaliyyəti nəzərdə tutulur. Yapon hökuməti tərəfindən öz istehsalçılarının belə fəal dəstəklənməsi Amerika şirkətləri üçün uzun müddət keçilməz problem kimi qalmışdı. Sistemin birinci pilləsini hər zaman böyük lobbist fəaliyyəti göstərmiş və hazırda da göstərən səfirlik təşkil edir. Səfirliyi geniş məsləhətləndirən Yaponiya Xarici Ticarət və Sənaye Nazirliyinin (XTSN) məmurları da elə bu pillədə fəaliyyət göstəriblər və göstərirlər. İkinci pillənin zirvəsində iki baş təşkilat durur: özünün ABŞ-dakı nümayəndələri vasitəsilə fəaliyyət göstərən Yaponiyanın bütün sənaye şirkətlərinin birliyi olan KEIDANREN; 1955-ci ildə yaradılmış və o vaxtdan da Yaponiyanın və Yaponiya ilə bağlı Amerika korporasiyalarının maraqlarını fəal surətdə qoruyan Amerika-Yaponiya Ticarət Şurası (AYTŞ). Mindən çox yapon və amerikan korporasiyası AYTŞ-nin üzvlüyündədir. ABŞ-ın əsas şəhərlərində yerləşən sənaye sahələri üzrə çoxsaylı yapon assosiasiyaları və yapon ticarət mərkəzləri bu pilləyə aid olan digər təşkilatlardır. Yapon korporasiyalarının ABŞ-dakı nümayəndəliklərinin lobbizm və ictimaiyyətlə əlaqələr idarələrinin özləri və eləcə də yapon korporasiyaları, səfirlik, AYTŞ və 1995-ci ilə qədər xarici agentlər, yeni qanun üzrə isə lobbistlər kimi qeydiyyatdan keçmiş digər təşkilatlar tərəfindən muzdla tutulmuş lobbist firmaları üçüncü pilləni təşkil edir. Nəhayət, AYTŞ üzvləri olan Amerika şirkətlərinin lobbiçi aparatları, eləcə də Amerika korporasiyaları vasitəsilə yapon maraqları ilə dolayı bağlı olan təzyiq qrupları, marağı olan qruplar dördüncü pilləni təşkil edir. Yapon lobbisi son illərdə konkret olaraq hansı qanun layihələrini və maraqları müdafiə edib? Lobbiçiliyin yaxın zamanlardakı beş əsas məqsədini ayırıb göstərək: ABŞ iqtisadiyyatının müəyyən bölmələrinin yapon transmilli korporasiyalarının (TMK) satın almasına yol verməyən xüsusi qərardan Konqresin çəkindirilməsi; yapon korporasiyalarının iqtisadi siyasətini qeyri-qanuni dempinq kimi qələmə verən qərarların amerikan tənzimləyici agentlikləri tərəfindən qarşısının alınması; ABŞ ərazisində yapon zavodlarının tikilməsinə icazənin verilməsi (bu halda, yerli səviyyədə birbaşa və dolayı lobbiçilikdə yaponlar xüsusilə israrlıdır); beynəlxalq bazarda yapon korporasiyasının müstəqil, amerikan tərəfdaşları ilə razılaşdırılmamış davranışının müdafiəsi; yapon mallarına gömrük rüsumlarının de-fakto azaldılması. Yapon lobbisinin fəaliyyət üsulları olduqca rəngarəngdir. Yaponlar çoxsaylı tədris proqramlarının, informasiya mərkəzlərinin yaradılması, gözəçarpan ictimai tədbirlərin maliyyələşdirilməsi, təbliğat kampaniyaları konsepsiyalarının işlənib hazırlanması kimi dolayı təsir vasitələrindən fəal istifadə edirlər. Yapon lobbizmi yerli səviyyədə, bir qayda olaraq, yapon korporasiyası tərəfindən zavodun tikilməsi, yaxud yerli vergilər məsələlərinə toxunur. Məktəblərin və proqramların, mədəniyyət mərkəzlərinin yaradılması və maliyyələşdirilməsi yapon korporasiyalarının ştatlardakı hər bir iqtisadi təşəbbüsünün ayrılmaz hissəsidir. Ştatlarda bilavasitə lobbisi mövcud olan təşkilatların siyahısında bütün xarici korporasiyalar arasında yaponlar aparıcı yer tutur; yalnız meksikalı təzyiq qruplarının xüsusilə əhəmiyyətli olduğu Meksika ilə sərhəddə yerləşən bir neçə ştat istisnadır, lakin orada da yapon lobbisi mövcuddur. Bununla yanaşı, qeyd edilməlidir ki, amerikalı lobbistlərin rəyinə görə, hazırda Kapitolidə və ştatların legislaturlarında yapon təsirinin aşağı düşməsi müşahidə olunur. Belə ki, prezident Karterin Konqresdəki keçmiş lobbiçisi, indi isə öz şəxsi firmasının rəhbəri olan A.Ueksler hesab edir ki, indi Vaşinqtonda yapon lobbisinin güclü təsiri nağıldır. Eyni zamanda, o qeyd edir ki, yaponlar özlərinin “hər şey gəlir naminə” strategiyaları ilə vaşinqtonlu siyasətçilərdə ikrah hissi yaratmışlar. Lakin hətta bu rəy də yapon korporativ lobbizminin xaricilər arasında ən nüfuzlulardan biri olması faktını təkzib etmir. Çin lobbisi. Hələ bu yaxın zamanlaradək “Çin lobbisi” ifadəsi altında tamam başqa lobbi - tayvan lobbisi nəzərdə tutulurdu. Onu Çan Kayşi məsləkdaşlarının və kommunist Çinindən olan mühacirlərin adı ilə bağlayırdılar. Fəqət SSRİ ilə ÇXR arasındakı münasibətlərin ağırlaşması səbəbindən ÇXR Birləşmiş Ştatlarla yaxın münasibətlər qurmağa məcbur olmuşdu. Buna görə də ÇXR-in 60-70-ci illərdə ABŞ-ın Tayvan və SSRİ ilə münasibətlərinin yaxşılaşmasının əleyhinə yönəldilmiş müəyyən siyasi lobbizmi mövcuddu, lakin onun miqyası olduqca kiçikdi. ÇXR-də islahatların başlanması və onun beynəlxalq iqtisadi səhnəyə çıxması ilə əlaqədar durum kəskin surətdə dəyişmişdi. Əgər 1986-cı ildə ABŞ ilə Çin arasındakı ticarət həm nisbi, həm də mütləq ifadədə çox kiçik həcmdə idisə, sonradan o, əhəmiyyətli dərəcədə genişlənmişdi. Təbii ki, belə vəziyyətdə lobbizm meydanında da durum dəyişmişdi - o daha çox iqtisadi cizgilər almağa başlamışdı. İndi Vaşinqtonda məhz Çin lobbisinin ən nüfuzlu kimi irəli çıxması barədə danışmaq olar. ABŞ ilə ÇXR arasındakı iqtisadi və siyasi münasibətlərin xüsusiyyətləri Çin lobbisinin fəaliyyətində həlledici rol oynayır. Bir tərəfdən, ÇXR-dəki vəziyyət Amerika korporasiyalarına öz istehsalatlarını Çinə köçürmək və onun ucuz işçi qüvvəsindən istifadə etmək imkanını verir. Bu mənada Çində amerikan lobbisi çox güclü inkişaf etmişdir. Digər tərəfdən, Amerikanın işgüzar dairələri tərəfindən biznesin Çinə yeridilməsi Amerika hökuməti qarşısındakı Çin siyasi və iqtisadi maraqlarının müdafiəsinə onların cəlb olunmaları ilə əlaqədardır. Tərkibinə görə Çin lobbisinin yapon lobbisinə bənzər klassik quruluş sxemi vardır: səfirlik - ticarət şurası və ictimai təşkilatlar - lobbiçi firmalar. Amma əgər XTSN yapon lobbisi üçün ümumsiyasi tənzimləyici rolunu oynayırsa Çin lobbisi üçün bunu ABŞ Konqresi ilə münasibətlər üzrə mərkəzi işçi qrup yerinə yetirir. Səfirliyin lobbiçi komandasının gücləndirilməsi meylləri aşkar sezilir. 1995-ci ildə onun əməkdaşlarının sayı ikidən beşə, 1997-ci ildə isə artıq 12-yə çatdırılmış, Oksfordun məzunu Şao Venyanq ona rəhbər təyin edilmişdi. Bundan əlavə, komandanın təşkili işində səfir fəal iştirak edir. Çin sənayeçiləri assosiasiyaları və şirkətlərin özləri də xeyli müddətdir ki, amerikan lobbiçi firmalarının xidmətindən istifadə edir. Vaşinqtondakı Çin lobbiçilərinin diqqət mərkəzində hansı problemlər durur? Birincisi, iqtisadi cəhətdən ən əlverişli ölkə statusunu Çin üçün saxlamaq və Cekson-Venik düzəlişinin tətbiqi cəhdlərini neytrallaşdırmaq2. İkincisi, Çinin Beynəlxalq Ticarət Təşkilatına qəbul edilməsinə nail olmaq. Bu işdə ona bir neçə nəhəng Amerika korporasiyası yardım edir. ÇXR BTT-nin təşkil olunduğu 1994-cü ildən buna can atır, amma indiyə qədər heç nəyə nail olmayıb - hələlik ABŞ hökuməti ÇXR-in qəbulunun qarşısını alır, çünki onun siyasəti Tariflər və Ticarət üzrə Ali Razılaşmanın (TTAR) tələblərinə cavab vermir. Buna baxmayaraq, bu istiqamətdə çox fəal lobbiçilik işi aparılır. Üçüncüsü, ABŞ-da istehsal olunmuş kompüter proqramları, musiqi kompakt-diskləri, videokasetlər və s.-in Çində kütləvi şəkildə qeyri-qanuni, “oğurluq” surətlərinin çıxarılması üzrə Amerika-Çin ziddiyyətlərini yumşaltmaq. Bu “oğurluq” surətlərin əhəmiyyətli hissəsi Amerika bazarlarında (Çin bazarlarından danışmağa dəyməz) peyda olur, bu isə ABŞ-ın müvafiq istehsalçılarına və bütün iqtisadiyyatına böyük iqtisadi ziyan vurur. Doğrudur, Çin hakim orqanları hətta gizli sex sahiblərinin edamlarının kütləvi nümayişinə də əl atır, amma bir çoxları belə hesab edir ki, bu tədbirlər “oğurluq” istehsal ilə məşğul olan nüfuzlu partiya klanlarının bu işlə bağlı rəqiblərinin aradan götürülməsidir. Sözsüz ki, ÇXR üçün iqtisadi cəhətdən ən əlverişli (İƏƏ) ölkə statusunun saxlanılması məsələsi olduqca önəmlidir. Çünki, onun ləğvi qiymətlərin köklü dəyişməsinə və iqtisadi razılaşmaların iri miqyasda yenidən baxılmasına gətirib çıxaracaqdır. İş ondadır ki, İƏƏ statusunun itirilməsi Çin mallarına olan gömrük rüsumlarının həmin andaca 0-10%-dən 50-70%-ə artmasına gətirib çıxaracaq, bu isə onların Amerika bazarına çıxışını avtomatik bağlayacaq. Bu xüsusilə Çin ixracatının uşaq oyuncaqları və trikotaj kimi mühüm bəndlərinə aiddir. Bunların rüsumlarının 0%-dən 70%-ə artması onun üçün çox ağır zərbədir. Gördüyümüz kimi, Birləşmiş Ştatlardakı iki ən nüfuzlu xarici lobbi təşkilati bənzər quruluş tipinə malikdir. Bu tipi asiyalı, yaxud patriarxal adlandırmaq olar. Bu tip lobbizm özəl milli sahibkarlığın müdafiəsində dövlətin yüksək dərəcəli himayəsi və əksinə, ABŞ-a münasibətdə dövlət siyasətinin həyata keçirilməsinə lobbi tərəfindən yardımın edilməsi ilə səciyyələnir. Çin lobbisi, şübhəsiz ki, yapon təzyiq qruplarının təcrübəsini və onların fəaliyyətinin Amerika ictimaiyyətinin və siyasi dairələrinin bir hissəsinin kəskin reaksiyasına səbəb olmuş şəraiti nəzərə alıb. Əvvəl deyildiyi kimi, bu Asiya lobbilərinin əsasən iqtisadi istiqamətdəki fəallıqları onların hər birinə eyni dərəcədə məxsusdur, halbuki lobbiçilik təcrübəsində iqtisadiyyatdan və xüsusilə də makroiqtisadiyyatdan artıq siyasi heç nə yoxdur. Həm Yaponiya və həm də Çin ABŞ-ın ən iri ticarət tərəfdaşlarıdır və indiyə qədər də onunla ticarətdə əhəmiyyətli müsbət saldonu saxlayırlar. Yapon və Çin lobbiləri fəaliyyət üsullarına görə bir qədər fərqlənir. Çin lobbisi yerli səviyyədə əslində fəaliyyət göstərmir, çünki buna ehtiyac yoxdur. Çin Yaponiyadan fərqli olaraq ABŞ ərazisində istehsal açmır, əksinə, işçi yerlərinin ixracından hər vasitə ilə çəkinir. Uyğun olaraq, yerli vergilər də ÇXR-i o qədər həyəcanlandırmır. Hər iki lobbi natamam lobbizmdən, ictimaiyyətlə əlaqələrdən, ələlxüsus onların müasir texnologiyalarından fəal istifadə edir. Bununla yanaşı, demək olar ki, bu iki Asiya lobbisi arasındakı fərqlər çox mühümdür. Ən əvvəl, bu fərq onların ölkələrindəki siyasi sistemlərin müxtəlifliyi ilə şərtlənən başlanğıc durumlarının xüsusiyyətindədir. Yapon lobbiçiliyinin həqiqətdə özəl olduğu və dövlət maraqlarının ayrıldığı halda, Çin lobbisi üçün onlar vəhdət təşkil edir və birincilər ikincilərin bir hissəsini təşkil edir. Amerikanlara təqdim olunan lobbiçilik arqumentləri digər mühüm fərqdir. Əgər yapon korporasiyaları Amerika iqtisadiyyatına qoyduqları investisiyaları ABŞ üçün səadət adlandırırsa Çin isə, əksinə, öz iqtisadiyyatına investisiyaların qoyulması imkanı ilə Amerika korporasiyalarını şirnikləndirir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, 90-cı illərin ikinci yarısında ABŞ-ın xarici lobbizm meydanında potensialca güclü yeni oyunçu peyda olub. Söhbət vahid Qərbi Avropa lobbisindən gedir. Avropa İttifaqında birləşdirici meyllər möhkəmləndikcə, Qərbi və Mərkəzi Avropada bütövlükdə inteqrasiya prosesləri get-gedə artdıqca onun da qüvvəsi artmalıdır. Eyni zamanda Avropa İttifaqı ilə iş üzrə ixtisaslaşan Amerika lobbiçiləri korpusunun təşəkkülü prosesi gedir. Hamıya aydındır ki, xarici lobbizm ölkənin iqtisadi və siyasi maraqlarının təmsilçiliyinin inkişaf edən və tamamilə mədəni formasıdır. Azərbaycan üçün də lobbizmin fəaliyyəti çox mühüm və aktualdır. Ekspertlərin qiymətləndirməsinə görə, hal-hazırda mühacirətdə yaşayan (öz vətənlərinin hüdudlarından kənarda) azərbaycanlıların ümumi sayı təqribən 10 milyon nəfər təşkil edir. Beləliklə, Azərbaycan diasporu bu gün çox böyük qüvvəni təmsil edir. Bunun əsas kütləsini Cənubi azərbaycanlılar və Türkiyə azərbaycanlıları təşkil edir. Onlar müxtəlif ictimai institutlarda və assosiasiyalarda, milli icmalarda təşkilatlansa, şübhəsiz ki, bizim ölkənin siyasi və iqtisadi maraqlarının lobbiçiliyində mühüm rol oynaya bilərlər. Lakin azərbaycan diasporu, onun birləşməsi, fəaliyyəti və gələcək perspektivləri ilə bağlı məsələlər daha dərin təhlil və ayrıca yanaşma tələb edir. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft