top

ANA SƏHİFƏ TƏHSİLİN PROBLEMLƏRİ KİTABXANA REFERATLAR VİRTUAL TƏHSİL FORUM LİNKLƏR ƏLAQƏ

AKTİV BÖLMƏLƏR

Səhifə yenilikləri

Kitabxana yenilikləri

Bunları bilmək maraqlıdır

XƏBƏRLƏR.

KITABXANA - 09 - Yerli hakimiyyət (yh)

YERLİ ÖZÜNÜİDARƏNİN AMERİKA TƏCRÜBƏSİ

HİKMƏT HACIZADƏ

Mənbə: "Məşvərət", N10-11, 1997

Amerika dövlət mexanizminin səciyyəvi cəhəti idarəetmənin əhəmiyyətli dərəcədə mərkəzsizləşdirilməsidir. Yerli hakimiyyət orqanları onların səlahiyyətlərinə daxil olan sahələrdə bütünlüklə müstəqildir. Səlahiyyətlərin və fəaliyyət sahələrinin bir çoxu yerli səviyyəyə ötürülüb və federativ hökumətin və ştatların hökumətlərinin heç bir müdaxiləsi olmadan həyata keçirilir.

ABŞ-da yerli idarəetmə orqanlarının (YİO) vahid sistemi yoxdur. YİO-nın təşkili ştatların öz işidir və onları öz qanunlarına uyğun olaraq formalaşdırırlar. Ştatların hökumətləri federativ hökumətin razılığı olmadan YİO-nın hüquqi statusunu, ərazi sərhədlərini, təşkilat formalarını və səlahiyyətlərini müəyyənləşdirir. Yerli idarəetmənin fəvqəladə dərəcə müxtəlif təşkilat formalarının olması və onların yerli şəraitə böyük uyarlılığı da buradan doğur.

YİO onların inzibati-təsərrüfat müstəqilliyini təmin edən möhkəm maliyyə bazası əsasında fəaliyyət göstərir. Onların öz qaynaqlarından, ştatların hökumətlərindən və federal hökumətdən aldığı maliyyə vəsaitləri vardır.

YİO-nın öz qaynaqlarından gəliri ümumi gəlirin 2/3 hissəsi qədərdir, 1/3 hissəni isə onlar ştatların büdcələrindən və federal büdcədən vəsait köçürmələri (başlıca olaraq müxtəlif sosial-iqtisadi proqramların və layihələrin birə gerçəkləşdirilməsi məqsədi ilə) hesabına alırlar.

Təhsilə dövlət xərclərinin 68%-i (o sıradan ibtidai və orta təhsilə xərclərin 99%-i), səhiyyəyə - 41%-i, şosse yollarının çəkilişi və saxlanmasına - 38%-i, ölkə polisinin saxlanmasına - 74%-i, yanğından mühafizəyə -100%-i YİO-nın büdcələrindən keçməklə gerçəkləşdirilir.

ABŞ-da başlıca YİO bunlardır: qraflıqlar, bələdiyyələr, məktəb dairələri və xüsusi dairələr.

QRAFLIQLARIN İDARƏETMƏ ORQANLARI

Qraflıqlar ştatların bölündüyü inzibati-ərazi vahidləridir. Qraflıqların sayı, ərazisinin ölçüsü və əhalisinin sayı ştatdan ştata xeyli fərqlənir. Qraflıqların YİO-na bu vəzifələr həvalə edilir: seçkilərin təşkili, vergisi ödənməli əmlakın dəyərləndirilməsi, əmlak vergisinin yığılması, ictimai asayişin bərpası, şosse yollarının çəkilişi və istismarı, sosial təminat.

Qraflıqlar əsasən öz qanunverici aktlarını çıxarmaq hüququna malik deyil, onlar öz ərazilərində ştatların qanunvericiliyini həyata keçirməyə borcludur. Qraflıqların idarəetmə orqanları əhalinin seçdiyi (səlahiyyətləri və yaradılma qaydaları) ştatların konstitusiyaları və qanunları ilə müəyyənləşdirilən şuralardır. Qraflıqlar şurasının (QŞ) fəaliyyətinin ən mühüm istiqaməti onların təyin etdiyi vəzifəli şəxslərin işinə nəzarət etmək və seçilmiş vəzifəli şəxslərin fəaliyyətini əlaqələndirməkdir. İndi ABŞ-da qraflıqların idarəsi üzrə şuraların fəaliyyətinin təşkilinin üç əsas forması mövcuddur:

1. Qraflıqda inzibati aparata rəhbərlik edəcək ali vəzifəli şəxsin omadığı komissiya forması. Şuradan ayrıca olaraq qraflığın bir sıra nüfuzlu vəzifəli şəxsləri (şerif, prokuror, xəzinədar, klerk, məktəblərin superintendantı və s.) seçilir. Onların səlahiyyətləri ştatın qanunvericiliyi ilə təsbit olunur və QŞ-nın onların fəaliyyətinə qarıpmaq hüququ yoxdur. Ancaq QŞ seçilən vəzifəli şəxslərə büdcə vasitəsi ilə təsir göstərmək imkanına malikdir. Bu forma ölkədəki 3042 qraflıqdan 2000-də tətbiq edilir.

2. "Şura-inzibatçı" forması əsasən şəhərləşmiş, ümumi əhalisi 70 mln. nəfər olan 550 qraflıqda tətbiq edilir. QŞ qraflığın inzibati aparatını idarə etmək üçün inzibatçı təyin edir. QŞ daha mühüm məsələlərə dair qərarlar çıxarır, vergiləri müəyyənləşdirir və təxsisatları təsdiqləyir. İnzibatçı QŞ-ın qərar və qətnamələrinin həyata keçirilməsini təmin edir, icraiyyə orqanlarının və qraflığın müxtəlif xidmətlərinin başçılarını təyin edir, onların fəaliyyətinə nəzarət edir, qraflıq büdcəsi layihəsinin hazırlanmasına rəhbərlik edir. Bu forma idarəedici mütəxəssisi inzibati aparatın rəhbərinə çevirməyə və qraflığın idarəsini mərkəzləşdirməyə imkan yaradır.

3. "Şura-seçilmiş rəhbər" forması 146 qraflıqda var. QŞ qərarlarına veto qoymaq hüququna malik olan seçilmiş rəhbər qraflıq siyasətini başlıca istiqamətlərini formalaşdırır və QŞ-da baxılmağa təqdim edir, qraflığın büdcə layihəsini hazırlayır, qraflıcın nümayəndəsi kimi təmsil olunur, inzibati aparatın bölmə və xidmətlərinə başçılıq etməyə adamlar tutur, QŞ qərar və sərəncamlarının həyata keçirilməsinə nəzarət edir. Adətən seçilmiş rəhbər onun nəzarəti altında qraflığın inzibati aparatına başçılığı həyata keçirən peşəkar bir idarəçi təyin edir. QŞ seçilmiş rəhbərin təkliflərinə əsasən qərarlar çıxarır, qraflıq büdcəsini təsdiqləyir, onun maliyyəsinə nəzarət edir, idarəetmənin təkmilləşdirilməsinə dair təkliflər işləyib hazırlayır.

Qraflıqların büdcəsi başlıca qaynaqlar üzrə bu cür bölünür: hökumətlərarası daxilolmalar - 37,5% (o sıradan ştatların hökumətlərindən gələnlər - 31,8%), vergilər -36,7% (o sıradan əmlak vergisi - 27,3%), müxtəlif ödənişlər və daxilolmalar - 25,8%.

Qraflığın topladığı başlıca vergi əmlak vergisidir (başlıca olaraq daşınmaz əmlak - torpaq və binalar üzrə). Bu vergi əmlakın dəyərinə görə hesablanır, özü də onların dəyəri hər ştatda bir cürdür. Bu, həmin əmlakın həmin andakı tam bazar dəyərini əks etdirir. Əmlakın mal-qara, kənd təsərrüfatı maşınları, toxum və gübrə, tikinti maşınları, avadanlıq, ticarət avadanlığı, avtomobillər, təyyarələr, katerlər və b. kimi növlərinə də vergilər mövcuddur.

BƏLƏDİYYƏLƏR

ABŞ-da əsasən şəhərləri Amerika iqtisadiyyatının müxtalif sahələrində fəaliyyət göstərən korporasiyalarla bir sıra ortaq xüsusiyyətlərə malik bələdiyyə korporasiyalarının hüquqi ixtiyarı verilmiş bələdiyyələr idarə edir. Ondarın əmlaka malik olmaq, onu almaq və satmaq, ayrıca şəxsləri və təşkilatları məhkəmə qaydasında təqib etmək, yaxud məhkəmədə öz hərəkətlərinə görə çavab vermək, pul vəsaitləri saxlamaq və istiqrazlar vermək, sazişlər bağlamaq və b. hüquqları vardır. Bələdiyyələrin, korporasiya hüquqları olmayan qraflıq idarəetmə orqanlarından başlıca fərqi bundadır.

Şəhər onun vətəndaşlarının bir bölümünün bələdiyyə korporasiyası hüququnun verilməsi haqqında ştat hökumətindən xahiş etməsi nəticəsində bələdiyyə idarəsi ala bilər. Bu cür müraciət həmin şəhərin, yaxud qəsəbənin yerləşdiyi ərazidəki idarə orqanlarındansa yerli hakimiyyətdən daha çox xidmətlər almaq cəhdindən irəli gəlir. Bütün bələdiyyələrin 88%-nin 10 min nəfərdən az əhalisi var. 1986- cı ildə onlarda 29 mln. nəfər, yəni bələdiyyə sakinlərinin ümumi sayının 19%-i yaşayırdı.

Qəsəbələrin də, iri şəhərlərin də qanunvericilik və icra vəzifələrini həyata keçirən idarəetmə orqanları var. Bütün bələdiyyələr yanğın və polis mühafizəsini, kanalizasiyasistemlərinin işləməsini və zibilin yığılmasını təmin edir, səhiyyə sahəsində tədbirlər həyata keçirir. Şəhər böyük olduqca onun hakimiyyəti vətəndaşlara daha çox xidmət imkanı yaradır. Böyük şəhərin hakimiyyəti vətəndaşları muzeylərlə, parklarla, tamaşa zalları ilə, üzgüçülük hovuzları ilə və b. təmin edir.

Şəhər idarəetməsinin quruluşu ştat hakimiyyətinin xartiyası ilə müəyyənləşdirilir. Xartiyada şəhərin başlıca vəzifəli şəxsləri sadalanır, onların səlahiyyətləri, seçilmələrinin, yaxud təyin edilmələrinin qaydası, qarşılıqlı münasibətləri göstərilir. Xartiyalar şəhərlərin coğrafi sərhədlərini təsbit edir, şəhər hakimiyyətlərinin nəyi edib nəyi edə bilməməsini müəyyənləşdirir. Müxtəlif ölçülü şəhərlər üçün eynitipli xartiyalar işlənib hazırlanıb. Şəhərlərin həyatını yalnız xartiyalar deyil, həm də şəhərlərə bu və ya başqa tadbiri həyata keçirməyə icazə verən, yaxud qadağan edən ştatların başqa qanunları da müəyyən edir.

ABŞ-da şəhər hakimiyyətinə şəhərin idarəetməsinin təşkilində nisbətən böyük azadlıqlar verilir ki, bunu yerli muxtariyyət adlandırırlar. Şəhərin idarə edilməsinin təşkilinin ən müxtəlif formaları vardır, ancaq onların içərisində bir neçə əsasını ayırmaq olar:

1. "Bələdiyyə rəisi - şura" forması çox kiçik və çox böyük şəhərlər üçün tipikdir. Şəhərlərin 50%-i bu forma üzrə idarə olunur. Bütün şuraları əhali seçir, şəhərlərin 90%-ində əhali bələdiyyə rəislərini də seçir. Bələdiyyə rəisi və şura şəhər idarəsinin şöbə və xidmətlərinin başçılarını təyin edir və onların işini əlaqələndirirlər. Səlahiyyətlərinin həcmindən asılı olaraq bələdiyyə rəisləri "güclülər"ə və "zəiflər"ə bölünür. "Zəif" bələdiyyə rəisi yalnız xırda məmurları təyin edir və nüfuzlu vəzifələrə adam qoymaq imkanı yoxdur. "Zəif" bələdiyyə rəisinin yanında şəhər inzibati idarəsinin yüksək nümayəndələrini təyin edən "güclü" şura olur. "Zəif" bələdiyyə rəisinin şuranın qərarına veto qoymaq hüququ yoxdur və o, 2 illiyə seçilir.

"Güclü" bələdiyyə rəisi şəhər idarəsinin yüksək nümayəndələrini təyin edir. Şəhərin idarəetmə orqanlarının fəaliyyətinə rəhbərlik onun əlində cəmlənib. "Güclü" bələdiyyə rəisinin şuranın qərarına veto qoymaq, şəhər büdcəsini tərtib etmək və onu şuraya təqdim etmək hüququ vardır. Büdcəni tərtib etməsi ona bələdiyyə idarəsi siyasətinin başlıca istiqamətlərini təyin etmək və şuranı bu istiqamətləri təsdiqləməyə məcbur etmək imkanı yaradır.

İndi bələdiyyə rəislərinin hakimiyyətinin güclənməsi və "zəif" merlərin sayının azalması üstünlük təşkil edir.

Adətən "güclü" bələdiyyə rəisləri 4 illiyə seçilir. Böyük şəhərlərdə "güclü" bələdiyyə rəisi öz vəzifəsini yerinə yetirməkdə ona kömək edən peşəkar inzibatçı idarəçi tuta bilər. Ona şəhər idarəsinin bəzi şöbə və xidmətlərinin rəislərini təyin etmək və işdən çıxarmaq səlahiyyətləri verilir və onların fəaliyyətinə nəzarət edir.

Müxtəlif ştatlarda bələdiyyə rəislərini işdən uzaqlaşdırmağın çeşidli formaları mövcuddur. Bu, şuraların qərarı, seçicilərin səsverməsi, məhkəmənin hökmü, qubernatorun əmri şəklində ola bilər. Şuraların üzvləri adətən sayca çox olmur - şəhər əhalisindən asılı olaraq 12 nəfərdən 22 nəfərədək.

2. "Şura - inzibatçı" forması ABŞ şəhərlərini 40%-ində (başlıca olaraq orta ölçülü şəhərlərdə) yayılıb. Şura peşəkar inzibatçı tutur və şəhər özünündarəsinin siyasətini müəyyənləşdirir, inzibatçı isə onu həyata keçirir. Şura inzibatçını istənilən anda tuta və işdən çıxara bilər. İnzibatçı da öz nəvbəsində bütün şəbə və xidmətlərin başçılarını tutur və işdən azad edir, onların fəaliyyətinə rəhbərlik edir.

Amerika siyasətşünaslarının fikrincə, idarəetmənin bu formasının üstünlüyü ondadır ki, şəhər idarəsinin inzibati aparatının başında peşəkar idarəçi dayanır. Halbuki bələdiyyə rəisi vəzifəsinə seçilmiş xadim isə heç də həmişə şəhər idarəsi sahəsində mütəxəssis olmur.

İnzibatçılar, bir qayda olaraq, universitetlərin xüsusi fakültələrinda uyğun hazırlıq keçirlər. Onlara korporasiya rəhbərlərinin maaşı ilə müqayisə olunaçaq yüksək maaş verirlər. Onlar şöbə və xidmətlərə başçılıq etmək üçun peşəkarları seçirlər, sonuncuların özü də öz aparatları üçün peşəkarları cəlb edirlər. Nəticədə şəhər özünüidarə orqanları peşəkarlardan ibarət olur və xeyli səmərəli işləyir.

3. İdarəetmənin komissiya forması bir orqanda qanunverici və icraedici hakimiyyətləri birləşdirir. Bələdiyyə komissiyasının hər bir üzvü eyni zamanda şəhər idarəsinin şöbə rəhbəridir. Şəhər komissiyası 5 nəfərdən ibarətdir. Bu idarə formasının dəyəri ondadır ki, şəhər idarəsinnn siyasətini müəyyənləşdirən adamların elə özləri də onu həyata keçirirlər. Çatışmazlığı isə ondadır ki, komissiya üzvlərində şəhər idarəssinin şöbə rəhbərliyi üçün zəruri olan peşəkarlığı əksər hallarda çatışmır.

1986-cı ildə, məsələn, bütün bələdiyyələrin gəlirləri bu cür bölünmüşdü: hökumətlərarası daxilolmalar - 23,4% (o sıradan ştatların hökumətlərindən - 15,5%), vergilər -32% (o sıradan əmlak vergisi - 15.8%), müxtəlif daxilolmalar və ödənişlər - 21,5%, sığorta fondlarının gəlirləri - 5,6%. Bütün bələdiyyələrin xərcləri belə olmuşdu: polisə - 9%, təhsilə - 8,1%, kanalizasiya və tullantıların yığılmasına - 8,1%, yolların çəkilişinə və saxlanılmasına - 6,1%, səhiyyəyə - 4,6%, sosial təminata - 4,1%, parklara və istirahət yerlərinə - 3,6%, yaşayış binalarının tikintisinə və şəhərin inkişafına - 3,7%.

MƏKTƏB DAİRƏLƏRİ VƏ XÜSUSİ DAİRƏLƏR

Dairələr YİO-nın ən çoxsaylı formasıdır. Məktəb dairələri (MD) məktəblərə rəhbərlik və onların maliyyələşdirilməsi üçün yaradılır. Xüsusi dairalər (XD) isə ən müxtəlif vəzifələri (yanğından mühafizə, su təchizatı, yaşayış binalarının tikilişi, nəqliyyat və b.) yerinə yetirmək üçündür. Bu dairələr adətən başqa idarəetmə orqanlarının təklif etmədiyi xidmətlərə şərait yaratmaq üçün təşkil edilir.

Dairələr (xüsusi məktəb dairələri) tez-tez bu və ya başqa fəaliyyət sahəsini siyasət çərçivəsindən qoparmaq məqsədilə yaradılır. Məsələn, ABŞ-da məktəb sistemlərinin əksəriyyəti qraflıq və şəhərlərin idarəetmə orqanlarının yurisdiksiyasından çıxaraq ictimai məktəblərin 90%-ə qədərini əhatə edən məktəb dairələri yaratmağa nail olub, Əhali istəmir ki, müəllimləri seçkilərdə qalib gələn partiyanı dəstəklədiyinə görə işdən çıxarsınlar.

Məktəb dairələri və xüsusi dairələr ştatların qanunverici yığıncaqlarının qərarına əsasən yaradılır. Onların maliyyə muxtariyyəti var, vergi müəyyənləşdirmək xidmətlərinə görə mükafat almaq, istiqrazlar buraxmaq hüquqları var. MD və XD həmin ərazidəki başqa idarəetmə orqanları ilə əlaqələri olmadan, müstəqil fəaliyyət göstərirlər, Bütün YİO-nın xərclərinin 30%-i MD-nə, o sıradan 80%-i təhsilə gedir. XD-ə isə YİO-nın bütün xərclərinin 11 %-i düşür.

Beləliklə, ABŞ-da yerli özünüidarə orqanlarının aşağıdakı üç başlıca səciyyəvi cəhətinə görə xeyli səmərəli işləyən mürəkkəb sistemi mövcuddur:

1. Qanunvericilik qaydasında bütün yerli özünüidarə orqanlarının səlahiyyətləri dəqiq müəyyənləşdirilib.

2. Öz səlahiyyətləri çərçivəsində yerli idarəetmə orqanları bütünlüklə müstəqildir.

3. Yerli özünüidarə orqanları onların inzibati-təsərrüfat müstəqilliyini təmin edən möhkəm maliyyə bazasında fəaliyyət göstərir.

Yerli özünüidarənin Amerika təcrübəsi bizim ölkəmizdə də yeni idarəetmə mexanizmlərinin yaradılması və yerli orqanların gerçək hakimiyyətə yiyələnməsi zamanı nəzərə alına bilər.

TƏQDİM EDİRİK

Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir.

Powered bu TusiSoft�