|
|
|
|
|
|
||
|
AKTİV BÖLMƏLƏR |
|
XƏBƏRLƏR. |
|
KITABXANA - 09 - Yerli hakimiyyət (yh) |
|
YERLİ İDARƏETMƏ VƏ ÖZÜNÜİDARƏ HAQQINDA HACI HACILI Mənbə: "Məşvərət", N13, 1998 İdarəetmə dövlətin mövcudluq elementlərindən biridir. Dövlət quruluşuna, cəmiyyətin qapalılıq, yaxud açıqlıq səviyyəsinə görə idarəetmənin forması, strukturu və xarakteri müxtəlif cür olur. Müasir sosiologiya elmində idarəetmədən danışılarkən daha çox sosial idarəetmə anlayışı başa düşülür. Bu yanaşma dövlətin mühüm idarəetmə institutlarının mövcudluğu faktı ilə bağlıdır. Dövlət institutları hələ insan cəmiyyətinin yenicə formalaşdığı dövrlərdən yaranmağa başlamış və uzun bir təkamül yolu keçmişdir. Əgər məsələyə sosial-psixoloji aspektdən yanaşılarsa idarəetməni ictimai münasibətlər sisteminin reqlamentləşdirici aparatı kimi də qəbul etmək olar. İdarəetmə aparatı həm cəmiyyətdaxili münasibətlərin tənzimlənməsi, həm də ictimaiyyətin rəyi əsasında qəbul edilmiş qərarların həyata keçirilməsi üçün mühüm vasitələrdən biridir. İdarəetmə orqanlarının formalaşdırılmasının özünün prinsipləri vardır. Hər bir idarəetmə strukturu özünün funksiyaları, səlahiyyətləri və vəzifələrinə malikdir. Müasir idarəetmə aparatını formal olaraq üç pilləyə ayırmaq olar:
Demokratik dəyərlər deklorasiya deyil, həyat norması kimi qəbul edilən ölkələrdə idarəetmənin şaquli və üfüqi şaxələri arasında münasibətlər daha çox hakimiyyət qollarının maksimal sərbəstliyi və bir-birlərini tamamlama prinsipləri üzərində qurulur. Hakimiyyətin strukturları vətəndaşların azad və sərbəst seçimi əsasında qərar tutur. Seçki yolu ilə formalaşdırılmış idarəetmə orqanlarının əsas üstünlüyü ondadır ki, onların seçki yolu ilə dəyişdirilməsi imkanları genişdir, qərarların qəbulu zamanı kollegiallıq əsas götürülür, qərarların qəbulu və icrasına xalqın bilavasitə nəzarət etməsi üçün şərait vardır. Bəs yerli idarəetmə və özünüidarəetmə dedikdə nə başa düşülür? Onların hansı səlahiyyətləri və vəzifələri vardır? Yerli idarəetmə və özünüidarəetmə dedikdə insanların azad səsvermə yolu ilə təşkil etdikləri xüsusi idarəetmə strukturları nəzərdə tutulur. Onların təşkili tam azad olsa da, bir sıra məsələlərdə səlahiyyətləri özündən yuxarıda duran orqanlarla bölüşdürülür. Yerli idarəetmə və özünüidarəetmənin xüsusiyyətləri bir sıra beynəlxalq sənədlərdə əks olunmuşdur. Avropa Şurası tərəfindən 15 oktyabr 1985-ci il tarixdə qəbul olunmuş “Avropa Yerli Özünüidarəetmə Xartiyası”nın 3-cü maddəsinin 1-ci bəndində yerli özünüidarəetmə haqqında deyilir: “Yerli özünüidarəetmə dedikdə, yerli birliklərdə qanun çərçivəsində öz məsuliyyətlərilə əhalinin rifahı naminə ictimai işlərin xeyli hissəsinə nəzarət etmək və onları idarə etmək hüquqları və qabiliyyətləri başa düşülür”. Həmin maddənin 2-ci bəndində qeyd edilir ki, göstərilən hüquq azad, gizli, bərabər, birbaşa və ümumi seçkilər nəticəsində seçilmiş üzvlərdən ibarət və sərəncamında qarşısında məsuliyyət daşıyan icra orqanları ola bilən Şura, yaxud Məclis tərəfindən həyata keçirilir. Beləliklə, yerli idarəetmə və özünüidarəetmə orqanlarının seçki yolu ilə formalaşdırılması Avropa Şurasına daxil olan ölkələrdə əsas prinsiplərdən biridir. Avropa Şurasının qəbul etdiyi bu prinsiplər dünyanın digər demokratik ölkələrində də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Yerli idarəetmə və özünüidarəetmə orqanları forma və məzmununa görə daha çox icma əsaslarına söykənir. Onun yaradılması və inkişafı qədim tarixi köklərə malikdir. Hələ qədim zamanlardan insanlar öz təhlükəsizliklərini, iqtisadi və sosial azadlıqlarını təmin etmək üçün ailə çərçivəsindən kənara çıxan bir üstquruma ehtiyac duymuşlar. Onlar yaşadıqları məhdud ərazi vahidləri daxilində icma rəhbərləri seçmiş, öz hüquqlarının bir hissəsini (daha çox şəxsi təhlükəsizlik məsələlərində) icma rəhbərliyinə həvalə etmişlər. Sonrakı mərhələlərdə məsələyə icma baxışından yanaşılması xeyli inkişaf etmişdi. Qədim yunan və Roma demokratiyası dövründə idarəetmə orqanlarının seçki əsasında formalaşması bir qayda şəklini almışdı. Orta əsrlərdə bu prinsip aradan götürülsə də, ABŞ dövlətinin təşəkkül tapması ərəfəsində yenidən əhəmiyyətli rol oynamağa başladı. Amerika demokratiyasını öyrənən Fransalı senator Aleksis de Tokvil hələ ötən əsrin ortalarında yazırdı ki, Amerika dövlətində idarəetmənin əsasını icma ruhu təşkil edir. Ona görə ki, icmada yaşayan hər bir şəxs ora kifayət qədər möhkəm bağlanır. Amerikada dünyanın digər ölkələrindən fərqli olaraq hakimiyyətin formalaşması aşağıdan başlayaraq həyata keçirilir. Açıq olmayan, avtoritar - totalitar rejimli ölkələrdə hətta idarəetməyə dair müəyyən təlimlər sistemi və formal hüquqi əsaslar mövcud olsa belə idarəetmənin pillələri əsasən təyinatla formalaşdırılır. Belə ölkələrdə idarəetməyə dair çoxlu sayda xüsusi tədris – təlim mərkəzləri yaradıla , seçkilərin keçirilməsinə dair ilk baxışdan cəlbedici qanunlar qəbul edilə bilər. Lakin, orada idarəetmə orqanlarının seçki yolu ilə formalaşdırılması yaxşı halda imitasiya edilir. Keçmiş SSRİ-də ali seçkili orqanlara, rayon, qəsəbə, kənd sovetlərinə seçkilər buna ən yaxşı misaldır. Dünyada yerli idarəetmə və özünüidarəetmənin demokratik yolla formalaşdırılmasının bir çox misalları vardır. İlkin olaraq Amerika Birləşmiş Ştatlarının təcrübəsinə istinad edək. Yuxarıda göstərdiyimiz kimi yarandığı tarixdən ABŞ-da yerli idarəetmə orqanları icma prinsipləri ilə formalaşdırılır. Həmin orqanlar vətəndaşların azad, bərabər və birbaşa iştirakı ilə keçirilən seçkilər nəticəsində hüquqi güc və müvafiq səlahiyyətlər əldə edirlər. Amerikada yerli idarəetmə orqanları qraflıq və şəhərlər səviyyəsində təşkil olunur. Burada yerli hakimiyyət əsasən bütövlükdə əhali tərəfindən seçilən idarəetmə orqanının əlində cəmləşib. Bu orqan mərkəzi orqana aid səlahiyyətlərdən başqa bütün digər səlahiyyətlərə malikdir. Məsələn, o, xüsusi qərarla yerli icra orqanları yaradır və oraya adamlar təyin edir. ABŞ yerli idarəetməsinin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri odur ki, bir sıra ölkələrdən fərqli olaraq mühüm hüquq mühafizə vəzifələri, məsələn, polis rəhbərləri olan şeriflər, qraflıq məhkəmələri sədrləri-attoneylər bilavasitə əhali tərəfindən seçilir. Amerikanın əksər ştatlarında Şura icra işlərinin həyata keçirilməsi üçün mütəxəssisləri müqavilə ilə işə qəbul edir. Şəhərlərdə ümumi icra işlərini həyata keçirmək üçün şura ilə yanaşı Mer də seçilir. Mer bir çox ştatlarda şura tərəfindən, bəzilərində isə yerli əhalinin səsverməsi yolu ilə seçilir. ABŞ-da bir çox problemlərlə (ekologiya, sanitariya, təhsil və s.) xüsusi dairələr məşğul olur. Bəzi şəhərlərdə bu dairələr “metro” adlandırılır. Metrolar şəhər meriyası tərəfindən təşkil edilir və olduqca geniş səlahiyyətlərə malikdirlər. Bizim üçün maraqlı nümunələrdən biri də Fransanın yerli idarəetmə və özünüidarəetmə təcrübəsi ola bilər. Bu ölkədə yerli idarəetmə əsasən şəhərlər, qəsəbələr səviyyəsində həyata keçirilir (qeyd edək ki, Qərbi Avropa ölkələrində bizdə olduğu kimi kənd anlayışı yoxdur). Şəhər və qəsəbələrdə əhali icma şuralarını seçir, şura isə öz növbəsində icra orqanlarını seçir, yaxud təyin edir. Şəhər və qəsəbələrdə icma şurası meri seçir. Bir sıra hallarda mer birbaşa seçki yolu ilə əhali tərəfindən seçilir. Fransada yerli seçkili orqanların sayı bir qayda olaraq 8-12 nəfərdən ibarət olur. Həm ABŞ-da, həm də Fransada yerli özünüidarəetmə orqanlarının səlahiyyət müddəti iki ildir. Demokratik ölkələrin bir çoxunda bələdiyyə və digər yerli idarəetmə orqanlarının səlahiyyət müddəti 2-6 ilə bərabərdir. Bəs Azərbaycanda vəziyyət nə yerdədir? Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etmiş ölkə olsa da burada hələ də yerli idarəetmə və özünüidarəetmə orqanları formalaşdırılmayıb. Mövcud idarəetmə sistemi keçmiş SSRİ-də olduğu kimi qalır. Bu gün qərar və sərəncamlara yuxarıdan aşağıya müzakirəsiz və sözsüz əməl edilməsi idarəetmənin başlıca meyarı sayılır. Son bir neçə ildə idarəetmə sahəsindəki islahatlar hələ yerli idarəetmə və özünüidarəetmə səviyyəsinə gəlib çatmayıb. Sovet hakimyyəti illərində Azərbaycanın idarəetmə sistemi aşağıdakı sxem üzrə fəaliyyət köstərib: mərkəz muxtar respublika muxtar vilayət rayon qəsəbə kənd. Belə bir sxem ilk növbədə mövcud inzibati-ərazi bölgüsü ilə əlaqədar olmuşdur. Burada təbii-coğrafi və tarixi amillər də mühüm rol oynayıb. İdarəetmə səviyyələrinin mövcud vəziyyəti də müəyyən istisna ilə göstərilən sxemə uyğundur: Ümumrespublika Naxçıvan Muxtar Respublikası respublika tabeli şəhərlər şəhərlər qəsəbələr kəndlər. Birinci iki pillə istisna olunmaqla digər səviyyələr yerli idarəetmə və özünüidarəetmə funksiyalarının daşıyıcıları hesab edilirlər. Üçüncü pillənin konstitusion statusu bu gün də mübahisəlidir. Belə ki, bu şəhərlərin çoxunda bir neçə rayon vahidi mövcuddur. Məsələn, qəbul etdiyi əsasnaməyə görə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin səlahiyyətlərinə vətəndaşlıq aktlarının qəbulu, kommunikasiya şəbəkələrinə xidmət, şəhərin təmizliyinə nəzarət, şəhər təhsil müəssisələri və əhaliyə xidmətin təşkili daxildir. Sual doğuran budur ki, Bakı şəhərində yerləşin rayonlar da oxşar səlahiyyətlərə malikdirmi və əgər belədirsə hansı dərəcədə? Faktiki olaraq adları çəkilən orqanlar üstqurum olduğundan sualın cavabı hələlik açıq qalır. Oxşar vəziyyət respublika tabeçiliyində olmayan (bu anlayışın özü də mübahisəlidir) şəhərlərdə də mövcuddur. Digər iki pillənin strukturu aşağıdakı kimidir: Rayon icra hakimiyyəti -> şəhər icra nümayəndəliyi -> kənd icra nümayəndəliyi -> qəsəbə icra nümayəndəliyi. Sadalanan pillələrin fəaliyyəti hələ 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezident Aparatı tərəfindən hazırlanmış və Prezidentin fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Ərazi hakimiyyət və idarəetmə orqanları haqqında” Əsasnamə ilə tənzimlənir. Bu Əsasnaməyə görə yerli idarəetmə orqanları özündən yuxarıdakı orqanın təyinatı əsasında formalaşdırılır. Azərbaycanda yerli idarəetmə və özünüidarəetmə orqanlarının formalaşdırılması 12 noyabr 1995-ci il tarixdə ümumxalq referendumu tərəfindən qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası”nda öz əksini tapıb. Konstitusiya yerli idarəetmənin təşkili, səlahiyyətləri, müstəqilliklərinin təminatına dair xüsusi bölməyə malikdir. Bu, dördüncü bölmədir. Həmin bölmənin 142-ci maddəsində göstərilir ki, Azərbaycanda yerli idarəetməni seçkilər yolu ilə yaradılmış bələdiyyələr həyata keçirir. Konstitusiyanın 143-cü maddəsinə görə, bələdiyyələr fəaliyyətlərini bələdiyyənin sədri tərəfindən çağırılmış iclaslar və komissiyalar vasitəsilə həyata keçirir. Bələdiyyələr öz fəaliyyətlərində tam müstəqildir və öz iclaslarında baxılan məsələlərə dair sadə səs çoxluğu ilə qərarlar qəbul edə bilər (maddə 145, 146). Konstitusiyaya görə (maddə 144) bələdiyyələr yerli vergilərin və ödənişlərin müəyyən edilməsi, yerli büdcənin formalaşdırılması, icrası və hesabatı, bələdiyyə mülkiyyətinə sahiblik, onun üzərində sərəncam, sosial müdafiə, sosial inkişaf proqramlarının qəbulu və icrası, yerli inkişaf və yerli ekoloji proqramların qəbulu və icrası səlahiyyətlərinə malikdir. Bu məsələlər bir qayda olaraq prosedura uyğun şəkildə bələdiyyələrin iclasında qəbul edilir. Konstitusiyanın 144-cü maddəsinin 2-ci bəndinə uyğun olaraq bələdiyyələrə əlavə səlahiyyətlər də verilə bilər və bu səlahiyyətlərin həyata keçirilməsi üçün bələdiyyə üzrə müvafiq zəruri maliyə vəsaiti də ayrılmalıdır. Bələdiyyələrə seçkilərin qaydaları və bələdiyyələrin statusu qanunla müəyyən edilir (142-ci maddə, 3-cü bənd). Konstitusiyanın tələblərinə uyğun olaraq bu gün Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində “Yerli özünüidarə məsələləri üzrə daimi komissiya” yaradılıb. Komissiyanın tərkibi 10 nəfərdən ibarətdir. Komissiyanın fəaliyyətində tanınmış hüquq mütəxəssisləri yaxından iştirak edirlər. Lakin, komissiyanın fəaliyyəti hələlik öz nəticəsini verməyib. Belə ki, Konstitusiyanın qəbulundan üç il keçməsinə baxmayaraq, bu günə qədər Milli Məclis tərəfindən yerli idarəetmə və özünüidarəetmə orqanlarına seçkilərin həyata keçirilməsi üçün müvafiq qanun qəbul edilməyib. Halbuki, “Bələdiyyə seçkiləri haqqında” Qanunun iki layihəsi iki ildir ki, Milli Məclisə təqdim olunub. Bu gün ölkədə yerli özünüidarəetmə orqanlarının formalaşması üçün hüquqi bazanın yaradılması ən mühüm şərtlərdəndir. Əgər hər bir vətəndaş idarəetmənin formalaşmasına bilavasitə cəlb olunarsa, bu, ölkədə demokratiyanın inkişafı yolunda çox mühüm addım olardı. |
|
|
|
TƏQDİM EDİRİK |
|
|
|
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan təkrar istifadə zamanı səhifəni göstərmək vacibdir. |
Powered bu TusiSoft